حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزى زور

مازمۇندى باسقوسۋدىڭ ال­ماتى قالاسىندا ءوتۋىنىڭ تاريحي ءمانى بار. سەبەبى وسىدان وتىز جىل بۇرىن ءدال وسى الماتى تورىن­دە قازاقستان, ارمەنيا, بەلا­رۋس, قىرعىزستان, رەسەي, تاجىك­ستان جانە وزبەكستان پارلامەنت­تەرىنىڭ توراعالارى تمد پار­لا­مەنتارالىق اسسامبلەياسىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويعان بولاتىن. اراعا ۋاقىت سالىپ بەدەلدى ۇيىم قۇرامىنا ازەربايجان مەن مولداۆا پارلامەنتشىلەرى دە قو­سىلدى.

مەملەكەتتەر اراسىنداعى سايا­سي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ورتاق مۇددەنى كوزدەيتىن ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ الاڭىنا اينالعان شاراعا ۇيىمعا مۇشە ەلدەر پارلامەنتتەرىنىڭ توراعالارى باستاعان دەلەگاتسيالار قاتىسىپ, بۇگىنگى كۇننىڭ باستى ساۋالدارىن ورتاعا سالدى. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پار­لا­مەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى ماۋ­لەن اشىمباەۆ, تمد پاا كەڭە­سىنىڭ توراعاسى, رەسەي فەدەرا­تسياسى فەدەرالدىق جينا­لىسى فەدەراتسيا كەڭەسىنىڭ تور­اعاسى ۆالەنتينا ماتۆيەنكو, ازەر­بايجان رەسپۋبليكاسى ميللي ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ساعيبا گافاروۆا, ارمەنيا رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق جينالىسىنىڭ توراعاسى الەن سيمونيان, بەلارۋس رەس­پۋب­­ليكاسى ۇلتتىق جينالىسى رەس­­پۋب­ليكا كەڭەسىنىڭ تور­اعاسى ناتاليا كوچانوۆا, قىر­عىز رەس­پۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ تور­اعاسى تالانت مامىتوۆ, مول­دو­ۆا رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ وكى­لەتتى وكىلى يون ليپچيۋ, تاجىكستان رەسپۋبليكاسى ولي ءما­جىلىسى ميللي ءماجىلىسىنىڭ تور­اعاسى رۋستامي ەمومالي جانە وزبەك­ستان رەسپۋبليكاسى ولي ءماجىلىسى سەناتىنىڭ توراعاسى تانزيلا نارباەۆا قاتىستى.

تمد پاا-نىڭ ۇلتتىق زاڭنا­ما­لاردى جەتىلدىرۋگە ۇلكەن ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇگىنگە دەيىن اسسامبلەيا 600-دەن استام مودەلدى زاڭ مەن باسقا دا قۇجاتتاردى قابىلدادى. تمد ەلدەرىنىڭ پارلامەنتتەرى ولاردى ءوز مەملەكەتتەرىنىڭ قۇ­قىق­تىق بازاسىن قالىپتاستىرۋ كەزىندە بەلسەندى پايدالانىپ كەلەدى. تاتۋ دوستىقتى تۇمار ەتكەن ۇيىمنىڭ جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلە­گەن قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى ماۋلەن اشىم­باەۆ مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇندەۋ حاتىن وقىپ بەردى.

ەل پرەزيدەنتى ءوز ۇندەۋىندە وسى جىلدار ىشىندە بىرەگەي ينس­تيتۋت دوستاستىق كەڭىستىگىندەگى كوپجاقتى ىنتىماقتاستىق جۇيە­سىندە ەرەكشە ءرول اتقارعانىنا نازار اۋدارعان. اسىرەسە پارلا­مەنتارالىق ديالوگ ەكونومي­كالىق, الەۋمەتتىك جانە گۋما­ني­تارلىق سالالارداعى ءوزارا ءىس-قي­مىلدى ودان ءارى كەڭەيتۋگە ىقپال ەتەتىنىن, سونداي-اق قازىرگى زامان­عى سىن-قاتەرلەرمەن كۇرەسۋ جانە قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرۋعا ۇلكەن ۇلەس قوساتىنىن ايتقان. «اسسامبلەيا ۇلتتىق زاڭنامالاردى جەتىلدىرۋگە جانە دەموكراتيا مەن ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. تمد اياسىنداعى سايلاۋ پروتسەستەرى بويىنشا تاجىريبەنى جاقسارتۋعا جانە ازاماتتارىمىزدىڭ سايلاۋ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋگە پارلامەنتشىلەردىڭ بەلسەندى قاتىسۋى جوعارى باعاعا لا­يىق. بىرلەسكەن زاڭ شىعارۋ جۇمى­سى جاھاندىق كۇن ءتارتىبى شەڭ­بەرىندە ورنىقتى دامۋدىڭ, دەكار­بونيزاتسيانىڭ جانە تسيفر­لاندىرۋدىڭ ماڭىزدى جاڭا مىن­دەتتەرىن ىسكە اسىرۋدىڭ تەڭگە­رىمدى تاسىلدەرىن ازىرلەۋگە مۇم­كىندىك بەرەدى. قازاقستان اسسام­بلەيانىڭ كوپجاقتى قىزمەتىن تولىق قولدايدى. سونداي-اق تمد توراعاسى جانە پارلامەنتارالىق اسسامبلەيانىڭ نەگىزىن قالاۋ­شىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە وسى بىرە­گەي ءارى پايدالى ينستيتۋتتى جان-جاقتى نى­عايتۋعا قولداۋ كور­سەتۋگە نيەتتى», دەلىنگەن پرەزي­دەنتتىڭ ۇندەۋىندە.

