ەكونوميكا • 24 ناۋرىز، 2022

قۇبىردىڭ ىستەن شىعۋى قازاقستان ەكونوميكاسىن قۇلدىراتا ما؟

5940 رەت كورسەتىلدى

ءبىزدىڭ مۇنايدىڭ 80 پايىزى ەكسپورتقا رەسەي ارقىلى تاسىمالداتىنى بەلگىلى. سونىڭ ىشىندە، نوۆوروسسيسك پورتىمەن. تۇنەۋ كۇنى كراسنودار ولكەسىندە قاتتى داۋىل تۇرىپ، قۇبىر جەلىسىنە ەلەۋلى زيان كەلتىرگەن.

وسىعان بايلانىستى كونسورتسيۋم قۇبىردىڭ زاقىم تيگەن بولىگىن جۋ جانە جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن، ونىڭ جۇمىسىن ۋاقىتشا توقتاتقان. بۇل قۇبىر جەلىسى ارقىلى ەكسپورتتالاتىن مۇنايدىڭ تورتتەن ءبىرى عانا رەسەيدىكى، قالعانىنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ مۇناي (جىلىنا 50 ملن توننادان استام). ماگيسترالدىڭ قۋاتتىلىعى جىلىنا 67 ملن توننا مۇناي تاسىمالداۋعا جەتەدى.

ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا، ۆەدومستۆو كقك-مەن تەڭىز تەرمينالىنىڭ جۇمىسىن قالپىنا كەلتىرۋ مەرزىمدەرى بويىنشا كونسۋلتاتسيالار وتكىزىپ جاتىر. سونداي-اق مينيسترلىك بالاما باعىتتار بويىنشا مۇنايدى ەكسپورتقا جونەلتۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرىپ جاتقانىن دا مالىمدەگەن. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، كقك جۇمىسىنىڭ ۋاقىتشا بولسا دا دوعارىلۋى ءبىزدىڭ ەكونوميكاعا ايتارلىقتاي سوققى بولىپ تيمەك.

Tengenomika ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا، مۇندايدا بالاما جول رەتىندە تەمىرجول تاسىمالىن قاراستىرۋعا بولار ەدى، الايدا ءبىزدىڭ ەلدە مۇنداي كولەمدەگى قاجەتتى سىيىمدىلىققا يە تەمىرجول تسيستەرنالارى جوق.

«2021 جىلى قازاقستاننىڭ مۇناي جانە گاز كوندەنساتىنىڭ ءوندىرىسى 85،9 ملن توننانى، ەكسپورت 67،6 ملن توننانى قۇرادى. نوۆوروسسيسكىدەگى اپاتقا بايلانىستى ەلدەگى مۇناي جانە گاز ءوندىرىسى 9 پايىزعا نەمەسە 80 ملن توننادان تومەنگى دەڭگەيگە قۇلدىراپ كەتۋى ىقتيمال. بۇل بۇكىل الەم بويىنشا مۇنايعا دەگەن سۇرانىس تومەندەگەن 2020 جىلعى كورسەتكىشتەن دە تومەن (90-نان 85،7 ملن تونناعا دەيىن قۇلدىراۋ). مۇنىڭ سالدارىنان بيىل قازاقستاننىڭ ءىجو-ءسى 0،9-دان 1،6 پايىزدىق تارماققا دەيىنگى ارالىقتا تاپشىلىققا ۇشىرايدى. بۇدان بەلگىلى بولعانداي، تەڭگەنىڭ دوللارعا شاققانداعى قۇنسىزدانۋىمەن بىرگە ءبىز بيىل قازاقستاننىڭ دوللارمەن كورسەتىلگەن جان باسىنا شاققانداعى نومينالدى ءىجو-ءنىڭ ايتارلىقتاي تومەندەۋىن كورەمىز»، دەيدى ساراپشىلار.

بۇل رەتتە ساراپشىلار مينيسترلىكتىڭ «بالاما جولدار ىزدەپ جاتىرمىز» دەگەنىنە اسا ءۇمىت قىلمايدى.

«قازاقستان كقك ارقىلى 53 ملن توننا مۇناي ەكسپورتتايدى. بۇل دەگەنىڭىز – بۇكىل ەكسپورتتىڭ 80 پايىزدان استامى. قازىر 3-4 ميلليون توننانى بالاما مارشرۋت ارقىلى جونەلتەر، بىراق قالعان مۇناي كولەمى قايتا قۇرىلىمداۋ مەن ىرگەلى سالىمداردى قاجەت ەتەدى. ءتىپتى مۇمكىن بولعاننىڭ بارلىعىن قايتا قۇرىلىمداعاننىڭ وزىندە ماكسيمۋم 10-15 ملن توننانى كادەگە جاراتارمىز. ال قالعان مۇنايدى قايتەمىز؟ بالكىم، قىرعىزستان مەن وزبەكستانداعى ورتاشا تەحنولوگيالىق زاۋىتتارعا جىبەرەرمىز. سونىڭ وزىندە 2 ملن توننانى يگەرەمىز. ەرەكشە كۇشپەن مۇناي حيميا جانە مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن سالۋعا، باسقا سۋبستانتسيالارعا مۇناي وڭدەۋ جانە مۇناي-حيميا ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋعا بولادى. تەڭىزشەۆرويل، قاشاعان جانە قاراشىعاناقتاعى سەرىكتەستەرمەن وسىنىڭ ءبارىن ىستەۋگە بولادى، بىراق وعان دا 3-4 جىل ۋاقىت كەرەك. ودان دا جاڭا قۇبىر جەلىسىن سالعان تەزىرەك»، دەيدى «بانك تسەنتركرەديت» باسقارما توراعاسى عالىم قۇسايىنوۆ.

23 ناۋرىز كۇنى كونسورتسيۋم تەرمينالدا مۇناي جۇكتەۋدى تولىقتاي توقتاتقانىن مالىمدەدى. قۇبىر جەلىسىنىڭ جۇمىسى ۇزاق ۋاقىتقا دەيىن قالپىنا كەلمەۋى مۇمكىن. ويتكەنى شەتەلدىك سەرىكتەستەر جوندەۋ جۇمىستارىنا قاجەتتى قوسالقى بولشەكتەر جىبەرۋدەن باس تارتىپ جاتىر.

«سەرىكتەستەرىمىز بارلىق ۇلگىدەگى جانە كولەمدەگى جۇزبەلى شلانگىلەردى، گيدروكومپەنساتورلاردى، ءوز ءوسىنىڭ اينالاسىندا شىعارىلاتىن ايلاقتىق قۇرىلعىلاردى اينالدىرۋعا ارنالعان شارنيرلەردى جەتكىزۋدەن باس تارتىپ وتىر. قۇرىلعىلاردى جەتكىزۋمەن اينالىساتىن Imodco، Blue Water جانە Gall Thomson Environmental Ltd كومپانيالارى كقك-مەن ءارى قاراي جۇمىس ىستەۋدى ۇزەتىنىن جانە بۇعان دەيىن جوسپارلانعان بارلىق جەتكىزۋلەردىڭ كۇشىن جوياتىنىن مالىمدەدى. كقك بارلىق وپەراتسيالاردى 2021 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا-اق اۆانسپەن تولەپ قويعانىنا قاراماستان ولار وسىنداي قادامعا بارىپ وتىر» دەپتى كقك باس ديرەكتورى نيكولاي گوربان.

قازاقستان مۇناي سەرۆيستىك كومپانيالار وداعىنىڭ توراعاسى راشيد جاقسىلىقوۆ كقك جۇمىسىنىڭ كەنەتتەن توقتاپ قالۋىندا ساياسي ءمان بار دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا، رەسەي وسىلايشا، ەۋروپالىقتارعا قىر كورسەتپەك.

«كقك 25 جىل بويى ءۇزىلىسسىز جۇمىس ىستەپ كەلدى. ەكى جىل بۇرىن عانا 600 ملن دوللارعا ايلاقتىق قۇرىلعىلاردى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزدى. كقك ءبىر كۇندە تاۋلىگىنە 1،5 ملن باررەل مۇناي تيەيدى، ونىڭ 1،2 ملن باررەلى (الەمدىك سۇرانىستىڭ 1،2 پايىزى) – قازاقستاننىڭ مۇنايى. ال قۇبىر جەلىسى جۇمىسىنىڭ توقتاپ قالۋىنان ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىزدىڭ بيۋدجەت قاتتى زيان شەگەدى. جاقىن ارادا 12 ملن توننا مۇنايىمىزدى ەكسپورتتاپ وتىرعان اتىراۋ-سامارا مۇناي قۇبىرىنىڭ دا جۇمىسى توقتاپ قالۋى مۇمكىن. كقك-نىڭ ىستەن شىعۋى تەك ەۋروپاعا عانا ەمەس، سونىمەن قاتار بەيتاراپ پوزيتسيا ۇستانىپ وتىرعان قازاقستانعا دا سەس كورسەتۋ» دەپ بايىپتايدى ءوز پىكىرىن جاقسىلىقوۆ.

پىكىردىڭ جانى بار، سەبەبى ەكى جىل بۇرىن كونسورتسيۋمنىڭ رەسمي سايتى قۇبىر جەلىسى ەشقانداي بوران-داۋىلعا قىڭق ەتپەيدى دەپ مالىمدەمە جاريالاعان-دى.

«2001 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن العاشقى ەكى جىلجىمالى ايلاقتىق قۇرىلعى قارا تەڭىز تۇبىندەگى كەز-كەلگەن جاعداي مەن رەلەف ءۇشىن ارنايى جوبا بويىنشا سالىندى. جانە ولار مۇندا سوڭعى 100 جىلدا بولعان ەڭ كۇشتى داۋىلداردىڭ وزىنە توتەپ بەرە الادى. ءۇشىنشى ايلاقتىق قۇرىلعى 2014 جىلى كقك-نى كەڭەيتۋ اياسىندا تۇرعىزىلدى» دەلىنگەن اقپاراتتا.

«قارا تەڭىزدە شىنىمەن داۋىل تۇردى، بىراق «سوڭعى 100 جىلداعى ەڭ كۇشتى داۋىل ەمەس». قاشان جوندەپ بىتەرى بەلگىسىز. ويتكەنى ءۇش ايلاقتىق قۇرىلعىنى دا شەتەلدىكتەر (العاشقى ەكەۋىن – نيدەرلاندى، ءۇشىنشىسىن – ءباا) سالدى. سانكتسيالارعا بايلانىستى قازىر شەتەلدىك سەرىكتەستەر قىزمەت كورسەتۋدەن جانە قوسالقى بولشەك بەرۋدەن باس تارتىپ وتىر. ادەتتە ءار ايلاقتىق قۇرىلعىنى جوندەۋگە 2-3 اپتا كەتەدى. ال قازىرگى جاعدايدا جوندەۋ جۇمىسى سانكتسيالار الىنعانشا سوزىلىپ كەتۋى مۇمكىن» دەيدى ساراپشى اندرەي چەبوتارەۆ.

قازىر كقك-عا ەڭ ءبىرىنشى كەرەگى – قۇبىر جەلىسىن جۋعا ارنالعان تانكەرلەر. ال سەرىكتەستەر بىردە-ءبىر تانكەر جىبەرمەيدى. ءبىراز كۇننەن سوڭ تانكەر كەلدى دەگەننىڭ وزىندە ءبىر جىلجىمالى ايلاقتىق قۇرىلعىنى جوندەۋگە كەمى ءۇش اپتا ۋاقىت قاجەت بولادى. قازاقستان 2022 جىلى كقك ارقىلى 55 ملن توننا مۇناي جونەلتۋدى جوسپارلاعان. 2001 جىلدان بەرى وسى كۇنگە دەيىن تەڭىز-نوۆوروسسيسك مۇناي قۇبىرى جۇيەسى ارقىلى الەمدىك نارىققا 766 973 131 توننا مۇناي شىعارىلعان. سونىڭ ىشىندە 668 967 665 تونناسى – قازاق مۇنايى. ءبىزدىڭ «قارا التىندى» نەگىزىنەن يتاليا، فرانتسيا، قىتاي، نيدەرلاندى، تۇركيا، يسپانيا، وڭتۇستىك كورەيا، ءۇندىستان ەلدەرى تۇتىنادى.

شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، نوۆوروسسيسكىدەن مۇنايدىڭ الەمدىك نارىققا شىقپاي قالۋى «قارا التىن» باعاسىن قىمباتتاتۋى مۇمكىن. قازىردىڭ وزىندە Brent پەن WTI مۇنايىنىڭ 5 پايىزعا وسكەنى بايقالادى. Trafigura Group شيكىزات كومپانياسى جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى بەن لاكوك مۇناي جازدا باررەلىنە – 150، جىل سوڭىنا قاراي 200 دوللارعا جەتۋى ابدەن مۇمكىن دەيدى. قازاق مۇنايىنىڭ الەمدىك نارىققا شىقپاي قالۋى وتاندىق ەكونوميكاعا ۇلكەن سوققى بولادى جانە تەڭگە كۋرسىنا جاعىمسىز اسەر ەتەدى دەيدى ساراپشىلار.

سوڭعى جاڭالىقتار

قانت تاپشىلىعى نەدە؟

ەكونوميكا • كەشە

بەنزين قىمباتتايدى

ەكونوميكا • كەشە

اق جەلەڭدىلەرگە العىس

مەديتسينا • كەشە

ادالدىقتىڭ ەتالونى ەدى

قازاقستان • كەشە

بۇيراتاۋ بازارلىعى

تۋريزم • كەشە

ءۇش ۇنسىزدىك

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار