قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى: وتاندىق ءوندىرىستى دامىتا الامىز با؟

ۇلتتىق بانك وسى باعدارلاما ارقىلى مەملەكەتتىڭ ەكونو­ميكاداعى ۇلەسىن ازايتامىز دەسە, ۇكى­مەت ىشكى جالپى ونىمدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلە­سىنە تىڭ سەرپىن بەرەمىز دەپ ۇمىت­­تەندى. بۇل قۇجات, اتى ايتىپ تۇرعانداي, شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردىڭ لاندشافتىنا وز­گەرىستەر الىپ كەلۋى ءتيىس ەدى. بىراق سوڭعى ناتيجەدە ءبارى باسقاشا بو­لىپتى. ساراپشىلار جوبا بو­يىنشا Rixos Turkestan جانە وزگە دە 30 شاقتى قوناقۇيدىڭ قۇرىلىسىنا دا قارجى ءبولىنىپ كەتكەنىن ايتتى.

ەندى ءبارىن باسىنان باستاساق, الەمدە قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى (قزە) – قازىرگى زامانعى ەكونوميكانىڭ ەڭ تابىستى جانە يننوۆاتسيالىق سەكتورلارىنىڭ ءبىرى. بىزدە بۇل سەگمەنتتى دامى­تۋعا شيكىزاتتى رەسۋرسىمىز جەتكىلىكتى.

ەكونوميست بەيسەنبەك زيا­بە­كوۆتىڭ تۇسىندىرۋىنشە, 2018 جىلى بۇل باعدار­لامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 600 ملرد تەڭگە بولىنگەن. 2022 جىلدىڭ با­سىندا 1 ترلن تەڭگەمەن قوسىمشا قار­جى­­لاندىرىلدى. ونىڭ 500 ملرد تەڭگەسى – اگروونەركاسىپ كەشە­نىندەگى وندىرىسكە, 200 ملرد تەڭ­گەسى – وڭدەۋ سالاسىنا, ال قالعانى ونەركاسىپكە جانە قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنا باعىتتالعان.

«باعدارلاما قابىلدانعان كەزدە قاي­تا وڭدەۋمەن, تەرەڭدەتىپ وڭدەۋ­مەن اي­نا­­لىساتىن 300 جوبانىڭ قارجى­لان­­دى­رىلاتىنى ايتىلعان. بىراق جوبا­نىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى ايتىلعان مالىم­دەمەلەردە ناتيجە تىم جالپىلاما بايان­دالادى. مىسالى, ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ بىلتىر جۇمسالعان سۋبسيديانىڭ ءار 1 تەڭگەسىنە 40 تەڭگەنىڭ ءونىمى شىعارىلعانىن, 3 تەڭگەنىڭ سالىعى تولەنگەنىن ايتتى. بۇل كورسەتكىش راس بولسا, ىشكى نارىقتاعى قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ «ىشەگىن ءبىر مايلاۋعا» شاماسى جەتەتىن-اق فاكتور. بىراق ناتيجە مۇلدە باسقاشا بولىپ شىققانىن مىنا دەرەكتەر ايقىنداپ تۇر: 2019 جىلدىڭ باسىندا قازاقستاندا قايتا وڭدەۋمەن اينالىساتىن 712 كاسىپورىن بولسا, 2022 جىلدىڭ باسىنداعى كورسەتكىش ەكى كاسىپورىنعا كوبەيىپ, 714-كە جەتكەن. «ناتيجەسىندە, مەملەكەتتىڭ قارجىسى قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىنا تۇك تە قاتىسى جوق سۇلۋلىق سالوندارىنا, قوناقۇيلەر جوباسىنا, باسقا دا رەلەۆانتتى ەمەس جوبالارعا جۇمسالعان», دەيدى ب.زيابەكوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل قۇجات – تولىق­قان­دى باعدارلاما ەمەس. ونى ءالى دە جە­تىل­دىرۋ كەرەك. سەبەبى باعدارلاما قا­بىل­­­دا­ناردىڭ الدىندا قارجى ينستيتۋت­تارىن­دا شامادان تىس قارجى جيناقتالدى. سول سەبەپتى ۇكىمەت قارجىنى قىسقا مەرزىمدە مە­حانيزمدەر ارقىلى اينالىمعا شى­عارۋعا شەشىم قابىلدادى. ۇكىمەتتىڭ جوس­پارى بويىنشا باعدارلاما يمپورت­تىڭ ورنىن باسۋى كەرەك ەدى. سەبەبى باعدار­لامانىڭ العاشقى نۇسقاسىن دايىن­داعان كەزدە ەكونوميكالىق قىزمەتتىڭ جالپى جىكتەۋىشى (ەقجج) اياسىندا ناقتى سالالار ءتىزىمى بەلگىلەندى. الايدا كاسىپورىنداردىڭ قاجەتتىلىگىن زەرتتەپ, انىقتاۋعا مۇمكىندىك بولماي, باس­تاپ­قى تىزىمگە باسىمدىق بەرىلدى. ياعني «بىز­دە نە شىعارۋعا بولادى, قاي سالا تيىم­دىرەك, مۇم­كىندىگىمىز نەگە جەتەدى, قالتا­مىز قان­داي جوبانى كوتەرەدى» دەگەن ساۋال­دار­دىڭ جاۋابى تەرەڭ زەردەلەنبەدى.