ءوز كەزەگىندە تمد پاا كەڭە­سىنىڭ توراعاسى, رف فەدەرالدىق جينالىسى فەدەراتسيا كەڭەسىنىڭ توراعاسى ۆالەنتينا ماتۆيەنكو قازاق­ستان پرەزيدەنتىنە اسسام­ب­لەياعا ارناعان لەبىزى ءۇشىن العىس ايتتى. «قاسىم-جومارت كەمەل­ ۇلى ۇزاق جىلدار بويى تمد پار­لا­مەنتارالىق اسسامبلەياسى كەڭە­سىنىڭ مۇشەسى رەتىندە ءبىزدىڭ جۇ­مىسىمىزعا بەلسەندى قاتى­سىپ, پارلامەنتارالىق ىنتىماق­تاس­تىقتى دامىتۋعا زور ۇلەس قوسقا­نىن بىلەسىزدەر», دەپ اتاپ ءوتتى باسقوسۋ تىزگىنىن ۇستاعان  ۆالەن­تينا ماتۆيەنكو.

سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىم­باەۆ اسسامبلەيا اياسىندا حالىق­ارالىق كونفەرەنتسيالار مەن فو­رۋمدار تۇراقتى تۇردە ءوتىپ كەلە جاتقانىن, ونداي اۋقىمدى جيىنداردا كوشى-قون, ەكولوگيا, تەرروريزم جانە ەكسترەميزممەن كۇرەس سالالارى, سونداي-اق باسقا دا ماڭىزدى باعىتتار بويىنشا بىرلەسكەن شارالار تالقىلانىپ, ازىرلەنەتىنىن, سوندىقتان تمد پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىن ەڭ ءتيىمدى پارلامەنتارالىق بىر­لەستىكتەردىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيتىنىن ايتتى.

ول «قاسىرەتتى قاڭتار» وقيعاسى كەزىندە قازاقستان حالقىنا قول­داۋ تانىتىپ, الاڭداۋشىلىق بىل­دىر­گەنى ءۇشىن تمد ەلدەرىنەن كەلگەن ارىپتەستەرىنە العىسىن جەتكىزدى.

سونىمەن قاتار قازاقستان سەناتىنىڭ توراعاسى ەلىمىزدىڭ تمد-عا توراعالىق ەتىپ جات­قانىن ءسوز ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلىمىز ءوزىنىڭ توراعالىق كەزە­ڭىندە پاندەميادان كەيىن قايتا قالىپقا كەلۋ, تسيفرلى تەحنو­لوگيانى ەنگىزۋ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى, مادەني-گۋماني­تارلىق جانە ءبىلىم بەرۋ سالاسىن­داعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋ ماسەلەلەرىنە باسىمدىق بەرىپ وتىر. سونداي-اق ماۋلەن اشىم­باەۆ قورشاعان ورتانى قورعاۋ, «جاسىل» تەحنولوگيانى ەنگىزۋ, تابيعاتتى ءتيىمدى پايدالانۋ سالالارى دا باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى ەكەنىنە توقتالدى.

ءوز سوزىندە تمد پاا-نىڭ مەرەي­تويلىق وتىرىسى الەمدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان گەوسايا­سي جاع­دايدىڭ شيەلەنىسكەن تۇسىندا ءوتىپ جاتقانىن ايت­قان م.اشىمباەۆ جاھاندىق قاۋىپ­سىزدىك ماسەلەسىنە قاتىستى دا پىكىر ءبىلدىردى. ء«بىزدىڭ ەلىمىز قاۋىپ­­سىز­دىكتىڭ بولىنبەيتىندىگى جانە حالىق­ارالىق قۇقىق پەن بۇۇ جارعى­سىنىڭ قاعيداتتارى نەگىزىندە حا­لىقارالىق پروبلەمالاردى بەيبىت جولمەن شەشۋدەن باسقا با­لاما جوق ەكەندىگى تۋرالى ۇستانىم­دى قۇپتايدى. وسىعان وراي ءبىز كەلىسسوزدەر پروتسەسىن ىلگەرىلە­تۋگە ارنالعان كەز كەلگەن ارەكەتتى قول­دايمىز», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.

سونداي-اق ول تمد پارلا­مەنت­شىلەرىنە ەلىمىزدە مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان اۋقىمدى رەفورمالار جونىندە كەڭىنەن ايتىپ بەردى. «قاڭتار وقيعاسى كوپتەگەن باعىت بويىنشا بەلسەندى رەفورمالار جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن كور­سەتتى. وسىعان بايلانىستى ءبىزدىڭ ەلىمىز الەۋمەتتىك, ادىلەتتى جانە دەموكراتيالىق مەملەكەت قا­لىپتاستىرۋ ماقساتىمەن جاڭا قا­زاقستان قۇرۋدى قولعا الدى. وسى باعىتتاعى كونستيتۋ­تسيالىق رەفورمالاردىڭ نەگىزگى ناتي­جەلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قازاقستاندا پارلامەنتاريزمدى ودان ءارى دامىتۋ جانە پارلامەنتتىڭ ەلدىڭ سايا­سي جۇيەسىندەگى ءرولىن ارتتىرۋ كوزدەلىپ وتىر», دەدى م.اشىمباەۆ.

باسقوسۋدا ءسوز العان تاراپتار حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى تەتىكتەرىن سارالاپ, قازىرگى كۇردەلى زاماندا بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ ورنىن ەشبىر قۇندىلىق الماستىرا المايتىنىن اتاپ ءوتتى.

الماتى