كوكتەرەك – تابيعاتى تامىلجىعان, كوركەم ءوڭىر. قولدىڭ سالاسىنداي اق قايىڭ, ۇشار باسى سەمىز توقتىنىڭ كۇزگى جۇنىندەي بۇيرا-بۇيرا بولىپ جوڭكىلىپ جاتاتىن قازباۋىر بۇلتتاردىڭ ەتەگىن جىبەكتەي ەسىلگەن جەلەگىمەن جەلپيتىن ءزاۋلىم تەرەك. ورماندى القاپتىڭ باۋىرىندا ب ۇلىقسىپ اققان ون سان بۇلاق. ارقايسىسىنىڭ ءوز اتاۋى بار. قويبۇلاق, اۋليەبۇلاق.
– ەل ەتەگى سوگىلمەي تۇرعاندا, بالا كەزىمىزدە كوكتەرەكتىڭ كوپ بالاسى تال شىبىقتى ات قىلىپ ءمىنىپ, ءبىرىمىز الپامىس, ءبىرىمىز قوبىلاندى بولىپ ويناۋشى ەدىك. كوكىرەگىمىزدە ەرتەڭ ەر جەتىپ, ەتەك جاپقان سوڭ ەل قورعايتىن ازامات بولساق دەگەن بۇلا سەزىم بۇيىعىپ جاتاتىن, – دەيدى دجاليل بارجاقسى ۇلى, – ول كەزدە ۇلتقا ءبولىنۋ ەشكىمنىڭ ويىنا كەلمەيتىن, قازىر دە سولاي. ءسىز سۇراعان سوڭ ايتىپ جاتىرمىن, ايتپەسە, تاتارمىن دەگەن ءسوزىمدى ەستىگەن اۋىلداستارىمنىڭ رەنجيتىنى دە ءسوزسىز. ءبىز ءوزىمىزدى كوكتەرەكتىڭ قازاعى ساناعالى قاشان؟!
بۇگىندە جەرگىلىكتى ۇلت ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن, جەتىك مەڭگەرگەنىڭىز نە قايسىبىر قازاقتىڭ وزىنەن ءارلى, ادەمى سويلەيتىن دجاليل بارجاقسى ۇلى وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ اراسىندا اراگىدىك وتكىزىلىپ جاتاتىن اۋداندىق, وبلىستىق ءتىل سايىستارىنا سان مارتە قاتىسىپ, جۇلدەلى ورىنعا يە بولعان. ءتىلدى عانا ەمەس, ماعىنا-مازمۇنى مول, استارىندا مايەكتى يشارا ءمولت-ءمولت ەتىپ جاتاتىن, سان عاسىردان بەرى ۇزىلمەي جالعاسىپ كەلە جاتقان سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپتى دا ءبىر كىسىدەي مەڭگەرگەن. شوق جۇلدىزداي شاعىن عانا قازاق اۋىلىندا وسسە, كىلەڭ قازاقتىڭ ىشىندە تاربيەلەنسە, باسقاداي ءجونى دە جوق قوي.
– قازاق ءتىلى وزگە ءتىلدىڭ ىشىندە اۋەزدى, اۋەندى ءتىل, – دەيدى كەيىپكەرىمىز, – جاي سويلەگەننىڭ وزىندە ءان بولىپ ەسىپ, جىر بولىپ قۇيىلىپ تۇرعان جوق پا؟ اكەم دە, اتالارىمىز دا وسى تىلدە سويلەگەن. سوندىقتان ءبىزدىڭ انا ءتىلىمىز قازاق ءتىلى, ال ءۇي ىشىندەگى ۇستانىم, سالت-ءداستۇر ابدەن تامىر جايىپ كەتكەن. بولاشاقتا دا سولاي بولارى ءسوزسىز. بىزدەن وربىگەن ۇرپاقتىڭ ءبارى وسى ارۋاق قونىپ, نار شوككەن اتاجۇرتتى ءوز وتانى ساناپ, سونىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋگە پەرزەنتى رەتىندە ات سالىساتىندىعىنا ءسوز جوق.
ەندى ءبىر اۋىز ءسوز بۇگىنگى قىزمەتى حاقىندا. ءورت سوندىرۋشىلەردىڭ وقىس وقيعاعا ءجيى تاپ بولىپ, وت-جالىننىڭ ىشىندە جۇرگەن كەزى از بولمايدى. جۇمىس تالابى سولاي. بىردە كەزەكشىلىك بولىمىندە تۇرعىن ءۇي جانىپ جاتىر دەگەن سۋىت حابار تۇسكەن. بەلگىلەنگەن ءتارتىپ بويىنشا ىلە اتتانىپ, وقيعا ورنىنا جەتكەن. شىنىندا دا, اس ءۇيدىڭ ايقارا اشىلعان جەلدەتكىشىنەن قارا ءتۇتىن قارالى حاباردى ايگىلەگەندەي بۋداق-بۋداق شىعىپ جاتىر. شاماسى ءۇي ءىشى وتقا ورانعان. ادامدار امان بولسا ەكەن دەپ تىلەگەن ىشتەي. سويتسە ءۇي يەسى – اجەي سۋ قايناتپاقشى بولعان. گازعا ىدىسىن قويىپ, استىن تۇتاتقاننان كەيىن تەلەديدار كورۋگە جايعاسقان. ءتىپتى سۋ تاسىپ, ىدىسى بوساپ, سوڭى ورتكە اينالعانىن دا اڭعارماعان. ادەيى ىستەگەن دۇنيە ەمەس, جاسى جەر ورتاسىنان اسقان ادامنىڭ جادىنداعى جاڭعالاقتىعى. ىلە جەتكەن ءورت سوندىرۋشىلەر لەزدە گاز باللونىن وقيعا ورنىنان الىپ شىققان. پەردەلەر مەن گازعا جاقىن تۇرعان جيھازداردىڭ وتقا ورانعانى بولماسا, باسقاسى امان. ەڭ باستىسى, تەلەديدار كورىپ وتىرعان اجەمىز ءوزى تۋىنداتقان توتەنشە جاعدايدان زارداپ شەكپەگەن. ءىستىڭ مانىسىنە قانىققاننان كەيىن ءورت سوندىرۋشىلەرگە اق العىسىن جولداپ, باتاسىن بەرىپ جاتىر. گاز باللونىن ۋاقىتىندا الىپ شىققاندارىنا دا ءدان ريزا.
– ماماندىعىمىز, ارينە, قاۋىپ-قاتەرگە تولى, – دەيدى كىشى سەرجانت دجاليل بارجاقسى ۇلى, – وسى ماماندىققا باۋلىعان بولىمشە كومانديرى سامات جۇكەنوۆتى تالىمگەرىم رەتىندە سانايمىن. قاراۋىل باستىعى ولجاس جولداسپاەۆ, اعا ءورت ءسوندىرۋشى جاسۇلان ىبىراەۆ ءتارىزدى ازاماتتارمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەگەن كەزدە ءبىر-بىرىمىزگە ءاردايىم نىق سەنىمدىمىز. سەرىگىڭ سەنىمدى بولسا, كەز كەلگەن قاۋىپ-قاتەردىڭ الدىن الىپ, زاردابىن جويۋعا بولادى.
بۇل ەندى قاۋىپ-قاتەرگە ابدەن ەتى ۇيرەنىپ, تاجىريبەسى تولىسقان كەزىندەگى اڭگىمەسى. ايتپەسە, العاشقى بەتتە كوڭىلدە ءسال-ءپال قورقىنىشتىڭ بولعانىن دا جاسىرمايدى. بىردە كەزەكشىلىك بولىمىنە قوڭىراۋ تۇسكەن. سويتسە, اۋىلداعى تۇرعىن ءۇيدىڭ ءبىرى وتقا ورانىپتى.
– قىزىل جالىنعا ورانعان ءۇيدى كورگەن كەزدە تۇلا بويىم تۇرشىگىپ, وت ىشىنە كىرىپ كەتۋگە جۇرەگىڭ داۋالامايدى ەكەن, – دەيدى ءوزى, – سول وقيعا كەزىندە ارىپتەستەرىم وت ورتاسىندا قالعان ادامداردى ءوز باستارىن قاتەرگە تىگىپ ءجۇرىپ, اجالدان امان الىپ قالدى. مەن سول ساتتە ءوز ماماندىعىمنىڭ قوعام ءۇشىن قانشالىقتى قاجەت ەكەندىگىن ءتۇسىندىم. كەيىن كەز كەلگەن توتەنشە وقيعا ورنىنا بارعان كەزدە, ەڭ الدىمەن, ەڭ قىمبات ادام ءومىرى ءۇشىن كۇرەسۋ قاجەت ەكەندىگىن ۇقتىم.
تۋعان جەرىنىڭ قادىرىن جەتە تۇسىنگەن, ءتىلى مەن ءداستۇرىن شىنايى قۇرمەتتەيتىن كىشى سەرجانت قازىر ەلىنىڭ اماندىعى ءۇشىن جان اياماي قىزمەت ەتىپ ءجۇر. ءوزىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وت پەن سۋدان قورىقپايتىن وجەتتىلىك, ماڭدايىنا جازىلعان ماماندىققا ادال بولۋ تۋعان جەرىنىڭ توپىراعىنان جانە ءوزى تۋعان ءتىلى سانايتىن قازاق ءتىلىنىڭ قۇدىرەتىمەن تۇلا بويىنا دارىعان. ءبىز دە وسى ۋاجگە قۇلاي سەندىك.
اقمولا وبلىسى,
زەرەندى اۋدانى
