وندىرىسكە – جابىق, ماينينگكە – اشىق

اقپاننىڭ سوڭعى كۇندەرى اقتوبە قالاسىنىڭ يندۋستريالدى ايماق اۋماعىندا 2019 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان «اق­توبە سمارتتەح» ماينينگ كوم­پانياسى انىقتالدى. وسى سە­رىكتەستىك «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا مالىمەتتەردى وڭدەۋ ورتالىعى رەتىندە رەسمي تىركەلگەن.

وبلىس ورتالىعىنىڭ شە­تىندە 200 گەكتار اۋماقتى الىپ جاتقان يندۋستريالدى اي­ماق 2015 جىلدىڭ سوڭىندا قۇ­رىل­دى. مەنشىك قۇقىعى جاعىنان «اقتوبە» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كور­پوراتسياسىنا قارايدى. «اق­توبە» اكك» ۇك اق جاۋاپتى قىزمەتكەرى ەلدار ۆاليەۆ ماينينگ فەرماسىنىڭ قىزمەتىنە قاتىستى سۇراعىمىزعا بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى: «اقتوبە سمارت­تەح» جشس-ءى يندۋستريالدى اي­ماققا 2019 جىلى ورنالاستى. بۇل «سۇرعىلت» ماينەر ەمەس, ەلى­مىزدىڭ اۋماعىندا زاڭدى تۇردە تىركەلگەن, سالىق تولەپ, بىرنەشە جۇمىس ورنىن اشقان «اق» كومپانيا. ول «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بو­يىن­شا سەرۆەرلىك قۋات تارتۋعا باي­لانىستى قىزمەت تۇرىمەن اينالىستى».

پروكۋراتۋرانىڭ شۇعىل تەك­سەرىسىنەن سوڭ وسى ماينينگ فەرماسىنا قاتىستى زاڭسىز كاسىپكەرلىك بابىمەن قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. سوت پروتسەسىنىڭ قاشان باستالاتىنى بەلگىسىز.

ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە – ەلى­مىزدە ماينينگكە قاتىستى زاڭ­دىلىق نەگىز ءالى قالىپتاسپاعان. بيز­نەس پە, الاياقتىق پا؟ مۇ­نىڭ اراجىگى انىقتالماعان. ال كور­شىلەس قىتاي حالىق رەس­پۋبليكاسىندا كريپتوۆاليۋتا بيز­نەسىنە زاڭدى تۇردە تىيىم سا­لىنعان. بىلەتىنىمىز, ماينينگ فەرمالارى ەلەكتر قۋاتىن شەكتەن تىس كوپ مولشەردە تۇتىنىپ, سەرۆەرلىك قۋاتى جوعارى ماشينالاردى پايدالانادى. كوپشىلىك ماينينگ فەرمالارى ەلىمىزگە قىتايدان ءبىر مەزگىلدە كوشىپ كەلىپ ورنالاسىپ العان. ولاردىڭ زاڭسىز قىزمەتى ەلىمىزدە ەلەكتر قۋاتىن تۇت­ىنۋ مولشەرى كۇرت ارتقاندا عانا اشىلا باستادى. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ماينينگ فەرمالارى ەلىمىزدە تسيفرلاندىرۋ باعدارلاماسىنا قاتىسۋشى زاڭدى تۇلعالار رەتىندە تىركەلىپ, ءۇش جىل بويى جۇمىس ىستەپ كەلگەن. ولاردىڭ قىزمەتى ءۇش جىل بويى باقىلاۋدان تىس قالعان. سەبەبى ەلىمىزدە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك نىساندارىن تەكسەرۋگە موراتوري جاريالاندى.

پاندەميا كەزىندە بارلىق سالا ونلاينعا اۋىسقاندا ينتەرنەت جىلدامدىعى كۇرت ازايىپ, كەي جەرلەردە جوعالىپ كەتىپ, بارلىق سالادا قيىندىق تۋعىزدى. ناعىز قاجەتتىلىك تۋعان كەزدە تسيفرلاندىرۋ باعدارلاماسىنا قاتىسۋشى وپەراتورلار قاجەتتى ترافيكتى بەرە المادى. جۇرت پاندەميا­مەن الىسىپ جاتقاندا تسيفرلاندىرۋ ساياساتىمەن اينالىسۋشى سەرىكتەستىك يندۋستريالدى ايماق­تىڭ تۇكپىرىندە كريپتوۆاليۋتانى اينالدىرىپ وتىردى. نە ءونىم وندىرەتىنى, نە كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىنى بەلگىسىز كومپانيا پاندەميا كەزىندە «اقتوبە» الەۋ­مەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپورا­تسياسىنىڭ قولداۋىن جاقسى سە­زىنگەنى انىق.

باقىلاۋشى پاكەت اكتسياسى جەرگىلىكتى اكىمدىككە قارايتىن كۆا­زيمەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ تى­كەلەي مىندەتى – كريپتوۆاليۋتا بيزنەسىن دامىتۋ ەمەس, ءونىم ءون­دىرۋشى كاسىپورىنداردى قولداۋ. بىراق جۇمىسى قۇپيا, جابىق مەكەمەگە اينالعان كورپورا­تسيا ەشكىمگە ەسەپ بەرمەيدى. كۆا­زيمەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ قۇزى­رىنداعى يندۋستريالدى ايماق اۋماعىندا كاسىپورىندار وتە از ورنالاسقان. ونىڭ 35 %-ىندا عانا ءۇش كاسىپورىن بار. ولار قىش تاقتايشالارىن وندىرەتىن, كولىكتىڭ رەزينا دوڭگەلەكتەرىن قايتا جاسايتىن, بوياۋ ونىمدەرىن شىعاراتىن كاسىپورىندار. تۇك­پىردەگى ماينينگ فەرماسى وسى ساناتقا كىرمەيدى. كاسىپكەرلەر كەلمەي مە, الدە باسقا سەبەپتەرى بار ما, بۇل جاعىن بىلە المادىق. ەكىنشى جاعىنان, اقتوبەلىك كاسىپ­كەرلەر تاراپىنان جەر تەلىمدەرىنە دەگەن سۇرانىس كۇننەن كۇنگە ارتىپ كەلە جاتىر.

«اقتوبە» اكك-ءنىڭ بىرنەشە جىلدان بەرى جينالعان دەبيتورلىق قارىزى دا بار. قولىمىزعا تۇس­كەن اقپاراتقا ۇڭىلسەك, كۆازي­مەم­لەكەتتىك مەكەمە 2021 جىلدى 700 ملن تەڭگە قارىزبەن جانە مەر­زىمى وتكەن 1,5 ملرد تەڭگە دەبي­تورلىق قارىزبەن اياقتاعان. ونىڭ قىزمەتىنە قاتىستى ماسەلە 2021 جىلدىڭ قاڭتارىندا «Nur Otan» پارتياسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جو­نىندەگى قوعامدىق كەڭەسىندە كو­تەرىلدى. وسى ماجىلىستە كەڭەس توراعاسى ومارحان وكسىكباەۆ «اق­­توبە» اكك-ءنىڭ جۇمىسىن «قار­­­جىنى قايىرىمدىلىق قورى سياق­تى وڭدى-سولدى شاشتى» دەپ سىنعا الىپ, وبلىس ەكونو­ميكاسىنا قاتىسى جوق كومپا­نيالارعا پايىز­سىز نەسيە تارات­قانىن ايتتى. باسشىلىق تاراپىنان نەسيەنىڭ قايتارىلۋىنا دا, وڭىردەگى ينۆەس­تيتسيالىق جوبالاردىڭ ورىندالۋىنا دا باقىلاۋ بولماعان. و.وكسىكباەۆ يندۋستريالدى اي­ماق قىزمەتىنىڭ جۇمىسىن دا سىنعا الدى: «وبلىس بيۋدجەتىنەن يندۋستريالدى اي­ماققا بولىنگەن 5 ملرد تەڭگەگە تەك 300 جۇمىس ورنى اشىلىپ, 5 ءوندىرىس ىسكە قوسىلعان».

سونىمەن قاتار «اقتوبە» اكك-ءى وڭىردەگى تۇراقتاندىرۋ قورىنا قاجەتتى ازىق-ت ۇلىكتەردى سا­تىپ الۋعا جاۋاپتى. جىل سايى­ن تۇراقتاندىرۋ قورىنا قا­جەتتى كوكونىستەردى ساتىپ الۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بىرنەشە ملرد تەڭگە بولىنەدى. بىلتىر كۇز­دە 2 ملرد تەڭگەگە نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرى ساتىپ الىنسا دا, قالاداعى سۋپەرماركەتتەرگە تۇراق­تاندىرۋ قورىنان تۇسكەن شىرىگەن كوكونىستەر جۇرتتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزدى. بيىل جىل باسىندا تاعى دا 2 ملرد تەڭگەگە قوستاناي جانە تۇركىستان وبلىستارىنان كارتوپ, ءسابىز, قىرىققابات جەتكىزىلدى. وسىدان كورىنىپ تۇرعانداي, نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك باسقا وڭىرلەردەن ساتىپ الىنادى. وسى كەزگە دەيىن اقتوبە وبلىسىنىڭ شارۋاشىلىقتارى دۇكەن سورەلەرىن كارتوپ, ءسابىز, قىرىققاباتپەن نەگە قامتاماسىز ەتە الماي ءجۇر؟ قاراجات جەر­گىلىكتى شارۋاشىلىقتارعا دۇرىس بە­رىلمەي مە, الدە سۋبسيديانى بەل­گىلى توپتار عانا ءبولىسىپ الا ما, بۇل جاعى انىق ەمەس. وتكەن جىلى عانا اقتوبە وبلىسىنىڭ شا­رۋاشىلىقتارىن قولداۋعا رەس­پۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 17 ملرد تەڭگە سۋبسي­ديا ءبولىندى. ال وسى قارجىنى العان شارۋاشىلىقتاردىڭ مالى­مەتى ەش جەردە جاريالانعان جوق. بۇل جەردە نەگىزگى ماسەلە شا­رۋانى ۇيىمداستىرۋ جاعى مەن قارجىنىڭ ماقساتتى تۇردە بولىنبەۋىندە  جاتىر. بيۋدجەت قار­جىسى ماقساتتى تۇردە جۇمسال­عاندا بازار مەن دۇ­كەن سورەلەرىن جىل بويى جەر­گىلىك­­تى ونىممەن تولتىرىپ قويۋعا بو­لار ەدى.

وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ سوڭ­عى سەسسياسىندا دەپۋتاتتار تۇراق­تاندىرۋ قورىنا بولىنۋگە ءتيىس قار­جىنى ەرتە كوكتەمدە شا­رۋالارعا بەرىپ, ال كۇزدە ءونىمدى كوكونىسپەن قايتارىپ الۋعا ۇسى­نىس ءتۇسىردى. بۇل ەكى جاققا دا ءتيىم­دى شارا: كوك­تەمدە شارۋاعا قارجى كەرەك, ال كۇزدە جەرگىلىكتى بيلىك كەزەك­تى «شى­رىگەن كوكونىس داۋىنا» قال­مايدى.

جەرگىلىكتى بيلىك پەن كاسىپكەر­لەر اراسىنداعى بايلانىستىرۋشى كۆازيمەملەكەتتىك مەكەمە جۇمىسىنىڭ ۇيلەسىمسىزدىگىنىڭ كەسىرىنەن وسىنداي قيىندىق ور­نادى. بۇل ءبىر جىل ەمەس, بىر­نەشە جىلدان بەرى جينالعان ماسەلەلەر. وسى مەكەمە اشىق تۇردە جۇمىس ىستەگەندە, كۇردەلى شيەلەنىستەرگە بوي الدىرماس ەدى. قازىر وسى مەكەمەنىڭ جۇمىسىنا جۇرتشىلىق كۇمانمەن قاراپ, بيۋدجەت قارجىسىن ءبولىپ الۋشى مەكەمە رەتىندە باعالايدى. وسى كەزگە دەيىن مەكەمەنىڭ ءوڭىر ەكونوميكاسىنا قوسقان ۇلەسى دە بەلگىسىز. ينۆەستيتسيا تارتۋ مەن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا قاتىستى ماقساتتى باعدارلامالاردىڭ بول­ماۋى, بيۋدجەت قارجىسىن ىسى­راپشىلدىقپەن جۇمساۋ, بيۋروكراتيا – كۆازيمەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ جۇمىسىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشىنە اي­نالدى. انىعى سول, كەز كەلگەن ماسەلەدە اشىقتىق بولماعان جەر­­­دەن تۇپكىلىكتى ناتيجەنى كۇتۋ قيىن.

اقتوبە وبلىسى