سارعايعان ىستە ساقتالعان سۋرەت

باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا وڭىرلىك قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى جۇمىس توبى 2021 جىل بويى كوپتەگەن ارحيۆ قورىن اقتارىپ, ماڭىزدى, قۇندى تاريحي قۇجاتتاردى انىقتادى. سولاردىڭ قاتارىندا ارون قاراتاەۆتىڭ وتباسىلىق 2 سۋرەتى تابىلدى. تابىلعان سۋرەتتىڭ بىرىندە – ارون قاراتاەۆتىڭ ءوزى جەكە تۇسكەن, ەكىنشى سۋرەتتە وتباسى – وتاعاسى ا.قاراتاەۆتىڭ ءوزى, زايىبى حۇسني-جامال نۇرالىحانوۆا, قىزى شاحزادا مەن كىشكەنتاي ۇلى بار.

بۇل – ۇلكەن تاريحي جاڭالىق. تاريحي دەيتىن سەبەبىمىز, ارون قاراتاەۆ – بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, اسكەري كوميسسار, حح عاسىردىڭ 20-جىلدارى «باي-جارتىلاي فەو­دال» دەگەن ايىپ تاعىلىپ, جەر اۋدارىل­عان قازاق زيالىلارىنىڭ ءبىرى. سونىمەن بىرگە بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, دۋما دەپۋتاتى بولعان زاڭگەر باقىتجان قاراتاەۆتىڭ تۋعان ءىنىسى.

ارون قاراتاەۆ – «الاش» قوزعالىسىنا دا, كەڭەس قۇرىلىسىنا دا ەڭبەگى سىڭگەن تۇلعا. الايدا «الاشوردا ۇيىمىمەن بايلانىستا بولعانى, الاشوردانى قولداعانى ءۇشىن» ايىپتالعانىنا قاراماستان «الاش. الاشوردا», «الاش قوزعالىسى» ەنتسيكلوپەديالارىندا ا.قاراتاەۆ تۋرالى ەش ماعلۇمات ايتىلمايدى. ال 1918-1985 جىلدارداعى قازاقستان تاريحى جازىلعان «قازاقستان تاريحى (كونە زاماننان بۇگىنگە دەيىن)» اتتى بەستومدىق جيناعىندا دا ا.قاراتاەۆتىڭ اسكەري كوميسسار رەتىندە مەملەكەتتىلىكتى ساقتاپ قالۋ جولىنداعى كوپجىلعى ادال قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى تۋرالى دا ءبىر اۋىز ءسوز جوق.

باتىس قازاقستان وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ارنايى ارحيۆىندە ارون احمەت ۇلى قاراتاەۆ تۋرالى پ-4290 ايىپتاۋ ءىسى ساقتالعان. وندا ارون قاراتاەۆتىڭ 1874 جىلى باي وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەنى جانە رۋى «تورە» ەكەندىگى جازىلعان. ا.قا­راتاەۆ پاتشالىق رەسەي تۇسىندا ورىن­بور گيمنازياسىندا ءبىلىم الىپ, جوعارى قىزمەت ىستەگەن زيالى ازامات. ول قاراپايىم اسكەري قىزمەتكەردەن باس­تاپ ورال قالاسىنىڭ پوليتسيا باستىعى (وبەر-پوليتسمەيس­تەر) لاۋازىمىنا دەيىن كوتەرىلگەن. پاتشا قۇلاعان سوڭ قىزمەتتەن كەتىپ, جەكە شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان. 1928 جىلى اتاقتى باي جانە بۇرىنعى پاتشا قىزمەتكەرى رەتىندە جىمپيتى اۋدانى №24 اۋىلىنان تاركىلەنىپ, الماتى وكرۋگىنىڭ اششىبۇلاق (قازىرگى الماتى قالاسى ماڭى) دەگەن جەرىنە 1929 جىلدىڭ 2 اقپانىنان باستاپ 5 جىلعا جەر اۋدارىلعان. پوليتسيا ارحيۆىندە قازواك-ءتىڭ 1928 جىلعى 27 تامىزداعى دەكرەتىنە سايكەس الماتى وبلىسى ەڭبەكشىقازاق اۋدانى «تالدى-بۇلاق» دەگەن جەرگە جەر اۋدارىلعانى جازىلعان.

باتىس قازاقستان وبلىسى مۇراعاتىنىڭ №992 قورىندا 1928 جىلعى قىركۇيەك ايىندا جۇرگىزىلگەن تاركىلەۋ شارالارىنىڭ قۇجاتتارى ساقتالعان. سولاردىڭ بىرىنە كوز سالايىق:

«ارون قاراتاەۆ, ورال قالاسىنىڭ بۇرىنعى پوليتسمەيستەرى. الەۋمەتتىك جا­عى­نان قاۋىپتى ەلەمەنت. شىعۋ تەگى قىرعىز-قازاق, 56 جاستا, رۋى تورە, سۇلتان تۇقىمى. بۇرىن­عى قاراشىعاناق بولىسىنىڭ №8 اۋى­لىندا تۋعان, ورال وكرۋگى شالقار اۋدا­نى №24 اۋىلدا تۇرادى. ۇيلەنگەن, ورتا ءبىلىمدى.

توڭكەرىسكە دەيىن جەتپىسوۆ عابباسپەن جانە باسقا ۇلتشىلدارمەن بىرگە رۋلىق قاقتىعىستارعا بەلسەنە ارالاسىپ, بيىك مانساپقا ۇمتىلدى. ءسويتىپ بارلىق كۇش-جىگەرىن سالىپ, الدىمەن شارۋا باستىعىنىڭ ورىنباسارى, كەيىن شارۋا باستىعى لاۋازىمىنا يە بولدى. اقپان توڭكەرىسى كەزىندە ا.قاراتاەۆ ورال قالاسىنىڭ پو­ليتسمەيستەرى بولدى. پاتشا قىزمەتىندە جۇر­گەن قاراتاەۆ 1916 جىلى مايدانعا جىگىت الۋ كەزىندە كوتەرىلىسشىلەرگە وق اتتى. قازان توڭكەرىسى تۇسىندا اققا دا, قىزىلعا دا كومەكتەسىپ, ءوز قارا باسىن قورعادى. پاتشا قۇلاعان سوڭ قازاق ينتەلليگەنتسياسى قازاق رەۆوليۋتسيالىق كومي­تەتىن ۇيىمداستىرعان كەزدە قاراتاەۆ ۇيىم جۇمىسىنا قىزۋ قاتىسىپ, كوميتەت قۇرامىنا كىردى. بىراق كەيىن كەدەي قازاقتار مەن باي-تورەلەر اراسىندا ارازدىق تۋىپ, سوڭعىلارى قىزمەتتەن شەتتەتىلدى...» دەپ جازىلعان.

سونىمەن ارون قاراتاەۆ بۇرىنعى اتاقتى باي, پاتشا قىزمەتكەرى بولعانى ءۇشىن مال-مۇلكى تاركىلەنىپ, قۋدالاۋعا ۇشى­رادى. تاركىلەۋ كەزىندە ونىڭ 5 جىل­قىسى, 8 سيىرى, 2 قويى, 1 كيىز ءۇيى, 1 جەر­تولە­سى جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى بىرنەشە قۇرالى بولعان ەكەن.

ارون قاراتاەۆقا تاعىلعان ايىپتىڭ ءبىرى – الاشورداشىلارمەن ىمىرالاس بولۋى. وسى ىسكە قاتىستى بىرنەشە ادام تەرگەۋگە الىنعان. اتاپ ايتقاندا, عابباس جەتپىسوۆ, سالىمگەرەي قاراتىلەۋوۆ, شايحى جانتىلەۋوۆ, باتىربەك ءالجانوۆ, ءۋالي زابيروۆ, عۇبايدوللا الىبەكوۆ جانە باسقالار تەرگەلىپ, سوتتالعان.

ارون احمەت ۇلى قاراتاەۆ 1929 جىلى 14 جەلتوقساندا الماتى وگپۋ القاسىنىڭ شەشىمىمەن 5 جىلعا سوتتالعان. ونىڭ كەيىنگى تاعدىرى, قاي جەردە قاشان قايتىس بولعانى بەلگىسىز. 1993 جىلى 14 ساۋىردە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى جارلىققا سايكەس اقتالعان.

ارون قاراتاەۆتىڭ زايىبى دا وسال جان ەمەس ەدى. حۇسني-جامال – نۇرالى حان­نىڭ شوبەرەسى, اكەسى زۇلقاينار شو­كى ۇلى نۇرالىحانوۆ. حۇسني-جامال زۇل­قاينارقىزى نۇرالىحانوۆا 1894 جىلى بوكەي ورداسىندا قازاق قىزدارىنا ارناپ مەكتەپ اشقان, تالاي تالانتتى شاكىرت تاربيەلەگەن اعارتۋشى ۇستاز. حۇسني-جامالدىڭ الدىنان ءبىلىم العان شاكىرتتەر قاتارىندا قازاقتىڭ قايراتكەر قىزدارى – الما ورازباەۆا, ءرازيا مەڭدەشوۆا, ءامينا مامەتوۆا بولعان.

حۇسني-جامالدىڭ تاعدىرى نە بولدى؟ كەزىندە جاڭگىر حاننىڭ اقسۇيەكتىك تاربيەسىن كورگەن, استراحان گۋبەرناتورىمەن تارتىسىپ-تالاسا ءجۇرىپ, بوكەي ورداسىندا قازاق قىزدارى ءۇشىن مەكتەپ اشقان حۇسني-جامال... باقىتجان قاراتاەۆ, عۇمار قاراش, ەلەۋسىن بۇيرين شىعارعان «قازاقستان» گازەتىن قولجازبا كۇيىندە ورالدان جاسىرىپ الىپ كەلىپ, استراحاندا تۇراتىن تۋعان اعاسى سەيىتكەرەيدىڭ ۇيىنە تىعىپ, باسپاحانادان گازەت باستىرىپ جۇرگەن حۇسني-جامال... سول ارەكەتى ءۇشىن حۇسني-جامالدىڭ سوڭىنا استراحان مەن ورىنبور جاندارمەرياسى قۇپيا اڭدۋ قويدىرعان. قازاق قىزدارىنىڭ وقىپ-ءبىلىم الۋى, قازاق ايەلدەرىنىڭ تەڭدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن حۇسني-جامالدىڭ قايراتتى مىنەزىن, سۇلۋلىعى مەن پاراساتىن كەڭەس وكىمەتى سىندىردى.

قىزى شاحزادا مەن كۇيەۋى تەلجان شونا­نوۆ «وقۋ كوميسسارى تەمىربەك جۇر­گەنوۆ باسقارعان ديۆەرسيالىق توپتىڭ قۇرامىندا قازمۋ عيماراتىن ورتەمەك بولدى» دەپ ۇستالعاندا, قارتايعان حۇسني-جامال الماتىدا كوشەدە قاڭعىپ قالدى. تەلجان مەن شاحزادا تۇرمەدە, دۇنيە-مۇلكى, ءۇيى تاركىلەنگەن. سول جىلدارى با­قىتجان قاراتاەۆتىڭ نەمەرە قارىنداسى زيادا اپاي الماتىدا كيىم تىگىپ, نانىن ازەر تاۋىپ وتىرعان ەكەن. سونداي اۋىر كۇندەردە حۇسني-جامال كەشقۇرىم ۋاقىتتا زيادا تۋىسى پانالاپ وتىرعان قۋىقتاي ۇيىنە قاڭعالاقتاپ كەلەدى ەكەن. كۇيەۋى ۇستالىپ, قىزى اتىلعان حۇسني-جامال جۇرت كوزىنە تۇرتكى بولىپ, تۋمالارى ميليتسيادان قورقىپ ۇيىنە كىرگىزە الماسا, ال تانىستارى سىرت اينالىپ كەتكەن. شاحزاداداي قايراتتى دا ءبىلىمدى قىزدىڭ اناسى حۇسني-جامال وسىلايشا كوشەدە قاڭعىپ قالىپ, 1945 جىلى الماتىدا كوز جۇمدى. ونى «اشتان ءولدى» دەگەن دە ءسوز بار. «ورالدا دا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ جاتقان تورەلەرىنە كەتە الماي, الماتىنى قيماي جۇرگەنى, بالكىم شاحزاداسىنان ءبىر حابار بولىپ قالار دەگەن انا كوكىرەگىنىڭ ءۇمىتى بولار» دەپ جازادى ب.سارسەمبينا «قاراتاەۆتار قاسىرەتى» ماقالاسىندا. («جاس الاش», 2010, 17 ماۋسىم, №48).

باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە حۇسني-جامال زۇل­قارنايقىزىنىڭ قىزدارعا ارناپ اشقان العاشقى مەكتەبى جونىندە مالىمەتتەر, شاكىرتتەرىنىڭ فوتوسۋرەتتەرى ساقتالعان. قايراتكەر ارون قاراتاەۆتىڭ, زايىبى حۇسني-جامال نۇرالىحانوۆا مەن قىزى شاحزادانىڭ حح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە باتىس قازاقستاننىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندە بەلسەندى قىزمەت اتقارعانى جونىندە سوڭعى جىلدارى تىڭ اقپاراتتار تابىلا باستادى.

وتباسىلىق فوتودا ورتادا تۇرعان كىش­كەنتاي قىز بالا – ارون قاراتاەۆتىڭ جالعىز قىزى شاحزادا شونانوۆا (قارا­تاەۆا). ول 1903 جىلى 5 ساۋىردە باتىس قازاقستان وبلىسى جىمپيتى (قا­زىرگى سىرىم) اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. كەڭەستىك قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى ساياساتتىڭ جازىقسىز قۇربانىنا اينالىپ, 1938 جىلى 9 ناۋرىزدا اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن جالعىز قازاق قىزى. ول قازاق تاريحىندا قوعام قايراتكەرى, ۇستاز, «الاش» قوزعالىسىنىڭ وكىلى رەتىندە تانىمال بولاتىن.

فوتوسۋرەتتەگى ءتورتىنشى ادام – ارون قاراتاەۆتىڭ ۇلى بولسا كەرەك. ءبىر قىزىعى, ارحيۆتەردە ساقتالعان قىل­مىستىق ىستەردە, تۇتقىن انكەتاسىندا ايىپتالۋشىنىڭ وتباسى تۋرالى دەرەكتەر جازىلماعان. تەرگەۋ ءىسىن ءوزى دە جەتىك بىلەتىن ا.قاراتاەۆ وتباسىن قۋدالاۋدان ساقتاۋ ءۇشىن وسىنداي ارەكەتكە باردى دەپ ويلايمىز. ورال وكرۋگىنەن جەتىسۋعا جەر اۋدارىلاتىن قازاق بايلارىنىڭ تىزىمىندە قاراتاەۆ وتباسىندا 4 ادام بارلىعى عانا كورسەتىلگەن.

جوعارىداعى سۋرەتتەر جاسالعان فوتواتەلە تۋرالى دا از-كەم مالىمەت تابىلدى. ورال قالاسىندا 1884 جىلى اشىلعان پەتر لۆوۆيچ پولياكوۆتىڭ فوتواتەلەسى ءوز زامانىنداعى ەڭ وزىق فوتوسالوننىڭ ءبىرى بولعان ەكەن. ءبىر قىزىعى, بۇرىنعى كرەست, قازىرگى عۇمار قاراش كوشەسىندە سول تاريحي عيماراتتىڭ تامتىعى ءالى دە ساقتالعان.

ارون قاراتاەۆ وتباسىنىڭ بۇل سۋرەتكە قاي جىلى تۇسكەنى بەلگىسىز. دەگەنمەن «پ.پولياكوۆ ي سىن» فوتواتەلەسىنىڭ فيرمالىق بەلگىلەرىنە, پاسپارتۋ ۇلگىسىنە قاراپ, 1911-1913 جىلدارى جاسالعان دەپ بولجاۋعا بولاتىنداي. فوتوسۋرەتتەگى شاحزادانىڭ دا جاس شاماسى وسى كەزەڭگە سايكەس كەلىپ تۇر.

مىنە, سارعايعان قىلمىستىق ءىس اراسىنان تابىلعان سۋرەتتەردىڭ سىرى وسىنداي.

P.S. ارون قاراتاەۆتىڭ اعاسى باقىتجان قاراتاەۆ – حح عاسىر باسىندا ءىرى قوعام قايراتكەرى, رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى رەتىندە تانىلعان. ونىڭ ەكى بالاسى ورال رەالدى گيمنازياسىن, ورىنبور اسكەري ۋچيليششەسىن بىتىرگەن. مۇرات قاراتاەۆ «الاش» قوزعالىسىنا قاتىسىپ, باتىس الاشوردا ميليتسياسى قۇرامىنا شايقاستا قازا تاپسا, ءشامىل قاراتاەۆ كەڭەستىك قازاق قوسىنى ساپىندا باتىس قازاقستاندى اقتاردان ازات ەتۋگە قاتىسىپ, كوپ جىل قازاق ۇلتتىق اتتى اسكەر پولكىنىڭ كوميسسارى بولدى. 1929 جىلى وسى ۇلتتىق اسكەري قوسىننىڭ قازاقستاننىڭ ەسكى استاناسىنان (قىزىلوردا) جاڭا استاناسىنا (الماتى) دەيىنگى جورىعىن باسقاردى. بىراق بولشەۆيكتىك قىزمەتىنە قاراماستان ول دا كەيىن شىققان تەگىنە قاراي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولدى. ارون قاراتاەۆتىڭ ءىنىسى ماعزۇم قاراتاەۆ يمپەراتورلىق سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, توڭكەرىسكە دەيىن قازاندا, ورالدا قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا قىزمەت ەتكەن. الايدا كەڭەس داۋىرىندە ول دا قۋعىن-سۇرگىن قۇربانىنا اينالادى.

الفيا بايبولسىنوۆا,

م.وتەمىسوۆ اتىنداعى بقۋ دوتسەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,

بقو وڭىرلىك قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى