ادام قۇقىعىن قورعاۋدىڭ ەڭ جوعارى تەتىگى

قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق جۇيەسى تۇتاس­تاي العاندا كونتينەنتالدىق (رومانو-گەرماندىق) قۇقىقتىق وتباسىعا جاتادى. سونىڭ ىشىندە روماندىق باعىتقا كەلەتىن بەلگىلەرى باسىمداۋ (ال رەسەيلىك قۇقىققا گەرماندىق سيپات كوبىرەك ءتان). رومان­دىق باعىتتاعى فرانتسيا قۇقى­عىندا كونستيتۋتسيالىق ءادىل سوت ينستي­تۋتى جوق. سوندىقتان ونىڭ ورنىنا بىزدەگى سياقتى كونسۋلتاتيۆتى ورگان – كونس­تي­تۋتسيالىق كەڭەس جۇمىس ىستەيدى. انىعىندا ءبىز فرانتسيا تاجىريبەسىن كوشىرىپ العانبىز.

كونستيتۋتسيالىق سوتتى قۇرۋ تۋرالى ماسەلە قويىلعان تۇستا, قاي ەلدىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرۋگە ءتيىسپىز دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى؟ روماندىق داستۇردە بۇل ينستيتۋت جوق نەمەسە اسا جەتىلە قويماعان. قالىپ وتىرعانى گەرماندىق باعىتتاعى ەلدەردىڭ تاجىريبەسى (سكانديناۆ ەلدەرى بۇل ينستيتۋتتان باس تارتقان), سونىڭ ىشىن­دە جاقسى بولسىن, جامان بولسىن زوركين, تۋمانوۆتار باسقارعان, ءالى دە باس­قارىپ كەلە جاتقان رەسەي تاجىريبەسى بار.

جالپى يۋريسديكتسياداعى سوتتار ءوز الدىنا قۇقىق نورماسىن تۇزە الاتىن­دىقتان اقش سەكىلدى انگلو-ساكسوندىق ەلدەر ءۇشىن كونستيتۋتسيالىق يۋستيتسيا­نى ادەيىلەپ قۇرۋعا قاجەتتىلىك جوق. سوندىقتان بۇل ەلدەردىڭ قۇقىقتىق مودەلى ۇلگى بولۋعا كەلمەيدى. دەسە دە ءادىل سوت, جالپى قۇقىق تۋرالى تانىمىمىز ەمپيريزمى باسىم اعىلشىن-امەريكالىق قۇقىقتىق مادەنيەتكە كوبىرەك تۋىساتىندىقتان, ونىڭ فۋندا­مەنتالدى زاڭدىلىقتارى مەن پروتسەس­سۋالدىق پرينتسيپتەرىن (جارىس­پاشى­لىق, جاريالىق) ءسوزسىز ەسكەرۋگە ءتيىسپىز. ونىڭ ۇستىنە الەم عانا ەمەس, قۇقىق تا جاھاندانىپ, ونىڭ ينتەركوم­مۋني­كاتيۆتى سۇلباسى كۇن وتكەن سايىن كەڭەيۋدە.

بۇل ماسەلەنىڭ سونداي-اق ەكىنشى جاعى بار. تەك شەتەلدىك تاجىريبەنى ەمەس, ءادىل سوت تۋرالى قالىپتاسقان ۇلتتىق قۇقىق­تىق وي مەن تۇجىرىمداردى, تاريحي-مادەنيەتتانۋشىلىق نەگىزدەردى تەڭ ەسكەرۋ قاجەت. وسىلاي قاراعاندا عانا قۇرىلۋى كوزدەلىپ وتىرعان كونستي­تۋتسيا­لىق سوت ءتيىمدى جۇمىس ىستەيتىن ينستيتۋتقا اينالادى.

كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ باستى ارتىقشىلىعى, ونىڭ تەك ادام قۇقىعىن جوعارى دەڭگەيدە قورعاۋىندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كونستيتۋتسيا نورمالارىن تىكەلەي قولدانۋى جانە ىسكە اسىرۋى بولىپ تابىلادى.

الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىر­عانداي, كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ كورپۋسى نەگىزىنەن اكادەميالىق سىنمەن قاراي الاتىن قۇقىق پروفەسسورلارىنان قالىپتاسادى. ولاردىڭ شىعار­عان شەشىمدەرىن, ونداعى كەلتىرەتىن كونتسەپتۋالدى ۋاجدەر مەن بەيتاراپ نەگىز­دەۋلەرىن وقۋدىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟! بۇل تۇپتەپ كەلگەندە وتاندىق كونستيتۋتسيو­ناليزم مەن كونستيتۋتسيالىق قۇقىق عىلىمىنىڭ دامۋىنا دا ۇلكەن سەرپىن بەرەتىنى ءسوزسىز.

كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ كورپۋ­سىن قالىپتاستىرۋدا پرەزيدەنت پەن پار­لامەنت تەڭدەي قاتىسقانى ءجون. قاي­سىبىرىنە باسىمدىق بەرۋ سوت تاۋەل­سىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرۋى ىقتيمال.

قۇرامى 12 سۋديادان تۇرعانى ءجون. بۇل الەمدىك تاجىريبەمەن سالىستىراتىن بولساق كوپ تە ەمەس, از دا ەمەس, ءدال ورتاسى بولىپ شىعادى. ماسە­لەن, بۇل كورسەتكىش موڭعوليادا – 9, برازيليادا – 11, يسپانيا مەن يران­دا – 12, گرەكيادا – 13, پولشادا –15, گەرمانيادا – 16. ونىڭ ۇستىنە قازاق­تىڭ ءادىل سوت تاريحىندا 12 بيدەن تۇرا­تىن حان كەڭەستەرى ءجيى كەزدەسەتىن قۇبى­لىس. ماسەلەن, شىڭعىس حاننىڭ, جاڭگىر حاننىڭ جانىندا 12 بيدەن تۇراتىن كەڭەستەرى بولعان دەگەن دەرەك بار. جاڭا قالىپتاسىپ جاتقان ينستيتۋت بولعاندىقتان, ازاماتتار تاراپىنان جولداناتىن ىستەر دە كوپ بولادى, سون­داي-اق كونستيتۋتسيا نورمالارىن قول­دانۋدىڭ سوتتىق پراكتيكاسىن قا­لىپ­­تاستىرۋ دا ماڭىزدى جۇمىس.

ەندىگى جەردە كونستيتۋتسيالىق سوتى بار ەلدىڭ الدىندا تۇرعان كەزەكتى مىن­دەت ول – ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ەۋروپالىق سوتقا (ەسپچ) مۇشە بولۋ. قازاقستاننىڭ بۇعان تەرريتوريالىق قانا ەمەس (فرانتسيا سىيىپ كەتەتىن باتىس قازاقستان وبلىسى ەۋروپا كونتينەنتىنە جاتادى), يۋريس­ديك­تسيالىق تا نەگىزدەمەسى بار. سوندىق­تان كونستيتۋتسياعا وتاندىق قۇقىقتىڭ ەگە­مەندىگىن قامتاماسىز ەتەتىن نورمالاردى الدىن الا ەسكەرىپ ەنگىزۋ قاجەت بولادى.

قازىبەك داۋتاليەۆ,

زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,

ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ اعا وقىتۋشىسى