البەتتە, باعدارلاما قابىلدانعان 2018 جىل مەن قازىرگى جاعدايدى سالىس­تىرا المايمىز. ءبىزدىڭ ەلدە رەفورما دەگەن تۇسىنىكتىڭ قادىرى كەتكەنىن, وعان جۇرت تىكسىنىپ قارايتىنىن ساراپشىلار ءجيى ايتادى. باعدارلامانى تولىققاندى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن نەسيەنىڭ قولجەتىمدى­لىگى ما­ڭىزدى. سونداي-اق كەدەرگى بولاتىن تاعى ءبىر فاكتور – ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋدىڭ تومەندىگى. مىسالى, قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى باعدار­لاما­سىنىڭ جۇمىس ىستەيتىن مەرزىمى دە, قارجىلىق كاپيتالى دا سىن كوتەرمەي­دى. مىسالى, قىتايدا وسىعان ۇقساس باع­دارلاما 1980 جىلداردان بەرى جۇمىس ىستەيدى. قازىرگى ءۇشىنشى كەزەڭ قحر-دى الەمدەگى ەڭ دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوستى. ال وسىنداي باعدارلامانى 2017 جىلى قابىلداعان رەسەي 2023 جىلدان باستاپ ونىڭ ەكىنشى كەزەڭى باستالاتىنىن ايتىپ وتىر. كورشى ەل بۇل كەزەڭدە ءىرى قالالار توڭىرەگىندە ونەركاسىپ پاركتەرىن دامىتىپ, ولاردا تۇتىنۋ تاۋارلارىن ءوندىرۋدى جولعا قويماق.

ب.زيابەكوۆ 2018 جىلى باعدارلامانىڭ قارجىلىق كاپيتالى 600 ملرد تەڭگە بولعانىن, كەيىننەن بۇل سوما 1 ترلن تەڭگەگە قايتا قارجىلاندىرىلعانىن ايتا كەلە, ونى ۇستەمەلەتىپ قارجىلاندىرا بەرۋ ماسەلەنى شەشپەيتىنىن ايتادى. «2018 جىلدان بەرى باعدارلامانىڭ شارتتارى التى رەت قارالىپ, جالپى كولەمنىڭ بەستەن ءبىر بولىگى عانا يگەرىلدى. يگەرىلگەن سوما شامامەن 200-300 ملرد تەڭ­گەدەن ءسال اسادى. باعدارلامانىڭ قورجى­نىندا يگەرىلمەگەن 1 ترلن 300 ملرد تەڭگە ينفلياتسياعا جەلىنىپ, بوس جاتىر. شالعاي ايماقتاعى ادامدار باقىلاۋشى ورگانداردان قورقىپ, بيز­نەسپەن اينالىسپايدى. بۇلاي جالعاسا بەرسە, قزە باعدارلاماسى دا ادەمى اتاۋىنان باسقا تۇگى جوق قۇجاتتاردىڭ ءبىرى بولىپ قالادى» دەيدى ب.زيابەكوۆ.

كورشىمىز وزبەكستان نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋدى ناق وسى قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىنان باستاعانىن بىلەمىز. ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ىشىندە شوب-تىڭ ماڭىزدى ءرولى وزبەكستاندا ناقتى بايقالادى. مۇندا شاعىن بيزنەستىڭ ۇلەسى ءىجو-ءنىڭ 53,9 پايىزىن قۇرايدى. بۇل كورسەتكىش قازاقستاننان الدەقايدا كوپ. وزبەكستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2020 جىلدىڭ قاڭتار-جەلتوقسان ايلارىندا شاعىن بيزنەستە جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ ۇلەسى ەكونوميكالىق بەلسەندى توپتىڭ 73,8 پايىزىن قۇراعان.

ىشكى نارىقتى وتاندىق تاۋارلارمەن قامتۋ ءبىر-ەكى جىلمەن شەكتەلىپ قالمايتىنىن ساراپشىلار عانا ەمەس, كاسىپكەرلەر دە ايتادى. كاسىپكەر ماحام­بەت اساباەۆ ون جىلدان بەرى قۇرىلىسقا ارنالعان قولعاپتى شىعارۋمەن اينالىسىپ جۇرگەنىن, نارىقتا ۇلەس ءۇشىن تارتىس «تار جول, تايعاق كەشۋمەن» بىردەي ەكەنىن ايتادى. تاۋارعا پايدالاناتىن شيكىزاتتىڭ 90 پايىزى ەلدە شىعارىلسا عانا وتاندىق تاۋار بولىپ سانالادى. قزە باعدارلاماسى شەڭبەرىندە دايىندالعان تاۋارلاردى قازاقستاندىق ءونىم دەپ تانۋدىڭ ءوزى كۇردەلى پروتسەسس ەكەن. دەمەك, باعدارلاماعا قاتىسۋعا نيەت بىلدىرگەن كاسىپكەر تاۋارعا پايدالاناتىن شيكىزاتتى دا ەلىمىزدە شىعاراتىنىن دالەلدەۋ كەرەك. «مەن قزە باعدارلاماسىنىڭ بىرنەشە كەزەڭگە ءبولىنىپ, ۇزاق مەرزىمدى قامتىعانىن قالايمىن. بۇل تاجىريبە رەسەي, تۇركيا, قىتاي ەلدەرىندە سىننان وتكەن. قارجىلاندىرىلعان جوبالاردىڭ وق بويى وزىق شىققاندارى ۇستەمەلەتىپ قارجىلاندىرىلسا, كاسىپكەر بيزنەس-جوسپارىن ءارتاراپتاندىرادى, تاۋار شيكىزاتىن ءوزى دايىنداۋعا مۇمكىندىك الادى», دەيدى كاسىپكەر.

بۇل باعدارلامانىڭ ورىندالۋ مەرزىمى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پارمەنىمەن جىلدىڭ اياعىنا دەيىن ۇزارتىلىپ, قوسىمشا 1 ترلن قارجى ءبولىندى. ەندى باعدارلاماعا قالاي ىلەسىپ كەتەتىنىمىزدى 2022 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسى كورسەتەدى.

ۇكىمەت تاراپىنان ءبىزدى كۇتىپ تۇرعان ناتيجەنىڭ ناقتى كورسەتكىشى تۋرالى مالىمەتتەر جۇقالاپ بولسا دا ايتىلىپ جاتىر. ەل ىشىندە شاعىن كاسىپورىندار اشۋعا نيەت بار. نانوتەحنولوگيالاردى شىعارا الماساق تا بالعا مەن شەگەنى, كەسە مەن شاينەكتى وزىمىزدە شىعارۋعا مۇمكىندىك بار. مىسالى, قاپشاعاي قالا­سىندا كەزىندە كسرو-عا ءمالىم بولعان قاپ­شاعاي فارفور ىدىسىن شىعاراتىن ايگى­لى ءوندىرىستىڭ جۇرناعى ساقتالىپ قال­عانىن ەستىدىك. سوندىقتان كاسىپكەر قزە باعدار­لاماسى وپەراتورىنا جوباسىن ۇسىنباستان بۇرىن «ەرتەرەكتە ءبىزدىڭ ايماق قانداي زاتتار شىعارۋمەن دارالانعان ەدى, سونى جالعاستىرسا قالاي بولادى؟» دەگەن ويدى ءبىر سارالاپ شىققانى ارتىق بولمايدى.

