ۋتيل الىمى: ەلدىڭ ءسوزىن ەستىپ تۇرعان ەشكىم جوق

پرەزيدەنت تاپسىرماسى تولىق ورىندالمادى

جاھان جۇرتىن جالت قاراتقان «قاسىرەتتى قاڭتار» وقيعاسىن وتان­داستارىمىز ۇمىتىپ ۇلگەرگەن جوق. وتانىمىزدى شارپىعان ء«ورت» كوگىلدىر وتىن ماسەلەسىنەن باستالىپ, بىرقاتار لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ قىزمەتتەن كەتۋىمەن اياقتالعانى انىق. وت نەدەن تۇتاندى, وعان كىم نەمەسە نە كىنالى؟ مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىل 11 قاڭتاردا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ وتىرىسىندا وسى وقيعانىڭ وزەگىنە ءۇڭىلىپ, «ەلىمىز دۋشار بولعان اۋىر قاسىرەتتىڭ سەبەپتەرىن سارالاپ, ونىڭ سالدارىنا ناقتى باعا بەرۋ – الدىمىزدا تۇرعان وتە ماڭىزدى مىندەت», دەي كەلە «قايعىلى جاعداي نەگىزىنەن كۇردەلى əلەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق مəسەلەلەر مەن كەيبىر مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنىڭ تيىمسىزدىگى, ناقتى ايتقاندا, ولقىلىعى سالدارىنان بولعانىن مويىنداۋ كەرەك. جەكە اتقارۋشى ورگاندار­دىڭ كۇردەلى جاعداي مەن ازامات­تار­دىڭ قاجەتتىلىكتەرىنەن اي­تار­لىق­تاي الشاقتاۋى باي­قال­دى. بيلىك قۇرىلىمدارى­نىڭ وكىلدەرى حالىقتىڭ ومىرىنە, ولاردىڭ ۇمتىلىستارى مەن قاجەتتىلىكتەرىنە قاتىستى قاتە كوزقاراس قالىپتاستى», دەدى.

وسى سوزدەردەن سوڭ بيلىك وكىلدەرى حالىققا جاقىنداي تۇسەدى, ونىڭ ۇمتىلىستارى مەن قاجەتتىلىكتەرىنە قۇلاق تۇرەدى دەپ ەدىك, انىعىندا ولاي بولماي شىقتى. نەگە؟ ماسەلەن, وسى وتىرىستا مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە ۋتيل الىمىنىڭ مول­شەرىن قايتا قاراۋدى تاپ­سىرعان ەدى. ەرەۋىلدەن سوڭ ەڭسەسى باسىلعان حالىق وسى باستامادان ۇلكەن ءۇمىت كۇتتى. سەبەبى ەلىمىزدەگى اۆتوكولىك نارىعى باسەكەنىڭ جوقتىعىنان باعا قىمباتشىلىعىنا باتپاقتاپ جاتقان بولاتىن. پرەزيدەنتتىڭ پارمەنى تىم قۇرىعاندا وسى ماسە­لەنىڭ وڭ شەشىمىن تابۋعا ىق­پال ەتە مە دەپ ۇمىتتەندى. الاي­دا حالىق ۇنىنەن قۇلاق اساتىن مەملەكەتتىڭ بيلىك وكىلدەرى حالىق ۇنىنە قۇلاق اسا العان جوق. ءتىپتى پرەزيدەنت تاپسىرماسى 50% عانا ورىندالدى دەسە دە بولادى. ونى ءبىز ۋتيل الىمىنىڭ قۇنى تەك تەڭ جارىمىنا تومەندەگەنىن ءبىلىپ ايتىپ وتىرمىز.

ءۇنىمىزدى ەستيتىن ۇكىمەت قايدا؟

ءبىر قىزىعى, پرەمەر-ءمي­نيستر­دىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكليار «حابار24» تەلە­ارنا­سىنا بەرگەن سۇحباتىندا «قوعام­دىق پىكىر قالىپتاستىرىپ, كادەگە جاراتۋ الىمىن تولىعىمەن جويۋدى تالاپ ەتەتىندەر شەتەلدەردەن تەحنيكا يمپورتتاۋشىلاردىڭ مۇددەسى ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى. بۇل شىن مانىندە ولاردىڭ ەل ەكو­نو­ميكاسىنا قارسى ەكەنىن بىل­دىرەدى», دەپ الدەكىمدەردى ايىپتاپ وتىر. ونداي ادامداردى كادەگە جاراتۋ الىمىن جويۋدى تالاپ ەتكەندەردىڭ اراسىنان ىزدەگەن قانشالىقتى دۇرىس؟ سەبەبى ناق وسى قوعامدىق قوزعالىستار ۋتيل الىمى ماسەلەسىن كوتەرۋگە سەبەپ بولىپ, كەيىن سىبايلاس جەم­قور­لىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنت­تىگى ەكولوگيا ۆيتسە-ءمينيسترى احمەت­جان پىرىمقۇلوۆ پەن بۇرىن­عى «وكم وپەراتورى» جشس باس­قارما توراعاسى مەدەت قۇمار­عاليەۆتىڭ ۋاقىتشا تەرگەۋ يزولياتورىنا قامالعانىن راستاعان جوق پا ەدى؟ بالكىم ەل ەكونوميكاسىنا قارسى تۇلعالار مەن ارەكەتتەردى ءالى دە ىزدەي ءتۇسۋ كەرەك شىعار؟

ءاۆتووندىرىستى «قولدان جەمدەۋدىڭ» قاجەتى جوق

– «وكم وپەراتورى» جشس ۇل­كەن جەمقورلىق سحەماسىنىڭ ءبىر عانا بولشەگى ەدى. ونىڭ قىز­­مەتى «جاسىل دامۋ» اق-عا بە­رىل­گەنىمەن, جەمقورلىق سحەماسى جويىلعان جوق. بۇرىنعى قا­لىپتا «قىزمەت ەتە بەرەتىن» سەكى­ل­دى. ۇكىمەت پەن يندۋستريا جəنە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مي­نيسترلىگى ەڭ الدىمەن ەلىمىزدەگى اۆتو­ك­ولىك قۇراستىرۋ سالاسىن قول­داۋعا مۇددەلى. ال ەلىمىزدەگى ەكو­لوگيالىق كودەكستە ۋتيل الى­مىنىڭ قاعيداسى انىق جازىل­عان. ۋتيل الىمى دەگەنىڭىز – ناق­تى كəدەگە جاراتۋ ءۇشىن جاسا­لاتىن تو­لەم. ءبىز ءبىر نəرسەنى تۇسىن­بەي­­مىز, قازاق­ستاندىقتار جەكە ءاۆتوون­­دى­رىستى قولداۋ ءۇشىن نەگە قوماق­تى قاراجات تولەۋگە ءتيىس؟ ءتىپتى بۇل وتاندىق ءاۆتووندىرىس تە ەمەس. لوكاليزاتسيا دا جوق. ءبىز ونى كوپتەن بەرى ايتىپ ءجۇر­مىز. تيى­سىنشە, ەلىمىزدە قۇراستىرى­لا­تىن قاي اۆتوكولىكتىڭ بولسىن قوسالقى بولشەگى جاسالمايدى. بارلىعى شەتەلدەن ساتىپ الىنادى. ياعني ءسىز بەن ءبىز ۋتيل الىمىنا تولەپ جۇرگەن قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگى شەتەل اسىپ جاتىر, – دەدى ساياساتتانۋشى سانجار بوقاەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان­دىقتار وتاندىق ءاۆتووندىرىستى ەمەس, شەتەلدىك وندىرۋشىلەردى قول­­داپ ءجۇر. ال مۇنى əدىلدىك دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. بۇل رەتتە س.بوقاەۆ ەكولوگيالىق كودەكس­كە بىرقاتار وزگەرىس ەنگىزۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. ساياساتتانۋشى نەلىك­تەن «جاسىل دامۋ» اق-عا شەك­تەۋ­سىز قۇقىق بەرىلىپ, ولار ءوز كە­زەگىندە جەكە ءاۆتووندىرىستى قول­داپ وتىرعانىن تۇسىنبەيدى. الاي­دا بيلىك وكىلدەرى بولسا وتان­دىق اۆتوكولىك سالاسى جوق دەگەن سوزبەن مۇلدە كەلىسپەيدى. ماسە­لەن, يندۋستريا جانە ينفرا­قۇ­رى­لىم­دىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى مارات قاراباەۆ قازاقستاندىق اۆ­تو­ون­دىرۋشىلەر ءىرى توراپتى قۇ­راس­­تىرۋدان ۇساق توراپتى اۆتون­دى­رىسكە كوشىپ جاتقانىن ايتادى.

– بىزدە اۆتوكولىك سالاسى جوق. قۇر دوڭگەلەگىن الىپ, قويا سالادى دەپ جاتادى. بۇل ولاي ەمەس. جالپى, كولىك قۇراستىرۋ سالاسىن ءۇش كەزەڭگە بولۋگە بولادى. 1-كەزەڭ – ءىرى توراپتى قۇراستىرۋ. 2-كەزەڭ – ۇساق توراپتى قۇراستىرۋ. 3-كەزەڭ – قوسالقى بولشەكتى ءوز ەلىڭدە شىعارۋ. بۇل – الەمدىك الگوريتم. وتكەن 10 جىلدا ءبىز تولىعىمەن ءىرى توراپتى قۇراستىرۋدى ۇيرەندىك. ەندى ۇساق توراپتى قۇراستىرۋعا ءوتىپ جاتىرمىز. ءىرى توراپتى قۇراستىرعاندا 50-100 وپەراتسيا جاسالادى. ال ۇساق توراپتا – دانەكەرلەۋ, بوياۋ, شاناقتى قۇراستىرۋ, ونى مايىستىرۋ بار, ياعني مىڭنان استام وپەراتسيا جاسالادى. ونى ىستەيتىن ماماندار – ەل ازاماتتارى. بۇگىنگى قا­لىپ­تاسىپ كەلە جاتقان ەلدىڭ ين­جەنەرلىك الەۋەتى. سەرۆيستىك قىز­مەتتەردى قوسا ەسەپتەگەندە, 14,5 مىڭ ادام ەڭبەك ەتۋدە. ولار جوعا­رى جالاقى الادى, جوعارى تەحنو­لوگيالىق ماماندار رەتىندە قالىپ­تاسۋدا, – دەدى ۆيتسە-مينيستر.

م.قاراباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر ەل نارىعىندا ساتىلعان اۆتو­كو­لىك­تەردىڭ 65 پايىزىن وتان­دىق ونىمدەر قۇرادى. ياعني جاڭا كولىك ساتىپ العان قازاق­ستان­دىقتاردىڭ 65 پايىزى كادەگە جاراتۋ الىمىن تولەگەن جوق. قالعان 35 پايىز يمپورتتىق كولىكتىڭ باسىم بولىگى Mercedes, BMW سياقتى پرەميۋم سانا­تىن­داعى ماشينالار. بۇل كولىك­تەرگە ۋتيل الىمى تولەندى. بىراق تۇسكەن قارا­جات ەر­تەڭ ەلدىڭ يگىلىگىنە, ياعني حالىققا جە­ڭىل­­دە­تىل­گەن اۆتونەسيە بەرۋگە جاراتىلادى.

– ۋتيل الىمىن الىپ تاستاسا, ەل اۋماعىنا ەسكى اۆتوكولىكتەر اعىلادى دەگەن جاڭساق پىكىر ايتىلىپ ءجۇر. بۇل ءسوز شىندىققا جاناسپايدى. سەبەبى ەلىمىزدە تەحنيكالىق رەگلامەنت بار. ياعني اۆتوكولىك Euro-4 كلاسىنا سايكەس كەلۋ كەرەك. بۇعان قوسا, قازاقستاندا العاشقى تىركەۋ جارناسى بارىن دا ۇمىتپاعان ءجون. ونىڭ قۇنى 1,5 ملن تەڭگە شاماسىندا. ەندەشە ەلىمىزگە كەلەتىن ەسكى كولىكتەرگە شەكتەۋ قويۋعا بولادى. ەشبىر دامىعان مەملەكەتتە ۋتيل الىمى شەكتەۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانىلمايدى, – دەدى «قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز اۆتوبيزنەس وداعى» جك جانە زتب باسقارما توراعاسى بەرىك زايىروۆ.

جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلىق ەمەس پە؟

ۋتيل الىمى تۋرالى ايتقان كەزدە وتاندىق اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىلەرىن ونىڭ قىمباتشىلىعى عانا ەمەس, بۇل جەمقور­لىق ارەكەتتەردىڭ الپەتى ەمەس پە دەگەن سۇراق ءجيى مازالايدى. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا اشارشىلىق قالاي قولدان جاسالسا, اۆتوكولىك سالاسىنداعى بۇگىنگى قىمباتشىلىق تا ءدال سولاي قولدان جاسالىپ وتىر ەمەس پە؟ ارينە, اجالمەن ارپا­لىسىپ اشىققان حالىقتى بۇگىنگى جاعداي­مەن سالىستىرۋعا كەلمەيتىن شىعار, الايدا ەل تۇسىنبەيتىن, اقىلعا قونبايتىن, حالىقتى اۋرە-سارساڭعا سالاتىن قادامدار ءالى دە بولسىن كەلمەسكە كەتكەن جوق.

– جاسىراتىنى جوق, ەرتەگىگە ابدەن تويدىق. قازاقستاندا Toyota Fortuner, SsangYong Nomad, Peugeot, Geely قۇراس­تىرىلا باستاعاندا-اق اۆتودەرجاۆا­­عا اينالۋىمىز كەرەك ەدى. ءتىپتى الەمدىك نا­رىققا اۆتوكولىك ەكسپورتتاي باستاۋعا ءتيىس ەدىك. الايدا ناتيجە ءبىز كۇتكەندەي بولمادى. تۇتىنۋشىلارى 6-7 ايلاپ كەزەكتە تۇراتىن, كولىك قۇراستىرۋشىلارى ىشكى نارىقتى قامتاماسىز ەتە المايتىن شالا-جانسار ءاۆتووندىرىستى قولعا الدىق. جەتكەن «جەتىستىگىمىز» وسى. بۇعان دەيىن دە ايتىپ جۇرگەنىمدەي, وسى سالا­داعى قازىرگى قۇراممەن – قاداعالاۋشى مي­­نيستر­لىكپەن, كاسىپكەرلەردىڭ كوڭىل كون­­شىت­پەيتىن ارەكەتىمەن وتاندىق ءاۆتو­­ون­دىرىستىڭ بولاشاعى جوق. كورشى مەم­لەكەت­تەردەگى كاسىپكەرلەر ەشقانداي سالىق­تىق جانە وزگە دە جەڭىلدىكتەرسىز-اق دا­مىپ جاتقان كەزدە وتاندىق ءاۆتوندىرىس وكىل­دەرى «الپەشتەپ» وتىرعاننىڭ وزىندە قولى­نان تۇك كەلمەيتىنىن كورسەتىپ وتىر, – دەدى «ۋتيلسبورعا جول جوق» قوعامدىق قوزعا­لى­سىنىڭ بەلسەندىسى نۇراددين سادىقوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي ءاۆتوون­دىرىستىڭ بارىنان جوعى. سەبەبى وتاندىق ءاۆتووندىرىس سالا­سىنداعى كاسىپكەر­لەر نا­رىقتىق باسەكەلەستىك زاڭ­دىلى­عىمەن ارەكەت ەتۋگە قاۋقارسىز. سوندىق­تان بۇدان بىلاي ونداي ءاۆتووندى­رىستى «قولدان جەمدەۋدى» دوعارۋ كەرەك.

– ەلىمىزدەگى ۋتيل الىمىنىڭ قازىر­گى قۇنى ەكونوميكانىڭ, نە بولماسا حالىقتىڭ مۇددەسى ءۇشىن ەمەس, شاعىن توپتىڭ پارمەنىمەن قالىپتاسىپ وتىر. ءتىپتى مۇنى جەڭ جۇشىنا جالعاسقان جەمقورلىق دەر ەدىم. جالعىز مەن ەمەس, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ كوپ وتانداسىمىز وسىلاي ويلايدى. ماسەلەن, «ۋتيلسبورعا جول جوق» قوعامدىق قوزعالىسىنىڭ قۇرامىندا وسى كۇنى 30 مىڭعا جۋىق ادام بار. وتىز مىڭ ادامنىڭ كوزقاراسى ءبىر جەردەن شىعىپ وتىرعان سوڭ, ۋتيل الىمى ماسەلەسىنە ءمان بەرەتىن كەز كەلدى, – دەدى كابەلدىك-وتكىزگىشتىك ونىمدەر سالاسىنىڭ كاسىپكەرى ۆلاديمير كيم.

مەملەكەت باسشىسى بيىل 21 قاڭتاردا وتاندىق بيزنەس وكىلدەرىمەن كەزدەسكەن كەزدە «حالىقتىڭ جارتىسىنىڭ ايلىق تابىسى 50 مىڭ تەڭگەدەن اسپايدى. بۇل – جىلىنا 1 300 دوللاردان ءسال عانا اسادى دەگەن ءسوز. مۇنداي اقشامەن ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس», دەگەن ەدى. ەندەشە, 50 مىڭ تەڭگەدەن جوعارى جالاقى الا الماي وتىرعان وتانداستارىمىز ەڭ ارزانى 5-6 ملن تەڭگەدەن باستالاتىن قازاقستاندىق اۆتوكولىكتى قايتسە تاقىمداي الادى؟ بىرەۋ قىمبات كولىك جاساپ, ەندى بىرەۋ وعان زاڭدى جول ۇسىنىپ جۇرگەندە قاراپايىم حالىقتىڭ قامىن كىم ويلايدى؟ «كوبەلەك كەلىپ كۇمپ ەتىپ, كوبىگىن ءىشىپ ول كەتتى. جاپالاق كەلىپ جالپ ەتىپ, جارىمىن ءىشىپ ول كەتتى. قارعا كەلىپ قارق ەتىپ, قالعانىن ءىشىپ ول كەتتى. ساۋىسقان كەلىپ ساڭق ەتىپ, سارقىپ ءىشىپ ول كەتتى. قىرعاۋىل كەلىپ قيقۋ ساپ, قازان ءتۇبى قاسپاعىن قىرناپ ءىشىپ ول كەتتىنىڭ» كەرى بۇل. اۆتوكولىك نارىعىندا ادال باسەكە بولماي, قوعام العا باسپايدى.