سۇحبات • 05 ءساۋىر، 2022

مادەنيەت قايراتكەرى، كۇيشى ايتباي مۇزداحانوۆ: كۇيدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ورە كەرەك

348 رەت كورسەتىلدى

«ەل ءىشى – ونەر كەنىشى» دەپ حالقىمىز بەكەر ايتپاعان. اۋىلدا قاراپايىم عۇمىر كەشىپ، ونەرىمەن ەلگە تانىلعان تالانتتار جەتەرلىك. سونىڭ ءبىرى − ايتباي مۇزداحانوۆ. كەزىندە سىرباي ماۋلەنوۆ، عافۋ قايىربەكوۆ، نۇرعيسا تىلەنديەۆ سەكىلدى حالقىمىزدىڭ ارداقتىلارى ونەرپاز ازاماتتىڭ كۇيشىلىگىنە ريزا بولىپ، باتاسىن بەرگەن. بۇگىندە ول كىسى قوستاناي وبلىسى، امانگەلدى اۋدانى قاراسۋ اۋىلىندا تۇرادى. ەلگە ءبىر جول تۇسكەندە تاعدىرلى كۇيشى اعامىزعا سالەم بەرە بارىپ، اڭگىمەلەسكەن ەدىك.

− كۇيشىلىك – كەز كەلگەنگە قونبايتىن كيەلى ونەر. اتا-باباڭىزدا كۇي تارتقان ادام بولدى ما، كۇيشىلىك كىمنەن دارىدى دەپ ويلايسىز؟

− ونەر دە تەك قۋالايدى. اتام مولداش تانىمال كۇيشى بولىپتى، ەل ونى «مولداشسىز دۋماننىڭ ءسانى كىرە مە؟» دەپ تويعا ات جىبەرىپ الدىرادى ەكەن. ونىڭ اكەسى شوماق، ياعني مەنىڭ ارعى بابام، كىسى ەسىگىندە ءجۇرىپ بايىپتى. ءبىر بايعا جالدانىپ، بەس جىلدان كەيىن سول مالى ءوسىپ، اۋقاتتىلار قاتارىنا قوسىلعان. اقىرى، بابام جيناعان مالىن ايداپ بارا جاتقاندا، الگى باي ەسىك جاققا ەلەڭدەپ، قاراي بەرگەسىن، كەمپىرى:«ساعان نە بولدى، ءبىر ورىندا وتىرماي، تىپىرشىپ، ەسىككە الاڭداي بەردىڭ» دەگەندە، «بايبىشە، سەن نە بىلەسىڭ، شوماقپەن بىرگە ىرىسىم كەتىپ بارا جاتىر» دەپ كۇرسىنىپتى. مولداش – شوماقتىڭ جال­عىز ۇلى بولعاندىقتان ەركە ءوسىپ، شارۋاعا قىرسىز بولادى. دومبىراسىن قۇشاقتاپ قايدا توي، قايدا جيىن سوندا جۇرەدى. بالاسىنىڭ وسى قىلىعىنا كۇيىنگەن بابامىز: «مەنىڭ بايلىعىم وزىممەن كەلدى، وزىممەن بىرگە كەتە­دى، ۇرپاعىمنىڭ كوشتەن قالمايتىن، وزەگى تالمايتىن كۇنكورىسى بولادى»، دەپ ايتىپتى. شىنىندا، سول كىسىنىڭ ايتقانى قاتە كەتپەدى.

− ال اكەڭىز ونەرگە جاقىن بولدى ما؟

− اكەم دە ونەردەن قارا جاياۋ ەمەس. داۋلەسكەر دومبىراشى ەدى. نەگىزگى شىن ەسىمى – مۇزافارحان، جەڭگەلەرى «مۇزداحان» دەپ اتاعان. انامنىڭ دا ءان سالاتىنى بار ەدى. قازاقتىڭ ەسكى اندەرىن جاقسى ورىندايتىن. اكەم ون بەس جاسىمدا ومىردەن ءوتتى. ماعان دومبىراشىلىق اكەمنەن دارىدى.

− دومبىرانى قولىڭىزعا قانشا جاستا ۇستادىڭىز؟

− ءبىزدىڭ بالالىق شاعىمىز قىزىققا تولى بولدى دەي المايمىن. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعان جىلى ومىرگە كەلدىم. بىلتىر سەكسەنگە تولدىم. دومبىرانى 5-6 جاسىمدا اكەم ۇيرەتتى. العاش احمەت جۇبانوۆتىڭ «قارلىعاش» ءانىن تارتتىم. 3-سىنىپتا اتا-انام كورشى كولحوزعا كوشىپ باردى. الاقانداي اۋىلدا ومار، ءبىرتاي ەسىمدى كۇيشىلەر بولدى. ونىڭ قاتارىنا اكەم كەلىپ قوسىلدى. سول كىسىلەر ايىنا ءبىر رەت ءبىزدىڭ ۇيگە جينالىپ، كۇي تارتاتىن. ومار دەگەن اكەمىز عاجاپ كۇيشى ەدى. «بوز ىنگەن»، «نار يدىرگەن» دەگەن كۇيدى العاش سودان ەستىدىم. ومار كۇي تارتقاندا شەشەلەرىمىز ءۇنسىز جىلاپ وتىراتىن. ءبىزدىڭ اۋىلدان 25 شاقىرىمداعى كوكتاۋ دەگەن جەردەن قۇرمان كۇيشى قىستىكۇنى وگىز شانامەن كەلەدى. قازىر ويلاسام، كوزىم كورگەن سول كۇيشىلەردىڭ كۇيگە دەگەن كۇرمەتى، ونەرگە دەگەن پەيىلى بولەك. سولاردىڭ تارتقان كۇيى بويىما ءسىڭدى مە، الدە سانامدا قالدى ما، بىلمەيمىن، ايتەۋىر، كۇيشىلىكتى بالا كۇنىمنەن ءپىر تۇتتىم.

− كۇيشىلىككە قاي كەزدەن دەن قويدىڭىز؟

− وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنىڭ باسىندا توكەن ەلتەباەۆ اعامىز الماتى كونسەرۆاتورياسىن ءبىتىرىپ كەلىپ، اۋىلعا قىزمەتكە ورنالاستى. مىنەزگە باي، ءوزى دە كەلبەتتى، جىگىتتىڭ سۇلتانى دەيتىن ازامات ەدى. سول كىسى اۋىلدا وركەستر قۇرىپ، دومبىرا تارتاتىنداردى جينادى. وركەسترگە مەن دە الىندىم. دايىندىققا بارىپ، دومبىرا تارتىپ وتىرسام، ۇنەمى باسقا اۋەنگە ءتۇسىپ كەتەم. توكەن اعا سونى بايقاپ قالىپ، ء«ارى قاراي تارتشى» دەپ شابىتتاندىرا ءتۇستى. ءسويتىپ، العاشقى كۇيىم «امانگەلدى ءدۇبىرى» تۋدى.

− نەگە، ولاي اتادىڭىز؟

− جاڭا كۇي تۋعانمەن، اتىن قويعان جوق ەدىم. بىردە اۋىلعا وبلىستىق راديودا ىستەيتىن قالامگەر تابىل قۇلياسوۆ كەلدى. سول كىسىگە: «اعا، ءبىر كۇيىم بار، ءالى ات قويعان جوقپىن، وزىمشە «تىڭ تولعاۋى» دەپ اتاپ ءجۇرمىن. سونى تىڭداپ كورىڭىزشى» دەدىم. تابىل اعامىز كۇيدى مۇقيات تىڭداعاسىن: «مىناۋ، دۇبىرلەپ تۇرعان كۇي عوي، «امانگەلدى ءدۇبىرى» دەپ اتا» دەپ سول مەزەتتە اتىن قويىپ بەردى. بۇل تۋىندى امانگەلدى باتىر اتامىزدىڭ توقسان جىلدىق تويىندا ورىندالدى.

− شارۋاشىلىقتىڭ قىم-قۋىت جۇ­مى­سىن اتقارا ءجۇرىپ، ونى ونەرمەن قالاي تو­عىستىردىڭىز؟

− اۋىلدا ىستەمەگەن كاسىبىم جوق. ەلەكتريك، سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ مامانى، بولىمشە مەڭگەرۋشىسى بولدىم. كۇنى-ءتۇنى جۇمىستان باس المايمىز. ول كەزدە سوۆحوزدىڭ تىرشىلىگى قاۋىرت، كەيدە ۇيگە تۇندە كەلەمىن. سوندا قولىما دومبىرا الىپ، شارشاعانىمدى باسامىن. دومبىرا ادامدى تارتىپ تۇرادى. ۇلى جەڭىستىڭ 25 جىلدىعىنا ارناپ «ەر ەسىمى – ەل ەسىڭدە» دەگەن كۇي جارىققا شىقتى. ول كەزدە اۋىلدا مايدانگەرلەر كوپ، سولار قالاي سوعىسقانىن ايتىپ وتىراتىن. سول ماعان قاتتى اسەر ەتىپ، كۇي تۋدى. ودان كەيىن «بالالى كيىك»، ومىردەن ەرتە وتكەن دوسىما ارناپ «ساتەن» دەگەن كۇي دۇنيەگە كەلدى. جالپى مەن قولىم ساۋ كەزدە 8 عانا كۇي شىعاردىم.

− كەشىرىڭىز، كوڭىلىڭىزگە مۇڭ شالدىرعان سول وقيعانى ايتىپ وتەسىز بە؟

− كەڭەس داۋىرىندە وداق كولەمىندە حالىق شىعارماشىلىق فەستيۆالى وتەتىن. مەن دە سوعان قاتىستىم. الدىمەن اۋداندىق، ودان وبلىستىق بايقاۋدان ءبىرىنشى ورىن يەلەنىپ، رەسپۋبليكاعا جولداما الدىم. بۇل − 1977 جىل ەدى. رەسپۋبليكالىق بايقاۋعا ءار ايماقتىڭ شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماس جۇيرىكتەرى جينالىپتى. اسىرەسە اتىراۋ، ماڭعىستاۋدان كەلگەن كۇيشىلەردىڭ ونەرى كەرەمەت! مەن وسى فەستيۆالدە «امانگەلدى ءدۇبىرى»، «ەر ەسىمى – ەل ەسىڭدە»، «بالالى كيىك» دەگەن ءۇش كۇيىمدى ورىنداپ، ءبىرىنشى ورىندى جەڭىپ الدىم. ەلگە ابىرويمەن ورالدىم. كوڭىلىم الىپ-ۇشىپ، عاجايىپ ءبىر سەزىمدە ءجۇردىم. ءبىر كۇن ۇيدە دەمالىپ، كەلەسى كۇنى جۇمىسقا شىقتىم. وندا اۋىلداعى «كورموتسەحتىڭ» مەڭگەرۋشىسىمىن. ءالى ەسىمدە، 17 جەلتوقسان. كەلسەم تسەحتاعى ءبىر اگرەگات جۇرمەي، مۇز قاتىپ قالىپتى. مۇز­دى قولىمەن الىپ تاستاعىم كەلدى. اۆتو­ماتتى ءسوندىرۋ ويىمدا جوق، قولىمدى سالىپ جىبەرگەندە اگرەگات اينالىپ كەتتى. ەسىم شىعىپ، ايقايدى سالىپ جىبەردىم دە قولىمدى تارتىپ الدىم. سودان اۋرۋحاناعا كەلدىم، ار جاعى بەلگىلى... ءبىر قولىمنان ايىرىلعاسىن ون جىل دومبىرا ۇستامادىم. سوۆحوز ديرەكتورى ابسادىق نۇرجانوۆ كوڭىل كوزى بار ازامات ەدى، سول بىردە: «مەنىڭ مۋزىكاعا اۋەستىگىم شامالى، بىراق تىڭدايمىن. سەنىڭ كۇيلەرىڭدە وزگەشە سارىن بار، دومبىراڭدى قايتادان ۇستا» دەپ ايتاتىن. 1985 جىلى ونەردەگى ۇستازىم توكەن ەلتەباەۆ قايتىس بولدى. الدىندا سول كىسى مۇقاعاليدىڭ «جاپىراق جۇرەك جاس قايىڭ» اتتى ولەڭىنە جازعان ءبىر اۋەندى تىڭداتقان. سونىڭ اۋەنىمەن ۇندەس «اق قايىڭ» دەگەن كۇي شىقتى. ونى قىزىم انارعا تارتقىزىپ كورىپ ەم، تەز قاعىپ الدى. كۇيدىڭ سارىنى كەلەدى، ونى دومبىرادا تارتپاعاسىن، ۇمىتىپ قالامىن. سوسىن ماگنيتوفونعا اۋىزشا جازىپ ءجۇردىم. 1986 جىلى اۋىلعا ءانشى ءمادينا ەراليەۆا كەلىپ، كونتسەرت قويدى. سول ءبىر سوزىندە «قازاق جاستارى قانعا بويالىپ قالدى عوي» دەپ كۇرسىندى. وسى ءسوز ماعان ەرەكشە اسەر ەتتى دە، جاستارعا ارناپ «ەلىم-اي» دەگەن كۇي شىعاردىم. سودان قولىما سىم بايلاپ، دومبىرا تارتا باستادىم. وسى جىلدارى «قاراتاۋ»، «بوز تايلاق»، «قىپشاق سەيىتقۇل»، «ارۋ ارمان»، «جۇباتۋ» اتتى كۇيلەرىم تۋدى.

– سودان دومبىراڭىزبەن ساحناعا قاشان شىقتىڭىز؟

− 1988 جىلى اۋىلعا اتاقتى نۇرعيسا تى­لەنديەۆ «وتىرار سازى» وركەسترىمەن كە­لىپ، كونتسەرت قويدى. نۇراعانىڭ شىعارما­شى­لىعىن بۇرىننان جاقسى كورەمىن. ەندى وزىمەن كەزدەسكىم كەلدى. سوۆحوزداعى پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى، بەلگىلى جۋرناليست جالعاسبەك سۇلەيمەنوۆكە ايتىپ، نۇرعيسا اعامەن جاقىن تانىستىم. سوعان ارناعان «نۇراعا» دەگەن كۇيىم بار ەدى، سونى ورىندادىم. تىڭداپ بولعان سوڭ «تاعى تارتشى»دەدى. «ارۋ ارماندى» تارتتىم. ريزا بولدى ما، ارقامنان قاعىپ، «بۇگىن كەشكە بىزبەن ساحناعا شىعاسىڭ» دەدى. ءسويتىپ، نۇراعاڭا ەرىپ، الدىمەن اۋىلدا، ودان سوڭ اۋدان ساحناسىندا ونەر كورسەتتىم. ودان قالدىرماي ارقالىققا ەرتىپ اپارىپ، وندا كۇي تارتقىزدى. مەن ومىرىمدە نۇرعيسا اعامەن ءۇش رەت كەزدەستىم. سوڭعى رەت الماتىدا كەزدەسىپ، ۇيىندە قوناقتا بولدىم. اياعىمدى اۋىرتىپ، اقساڭداپ ءجۇر ەدىم، ماعان ءبىر ادەمى تاياعىن بەردى دە: «سەن ءوزىڭ قىزعانشاق ەكەنسىڭ. مەن ساعان ءبىر-ەكى كۇيىڭدى بەر، وركەسترگە جازدىرايىن دەپ ەدىم، جىبەرمەدىڭ عوي» دەدى. نەگىزى، مەن ول كىسىگە 2-3 كۇيىمدى جىبەرگەم، قولىنا تيمەپتى.

– كۇي دەگەن تىلسىم ونەر. جالپى، كۇي قالاي تۋادى؟

− اينالايىن، ونى تىلمەن جەتكىزۋ قيىن. ەندى ول اللا تاعالانىڭ ساعان بەرگەن قابىلەتى دەپ ۇعامىن. كۇيدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ورە كەرەك. كەيدە كەيبىر كۇيلەردىڭ اتى مەن زاتى ۇيلەس­پەي تۇرادى. كۇي شىعارعاندا ءبىر جول بولسا دا سوعان ۇندەسەتىن ءسوز تاۋىپ الام. مىسالى، وتىزىنشى جىلدارداعى اشار­شىلىققا ارناعان «32-ءشى جىل» دەگەن كۇيىم بار. ونىڭ شىعۋىنا انامنىڭ باسىنان وتكەن وقيعا سەبەپ بولدى. ەلدى اشتىق جايلاپ، جۇرت جان-جاققا بوسادى. انامنىڭ دا جاقىندارى اشتىقتان كوز جۇمعاسىن، قاسىنا جەتكىنشەك قاينىسى مەن قايىن ءسىڭىلىسىن ەرتىپ، جولعا شىعادى. قىردان اسا بەرە، وزەن جاعاسىندا تۇرعان كيىز ۇيدەن جىلاعان بالانىڭ داۋىسىن ەستيدى. بارسا، بىرەۋى ەرەسەك، ەكىنشىسى ەڭبەكتەپ جۇرگەن ءسابي ەكەن. اكە-شەشەسى جوق، ەسىكتى تىرەپ كەتكەن. ەرەسەگى «اپا، نان بەرشى» دەگەسىن دورباسىنىڭ تۇبىندەگى تالقاننان كىشكەنە ءبولىپ بەرەدى. سوسىن «اپا، ءبىزدى الا كەتشى» دەپ ايتىپتى. ولاردى الىپ كەتۋگە ءوزى ەكى بالا جەتەكتەپ كەلە جاتقان انامنىڭ شاماسى كەلمەيدى. الگى بالانىڭ «اپا نان بەرشى» دەگەنى مەنىڭ جان-جۇيەمدى بوساتىپ جىبەردى. وسى ءسوزدىڭ اسەرىمەن كۇي تۋدى. «37-ءشى جىل» دەگەن تۋىندىمدى، سول جىلدارى جاپپاي قۋعىنعا ۇشىراپ، اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن قازاق زيالىلارىنا ارنادىم.

− جولىڭىزدى قۋعان قىزىڭىز، «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەا­تى، كۇيشى انار مۇزداحانوۆانى جۇرت­شىلىق جاقسى بىلەدى. «اكە – بالاعا سىنشى» دەيدى، قىزىڭىزدىڭ كۇيشىلىگىنە كوڭى­لىڭىز تولا ما؟

− انار – ەگىزدىڭ سىڭارى. اكە الدىمەن ەر بالاعا جاقىن عوي، سوندىقتان سەرىك دەگەن ۇلىما دومبىرا ۇيرەتىپ ەدىم، ونىڭ ونەرگە ىقىلاسى بولا قويمادى. ال انار سونى كورىپ ءجۇرىپ، دومبىرانى ءوز بەتىمەن ۇيرەنىپ الدى. بالا كۇنىنەن ونەرگە جاقىن ءوستى. اۋدانداعى مۋزىكالىق مەكتەپتە وقىدى. سەگىزىنشى سىنىپتى اياقتاعاسىن چايكوۆسكي اتىنداعى الماتى مۋزىكالىق ۋچيليششەسىنە ءتۇستى. اناردىڭ شىعارماشىلىعىنا ۇنەمى زەر سالىپ وتىرامىن. وعان باتىرىپ تا ايتقان كەزىم بولدى. كەيدە بابى كەلمەي قالا ما، كۇيدى ورىنداۋى كوڭىلىمنەن شىقپاي قالادى. بىراق بىلتىر سەكسەنگە تولعاندا اۋداندا شىعارماشىلىق كەشىم ءوتتى، سوندا 5-6 كۇي ورىندادى، كوڭىلىم تولدى. قاتتى ريزا بولدىم.

− ءوزىڭىز قاي كۇيشىنى تابيعاتىڭىزعا جاقىن كورەسىز؟

− نەگىزى، كۇيدى ءتۇسىنىپ ورىنداۋ كەرەك. كەيبىر دومبىراشىلار بار، كۇي نە ايتىپ جاتىر، دومبىرا نە ايتىپ جاتىر، وندا شارۋاسى جوق، كۇيدى كۇمبىرلەتىپ تارتىپ بەرەدى. دومبىرا تارتقاننىڭ ءبارى كۇيشى ەمەس. وعان ەرەكشە قابىلەت، زەرەك ىنتا قاجەت. قانداي كۇي بولسا دا جۇتىندىرىپ ورىنداعانعا نە جەتەدى! مەنىڭ كۇيلەرىم – توكپە كۇي. ەندى جوعارىدا نۇرعيسا اعامدى جاقسى كورەتىنىمدى ايتتىم. سوسىن ارقالىقتا ساعىن جالمىشەۆ دەگەن اعامىز بولدى، كەرەمەت كۇيشى ەدى، كۇيدى جەگىزىپ ورىندايتىن. سەرجان شاكىراتتىڭ كۇيشىلىگىن جوعارى باعالايمىن.

− بار ءومىرىڭىز اۋىلدا ءوتتى، ەگەر مەن جاس كۇنىمدە تالاي تالانت توپ جارعان اس­تاناعا بارعاندا، ونەر جولىم باسقاشا قا­لىپتاسار ما ەدى دەگەن وكىنىشىڭىز بولدى ما؟

− ادام بالاسى جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقاننان كەيىن اللا تاعالا پەشەنەگە نە جازدى، سوعان ريزا بولۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. وتكەنگە ەش وكىنىشىم جوق. ەگەر مەن اۋىلدا قالماسام، ونەرىم ورىستەمەي قالۋى دا مۇمكىن. ادام تابيعاتپەن بىرگە بولۋ كەرەك. باسىمنان ءتۇرلى كەزەڭدەر ءوتتى، ون شاقتى رەت اجالدان امان قالدىم. ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتاعان ەمەسپىن. اتاق قۋمادىم. قولىمنان كەلگەنشە، ەلگە قىزمەت ىستەدىم. سوندىقتان تاعدىرىما شۇكىرشىلىك ايتامىن.

بالالارىم امان-ەسەن ءوستى، ەندى سولاردان نەمەرە-شوبەرە ءسۇيىپ وتىرمىن. جاقسى قارتايا ءبىلۋ دە ونەر. تۋعان ەلىم الاقانىنا سالىپ قادىرلەيدى. امانگەلدى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتىمىن. بۇگىنگە دەيىن 70-كە تارتا كۇي مەن 50-گە تارتا ءان جازدىم. «بابالار ءۇنى» اتتى شىعارمالار جيناعىم جارىق كوردى. ءدال وسىنداي ءالى شىقپاعان ءۇش كىتابىم بار. ەندى سونى شىعارسام دەيمىن.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

ازامات ەسەنجول،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

QazaqGaz ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ قۇرامى وزگەردى

قازاقستان • 02 جەلتوقسان، 2022

ماۋلەن اشىمباەۆ قىتاي حالقىنا كوڭىل ايتتى

پارلامەنت • 02 جەلتوقسان، 2022

شەكارانى بۇكىل ەل قورعايدى

قوعام • 02 جەلتوقسان، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار