كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
بيىل رەسپۋبليكاداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 4,9 پايىزدى قۇرادى. Finprom مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, اۋىلعا قاراعاندا (5–4,7 پايىز) قالاداعى جۇمىسسىز جاستاردىڭ ۇلەسى, اسىرەسە قىز بالالار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق كورسەتكىشى جوعارى (4,1 پايىز). ساراپشىلار پىكىرىنشە, ىشكى ميگراتسيانىڭ جۇيەسىزدىگى, اۋىلدان قالاعا جۇمىس ىزدەپ كەلگەن جاستاردىڭ تۇراقتى جۇمىس تابا الماۋى سياقتى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ ۋاقىتىندا شەشىمىن تاپپاۋى مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنىڭ دۇرىس جۇيەلەنبەۋىن بىلدىرەدى.
وسى ورايدا مەملەكەتتىك باسقارۋ جوعارى مەكتەبىنىڭ پروفەسسورى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى (نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت) دينا ءشارىپوۆانىڭ ايتۋىنشا, جاستار مەملەكەتتىكتەن گورى جەكە سەكتوردا جۇمىس ىستەگەندى قالايدى. مىسالى, مەملەكەتتىك سەكتوردا ىستەيتىندەر سانى – 21, جەكە سەكتوردا – 62,9, ۇەۇ – 4,2 پايىز. جاستاردىڭ 41,9 پايىزى العان ءبىلىمىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن ءوز ماماندىعىنا ساي جۇمىس ىستەمەيدى. قازىرگى كەزدە ءبىلىم الىپ, جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەر اراسىندا شەتەلدە وقىپ, سوندا تۇرعىسى كەلەتىندەر بار.
مىسالى, بوتەن ەلگە كەتكىسى كەلمەيتىندەر 61,6 پايىزدى قۇراسا, كەتۋگە شەشىم قابىلداعاندار – 11,5, ال 17,1 پايىزى بولاشاقتا كەتۋدى جوسپارلايدى. جاستار تاڭداعان ەلدەر قاتارىندا اقش, رەسەي, ەۋروپالىق وداق ەلدەرى مەن كانادا بار. «ادام قۇقىعى, قاۋىپسىزدىك, دەموكراتيا ماسەلەلەرىنە الاڭداۋشىلىق بىلدىرەتىن جاس بۋىننىڭ پىكىرىنشە, مەملەكەتتىك ورگاندار جاستار ماسەلەسىن شەشۋگە تىرىسپايدى. بۇل مەملەكەتتىك ساياسات, باعدارلامالار مەن جاستار ءۇمىتى اراسىنداعى الشاقتىقتى كورسەتەدى.
قاۋىپسىزدىك جاس ۇرپاق ءۇشىن باستى قۇندىلىق. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءبىلىم الۋدى ءومىرىنىڭ ماڭىزدى بولشەگى رەتىندە سانايدى ءارى 41 پايىزىن العان ءبىلىمىنىڭ ساپاسى قاناعاتتاندىرادى. ف.ەبەرت اتىنداعى قور تاراپىنان جۇرگىزىلگەن بۇل زەرتتەۋگە قاتىسقانداردىڭ 24,1 پايىزى العان بىلىمىنە قاناعاتتانبايدى. ال جاستاردىڭ 52 پايىزىن ءبىلىم جۇيەسىندەگى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ جانە وقۋ ورىندارىنداعى «باعانى ساتىپ الۋدىڭ» ءجيى كەزدەسەتىندىگى الاڭداتادى. العان بىلىمدەرى الەمدىك ەڭبەك نارىعىنىڭ تالاپتارىنا ساي ەمەس دەيتىندەر 48,5 پايىز. ال جاستاردىڭ 45 پايىزى شەتەلدەردە ءبىلىم العىسى كەلسە, 27,5 پايىزى قازاقستانداعى ءبىلىمدى قاناعات ەتەدى», دەپ اتاپ ءوتتى د.ءشارىپوۆا. پروفەسسور اتاپ وتكەندەي, جاستار اراسىندا پاتەرناليستىك كوڭىل كۇي باسىم. ولار مەملەكەتتەن الەۋمەتتىك قولداۋ جانە جەڭىلدىك (79 پايىز) كۇتەدى. ال 36,7 پايىزى قاجىرلى ەڭبەك ەتۋ ءومىردى جاقسارتادى دەسە, 37,5 پايىزى بۇل پىكىرمەن كەلىسپەيدى. جاس بۋىن ءۇشىن قوعامداعى بايلار مەن كەدەيلەردىڭ اراسىنداعى الشاقتىق, ونىمەن كۇرەس ماسەلەسى دە ماڭىزدى. باسىم كوپشىلىگى ادام قۇقىعى مەن بوستاندىعىنا (88,5), جاس بۋىنىنىڭ جاعدايىنا (88,4), الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك پەن بارشاعا ارنالعان الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتىڭ بولۋىنا (87,9), قورشاعان ورتانى ساقتاۋعا (88 پايىز) نازار اۋدارۋ قاجەت دەپ سانايدى. ال ساياسي اپاتيا جاستاردىڭ ەرەكشە نازار اۋداراتىن ماسەلەسى. ولار تۋىستارى جانە دوستارىمەن ساياساتتى تالقىلامايدى. جاستاردىڭ 69,2 پايىزى قازاقستاننىڭ ساياسي ومىرىندە ءوزىن-ءوزى كورسەتۋ ءۇشىن بولاشاعىنىڭ الدەقايدا جاقسى بولعانىن قالايدى. قالاي ايتساق تا, جاستار قازاقستاننىڭ ازاماتى بولعانىن ماقتان تۇتادى. ال 14–24 جاس ارالىعىنداعى قازاقستاندىقتار «الەم ازاماتتارىمىز» دەگەن قاعيدانى ۇستانادى.
بۇگىندە ەلىمىزدە 22-23 جاستاعىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى جوعارى, كاسىپتىك-تەحنيكالىق وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الادى. وسى تۇستا ولاردىڭ جۇمىسسىز قالۋىنا اسەر ەتەتىن بىرقاتار فاكتوردى وي تارازىسىنا سالىپ كورەيىك. زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, جاستاردىڭ دەنى وقۋ بىتىرىسىمەن العان بىلىمىنە ساي تابىسى جوعارى جۇمىس ىستەگىسى كەلەدى. الايدا جۇمىس بەرۋشىلەر جاس تۇلەكتەر ءۇشىن قوماقتى جالاقى ۇسىنبايتىنى انىق. زاماناۋي جۇمىس بەرۋشى مورالدىق, رۋحاني قۇندىلىقتاردان گورى ءونىمدى ەڭبەككە باسىمدىق بەرەدى. كوپتەگەن تۇلەككە مۇنداي تالاپتار ءتيىمدى ەمەس, سوندىقتان ولار ءوز ەركىمەن جۇمىستان كەتۋگە ءماجبۇر. جاستار كوپ جاعدايدا مەنەدجمەنت, زاڭ, ەكونوميكا, بانك ءىسى سياقتى ماماندىقتاردى تاڭدايدى. الايدا قوعامنىڭ جاس مۇشەلەرىنىڭ قاجەتتىلىگى مەن ەڭبەك نارىعىنىڭ تالاپتارى سايكەس كەلە بەرمەيدى. ال ەڭبەك نارىعىندا بۇل ماماندىقتارعا سۇرانىس تومەن. وسىلايشا, كوپتەگەن جاس قولىندا ديپلومى بولا تۇرا ءوز ماماندىعىمەن سايكەس كەلمەيتىن سالالاردا جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر.
وسى ورايدا ماماندار قازاقستانعا ەكونوميكالىق ترانسفورماتسيا قاجەتتىگىن ايتادى. ويتكەنى الداعى ءتورت-بەس جىلدا ەڭبەك نارىعىندا احۋال كۇردەلەنە ءتۇسىپ, 2025 جىلعا قاراي قازاقستاندا جاڭا ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا جۇمىسشىلار جەتىسپەۋشىلىگى تۋىندايدى.
بۇگىندە رەسپۋبليكادا 20-28 جاس ارالىعىنداعى ەكونوميكالىق بەلسەندى توپ 2 ملن-نان اسادى. ولاردىڭ دەنى (76,1) جالدامالى قىزمەتكەرلەر بولسا, 23,9 پايىزى ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار. جۇمىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىگى ايتارلىقتاي تومەن وڭىرلەردە ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋ جۇمىستىڭ بالاما ءتۇرى رەتىندە ءتيىمدى. جاستار سونىمەن بىرگە ءبىلىم دەڭگەيى تۇرعىسىنان دا ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنەدى. جۇمىسپەن قامتىلعان جاستاردىڭ 42,9 پايىزىنىڭ جوعارى جانە اياقتالماعان جوعارى ءبىلىمى بار بولسا, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان جاستاردىڭ اراسىندا جوعارى بىلىمدىلەر 25,2 پايىزدى قۇرايدى. ال 15-28 جاس ارالىعىنداعى جاستاردىڭ 7 پايىزعا جۋىعى نە وقۋدا جوق, نە تۇراقتى جۇمىسى جوق.
بۇل رەتتە ءتيىستى مينيسترلىك بىرقاتار وڭىردە دامىتۋ باعدارلامالارى اياسىندا وقۋعا, جۇمىسقا قۇلقى جوق NEET ساناتىنداعى جاستاردىڭ ۇلەسىن ازايتۋدى ماقسات ەتەدى. ساراپشىلار جاستاردىڭ قوعامدا الەۋمەتتەنۋىنە وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنداعى داعدارىستىڭ سەبەپ-سالدارىنىڭ دا اسەرى بار دەگەن پىكىردە.
بۇگىندە كوپتەگەن اتا-انانى بالاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى الاڭداتادى. وتباسىنىڭ قولىنا قاراپ, اتا-اناسىنىڭ ىعىنان شىعا الماي قالعان جاستاردىڭ كوپشىلىگى ومىرلىك قيىندىقتارعا بەيىمسىز كەلەدى. قينالىپ جۇمىس ىستەگەننەن گورى اتا-اناسىنىڭ تابىسىن پايدالانعاندى ءتيىمدى كورەتىن جاستار بار. وسىعان ۇقساس سەبەپتەردەن جاستاردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى قوعامداعى جالپى ۇردىستەردەن شەت قالۋدا. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, مۇنىڭ سالدارىنان جاستاردىڭ مارگينالدى ادەتتەردى بويىنا ءسىڭىرىپ, الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىققا, تىپتەن قىلمىسقا بارۋى ءجيى كەزدەسەدى.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا جاس بۋىننىڭ الەۋمەتتەنۋىنە قاتىستى كەشەندى شارالار تولىققاندى جەمىسىن بەرۋى ءۇشىن وتباسى, مەكتەپ, وقۋ ورىندارى مەن ءتيىستى ورگاندار ىقپالداستىعىن كۇشەيتۋ قاجەت. اسىرەسە اۋىلدى جەردەن قالاعا وقۋعا, جۇمىس ىستەۋگە كەلگەن جاستاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى الاڭداتادى.
الماتى, نۇر-سۇلتان, ت.ب. قالالاردا بەيىمدەۋ ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى. وسى ورايدا زاماناۋي قوعامعا بەيىمدەۋ, بولاشاققا دەگەن سەنىمسىزدىك جەتەگىندە جۇرگەن جاستارمەن جۇمىس ىستەيتىن پسيحولوگيالىق رەسۋرستى ورتالىقتار قىزمەتىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزى زور.
الماتى