م.اساباەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قارجىلىق جانە ينتەللەكتۋال­دىق مۇمكىندىگىمىزبەن iPhone مەن Tesla ونىم­دەرىنە بالاما بولاتىن تاۋارلاردى ءدال قازىر شىعارا المايمىز. بىراق الەم دامىپ جاتىر, ۋاقىت ءبىر ورىندا تۇر­مايدى. دامىعان الەممەن بىرگە جاستارىمىز دا ءوسىپ جاتىر. دامىعان ەلدەرمەن سالىس­تىرعاندا بىزدە ادام كاپيتالىندا ءوسىم بار, دەموگرافيالىق داعدارىستىڭ اۋىلى الىس. 19 ميلليوننان اسقان حالىقتىڭ 27 پايىزى 18-30 جاس ارالىعىنداعى جاس بۋىن. جاستاردان كوپ ءۇمىت كۇتۋگە بولادى.

م.اساباەۆ ايتىپ وتكەندەي, نارىق زاڭى بويىنشا ەكونوميكامىزدىڭ نە­گىزىن قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى­نان باستاۋعا مۇمكىندىك بەرىلۋى كەرەك ەدى. 1990-جىلداردىڭ باسىندا قارا­پايىم كيىم-كەشەك تىگىپ, ونى ساتۋمەن اينالىسقاندار بيزنەسىن دامىتا بەرسە, بۇگىندە ءىرى فابريكا يەلەرىنە اينالار ەدى. شيكىزاتتى شەتەلگە ەكسپورتتاعاندار, شەتەل­دەن تاۋار اكەلىپ ساتاتىندار بيزنەس زاڭىن باسقا ارناعا بۇرىپ, جابايى نا­رىق­قا اينالدىرىپ جىبەردى. وسىلايشا, «تەز بايىپ كەتۋدىڭ توتە جولى» بيزنەستىڭ مۇم­كىن­دىگىن توقتاتىپ تاستادى. ءتىپتى قازاق­تىڭ كادە-سىي­لارىنىڭ سۇيەگىن قىرعىز, قۋىر­شاق­تارىن قىتاي دايىنداپ, ونى «وزى­مىزدىكى» دەپ ساتقان كۇندەر دە بولدى. ءدال قازىر بيزنەستە جۇرگەن ازاماتتاردىڭ قان­شاسى الىپساتارلىقپەن اينالىساتىنى, قانشاسى تاۋار شىعاراتىنى بەيمالىم.

پوستيندۋستريالدى قوعامنان اقپارات­تىق-تەحنولوگيالىق قوعامعا اۋىسقانى­مىزدى ايتىپ وتكەن ساراپشى جوعارى تەحنولوگيالار جاساپ, تۋريستەردى عارىش­قا جىبەرە الماساق تا يمپورتتىق تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ ءوندىرىسىن الماستىرۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«قازاقستاندا قاراپايىم زاتتاردىڭ ەكونوميكاسىن قالاي قالپىنا كەلتىرۋ­گە جانە ونى تارتىمدى جانە ءتيىمدى ەتۋگە بولادى دەگەن ماسەلە ۇكىمەتتى عانا ەمەس, بيزنەستى تە شىنداپ ويلاندىرۋى ءتيىس. سودان كەيىنگى ماسەلە – كەز كەلگەن تاۋاردىڭ سىرتقى كورىنىسى, ديزاينى باعاسىنا دا, سۇرانىسقا دا اسەر ەتەدى. ححI عاسىردىڭ تۇرعىنىن وتكەن عاسىردا اينا­لىمعا شىققان تاۋار ۇلگىسىمەن قاراتا ال­مايسىڭ. ساپاسى, سىرتقى كورىنىسى ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسىپ تۇرعان تاۋارلار كەز كەلگەن ۋاقىتتا جوعارى سۇرانىسقا يە. سول سەبەپتى قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى مامان دايارلاۋمەن قاتار ءجۇرۋى, جوو باعدارلامالارىنا بۇل باعىت اكادەميالىق ساعات رەتىندە ەنۋى ءتيىس», دەيدى م.اساباەۆ.

الماتى