قازاقستان • 14 ناۋرىز، 2022

ءدىني ەكسترەميزم قاۋپىن قالاي سەيىلتۋگە بولادى؟

561 رەت كورسەتىلدى

قوعامىمىزدا ءدىني ەكسترەميستەردىڭ قاپى قالدىرىپ، تالماۋ تۇستان ۇرىپ، ەسەڭگىرەتىپ كەتىپ جۇرگەن كەزدەرى از كەزدەسكەن جوق. سوندىقتان دا قازىرگى تاڭدا ءدىني ەكسترەميزم قاۋىپ-قاتەرىنىڭ استىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز دەپ ايتۋىمىزعا تولىق نەگىز بار. ەگەر بۇل تۇجىرىمىمىز دالەلسىز بولسا، پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى 11 قاڭتاردا ءماجىلىستىڭ وتىرىسىندا «قاسىرەتتى قاڭتار» ساباعى: قوعام تۇتاستىعى – تاۋەلسىزدىك كەپىلى» تاقىرىبىندا سويلەگەن كەزدە ء«دىني ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەستە جۇيەلى ءىس-شارالار كەشەنىن ىسكە اسىرۋ قاجەت ەكەنىنە ەرەكشە توقتالا كەلىپ، «ولاردىڭ كريمينالمەن، اسىرەسە قىلمىستىق-اتقارۋ مەكەمەلەرىندە سىبايلاسىپ كەتۋىنە مۇلدەم جول بەرمەۋ كەرەك»، دەپ الاڭداۋشىلىق بىلدىرمەگەن بولار ەدى.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، «ەQ»

ەلىمىزدە قوعامدى دۇرلىكتىرىپ، حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىنا تيگەن، تالاي جازىقسىز جاننىڭ ءومىرىن جالماعان لاڭكەستىك ارەكەتتەردىڭ باسىم بولىگى ءدىني ەكسترەميستەردىڭ قولىمەن جاسالعانىن دالەلدەپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق. الىسقا بارماي-اق كۇنى كەشە ەلىمىزدى ەسەڭگىرەتىپ كەتكەن «قاسىرەتتى قاڭتار» وقيعاسىندا دا ءدىني وتكىر ماسەلەلەر جەلكەسىن كۇدىرەيتىپ، ايقىن كورىنگەنى بەلگىلى. سوندىقتان پرەزيدەنت ءدىني ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىلدى كۇشەيتۋگە باسا نازار اۋدارۋ كەرەكتىگىن قاداپ ايتتى.

قوعام – بارشامىزعا ورتاق. ەندەشە، ونداعى اۋقىمدى ماسەلەلەردى ەڭسەرۋ – تەك بيلىكتىڭ نەمەسە قانداي دا ءبىر سالالىق قۇرىلىمنىڭ عانا ەمەس، جالپىحالىقتىق مىندەت. بۇل تۇستا حالىقتىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – كەز كەلگەن ورىنسىز جاعداياتتار مەن قالىپتاسقان جاعىمسىز احۋالدارعا قاتىستى ءوزىنىڭ پىكىرىن، جانايقايىن ءبىلدىرىپ، اتقارۋشى بيلىكتەن ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋدى تالاپ ەتۋ ءارى وعان كومەكتەسۋ. مەنىڭشە، حالىق ءوزىنىڭ جوعارىدا اتالعان مىندەتىن ورىنداپ كەلەدى. ناقتىلاي ايتقاندا، جۇرت قوعامداعى قالىپتاسقان كەلەڭسىزدىكتەرگە قاتىستى جانايقايىن جەتكىزۋدە ءۇنسىز قالعان كەزى جوق، شەتىن جايتتاردىڭ شەشىمىن تابۋدى تالاپ ەتۋدەن دە كەندە ەمەس. ال حالىقتىڭ اتقارۋشى بيلىككە قانداي ماسەلەنى بولسىن ەڭسەرۋگە كومەكتەسۋىنە مۇمكىندىك نەمەسە قولايلى جاعداي تۋعىزىلماعاندىقتان ەل-جۇرت ءوزىنىڭ ءتيىستى ورىندارعا كومەكتەسۋ مىندەتىن ورىنداي الماي كەلەدى. ياعني اتقارۋشى بيلىكتىڭ ازاماتتىق قوعامعا، جالپى حالىققا جۇگىنۋىنە، ولاردىڭ الەۋەتىن پايدالانۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن تەتىك ءجوندى ورنىقپاعان. وسى تەتىكتىڭ جۇيەلەنبەۋى پرەزيدەنتتىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداسىنىڭ تولىققاندى جۇزەگە اسىرىلۋىنا نەگىزگى كەدەرگى بولىپ وتىرعانىن تۇسىنەتىن ۋاقىت الدەقاشان جەتكەن.

مىنە، ءبىز جوعارىدا سوزىمىزگە ارقاۋ ەت­كەن ءدىني ەكسترەميستىك كۇشتەردىڭ قوعا­مى­مىزدا تۇرلەنىپ، كوزگە كورىنە قويماس ىشكى جاۋعا اينالعانى، ءبىر ساۋساعىن بۇ­گىپ، قاباعىن تۇكسيتىپ، ورتامىزعا قاۋ­­پىن ءتوندىرۋى، ەركىنسۋى ءدال وسى مەحا­نيزم­نىڭ قالىپتاسپاعانىنان بولىپ وتىر. دالىرەگى، ءدىني ەكسترەميزمنىڭ قاۋپىن ايتقان حالىقتىڭ جانايقايىنا ەشكىم قۇلاق اسپاي كەلەدى، ەستىسە دە اتال­عان تۇيتكىلدى تۇنشىقتىرۋعا باتىل قادامدار جاسالار ەمەس. نەگە؟ بۇل سۇ­راققا اتقارۋشى بيلىك تاراپىنان ناقتى، سەنىمدى جاۋاپ بەرىلۋىن حالىق كۇتىپ وتىر. وسى ارادا ءدىني جات اعىمداردى، ءدىني ەكسترە­ميستەردى قولداپ-قۋاتتاۋشى نەمەسە ونىڭ جەتە­گىندەگى بەلگىلى، ىق­پالدى ازا­­ماتتار مەن لاۋازىمدى، جاۋاپتى ورى­ن­داردا وتىرعان تۇلعالاردى سونداي-اق بۇلدىرگى ەلە­مەنت­تەردىڭ باستاۋ كوزىن انىقتاپ، ولار تۋرالى دەرەكتەردى اشىق اقپارات كەڭىس­تىگىنە جاريالاپ، الگىلەردىڭ ءىس-ارە­كە­تىنە مۇلدە تىيىم سالىنسا عانا جو­عا­رىداعى «نەگە؟» دەگەن ساۋالعا ناق­تى ءارى سەنىمدى جاۋاپ بەرىلگەن بولىپ ەسەپ­تەلە­تىنىن ايتقىمىز كەلەدى. بۇلاي بولمايىنشا ەل-جۇرتتىڭ كۇدىگى دە، ءدىني ەكست­رە­ميزمنىڭ قاۋپى دە سەيىلمەيدى.

ءبىزدىڭ قوعامدا ءدىني جات اعىمدارمەن كۇ­رەسۋ مىندەتى تەك قمدب-عا، وعان قاراس­تى يمامدار مەن ۇستازدارعا عانا جۇك­تەلىپ قويعان سەكىلدى كورىنەدى. ءيا، بۇل ماسەلەدەن قمدب بويىن اۋلاق سالماي­دى، ول ءوزىنىڭ قۇزىرەتى شەڭبەرىندە جۇ­مى­سىن شاما-شارقىنشا اتقارىپ جاتىر. بىراق بۇدان ءىس ونە مە؟

بۇگىندە «ەكسترەميستىك، راديكالدىق ۇيىم­دارمەن كۇرەس ەلىمىزدە تۇراق­تى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. وڭالتۋ ور­تا­لىق­­­تارىنىڭ وكىلدەرى جات اعىم­نىڭ جە­تە­گىندە جۇرگەندەرمەن جەكە كەزدەسىپ، ءدا­رىس پىشىنىندە جۇمىستار جۇرگىزۋدە، سو­نىڭ ارقاسىندا پالەن­باي ازامات راديكال­دى باعىتتان بەتىن بۇردى، تۇگەنباي ادام جات اعىم­نىڭ شىرماۋى­نان قۇتىلدى»، دەگەن سىڭايلى مالىمەتتەر ءجيى ايتىلادى. بۇل مالىمەتتەر حالىقتىڭ كۇدىگىن سە­يىل­تە الا ما؟ ارينە، جوق. اتقارۋشى بي­لىك­تىڭ حالىقتىڭ كوكەيىن تەسكەن سۇ­را­عىنا بەرەر جاۋابى ازىرگە وسىنداي ماردىمسىز بولىپ تۇر. ەگەر الگى جۇ­مىس­تارمەن جاعداي جاقسارار بولسا، قازىر ءبىز ءدىني ەكسترەميزمنىڭ قاۋپى تۋرا­­لى ءسوز قوزعاماعان دا بولار ەدىك. بۇ­­دان مەملەكەتتىڭ، ازاماتتاردىڭ قاۋىپ­سىز­دىگىنە جاۋاپتى ورىنداردىڭ بۇل سا­لا­داعى شاراسىزدىعىن وسىنداي تيىم­دى­لىگى جوق، ماردىمسىز جۇمىس­تارىمەن بۇر­ك­ە­مە­لەۋدەن اسا الماي وتىرعانى انىق بايقالادى.

سونداي-اق مەملەكەتتىڭ ءدىني ەكسترە­ميزم­­نىڭ، جات اعىمداردىڭ «باستاۋ كوز­دەرىن» باقىلاۋدان شىعارىپ العانى نە­مەسە ولاردى باس بىلدىرۋگە باتىلى جەت­پەي وتىرعانى اڭعارىلادى. حالىق ءبارىن، ياعني «شاراسىزدىق سيندرومىن» كورىپ وتىر. مۇندايدا حالىق سەنىمى تۋرالى ايتۋ قيىن.

ءبىزدىڭ قوعامدا يسلام ءدىنىنىڭ قانداي دا ءبىر ماسەلەسى جوق، ءدىن اتىن جامىلعان قاسكويلەر تاراپىنان تۋىنداپ وتىرعان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك تۇيتكىلى بار.

رۋحاني-اعارتۋ ىسىمەن اينالىسۋى ءتيىس قمدب-نى جات اعىمدارعا قاتىستى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن شەشۋشى ورگان رەتىندە قاراستىرىپ، وسى سالاداعى كۇرەستە اتالعان قۇرىلىمنىڭ ەسەبىنە جۇگىنۋ بايقالىپ وتىرعان قازىرگى جاع­دايدا نەگىزگى ءتۇيىندى تارقاتۋدا الدىڭ­عى شەپتە بولۋعا ءتيىستى كۇشتىك ورگاندار تاسادا قالىپ قوياتىن سەكىلدى كورىنەدى. بۇل دا نازار اۋدارارلىق ماسەلە.

جالپى، قوعامىمىزدا ءدىني ەكسترەميزم قاۋپىن قايتسەك تومەندەتەمىز دەگەن سۇراققا لايىقتى جاۋاپ بەرىلمەي تۇر­عانى راس. وسى ورايدا مامانداردىڭ، قو­عام مۇشەلەرىنىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرى ماڭىزدى. ولاردىڭ ويلارى اتقارۋشى بيلىك تاراپىنان ەسكەرىلىپ جاتسا، ءدىني ەكسترەميزم قاۋپىن سەيىلتۋگە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە اسەر ەتەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.

وسى رەتتە «بىرىنشىدەن، جات اعىم رە­تىندە ەلەمەنتتەرى بار راديكالدى ۇيىم­داردىڭ قىزمەتىنە تىيىم سالاتىن ناقتى، تالابى قاتال زاڭ قابىلداۋ قا­جەت. سوندا دىلىمىزگە، دىنىمىزگە قايشى كەلە­تىن كورىنىستەرگە زاڭمەن توسقاۋىل قويى­لادى. سونداي-اق، ەكسترەميستىك ۇيىم­داردى جات اعىم رەتىندە ناقتى تانۋ مۇمكىندىگى كەڭەيەدى»، دەيدى اتى­راۋ وب­لى­سىنىڭ باس يمامى التىنبەك ۇتىسحان ۇلى.

ا.ۇتىسحان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، رادي­كالدىق ۇيىمدار كەز كەلگەن ۋاقىت­تا جيھاد جاريالاپ، ەلدىڭ شىرقىن بۇزۋى ابدەن مۇمكىن. سونداي-اق ولار قازاق­تىڭ شاريعاتقا قايشى كەلمەيتىن داس­تۇرلەرىن جوققا شىعارۋى، ناماز وقى­ماعاندى كاپىر دەۋى جانە باسقا دا ماسە­لە بويىنشا ەل ىشىندە ب ۇلىك شى­عارۋى ىقتيمال. سيرياعا كەتكەندەر – راديكالدى ۇيىمداردىڭ «جەمىس­تى ەڭ­بەك­تەرى­نىڭ» كورىنىسى. كەزىن­دە ەلىمىزدىڭ باتىس ولكەسىندە ويران شىعارعاندار دا وسى راديكالدار. «جات اعىمنىڭ جەتەگىنە شىرمالعان كەيبىر ادامدار الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ تومەن­دىگىنەن، جۇمىستىڭ جوقتىعىنان جات نيەتتىلەردىڭ جەتەگىندە جۇرگەنىن ايتادى. وسىنداي جانداردىڭ جاعدايىن جاساپ، جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ ولاردى بۇرىس جولدان قايتارۋدىڭ جاقسى امالى»، دەيدى باس يمام.

ا.ۇتىسحان ۇلىنىڭ سوزىنە قارا­عاندا، يمام­داردى قارجىلاي قولداۋ – جات اعىم­عا ەرۋشىلەردىڭ سانىن ازايتاتىن ءتيىمدى جول­داردىڭ ءبىرى. «مەشىت مەملەكەت تارا­پى­نان قارجىلاندىرىلمايدى. قالا اۋ­ماعىنان بولەك، اۋدان، الىس اۋىل­دار­دا مەشىتتەرىمىز بار. اۋدان، اۋىل مەشىت­تەرى­نىڭ بارلىعىندا بىردەي جالاقى ماسە­لەسى تولىق شەشىلدى دەي المايمىز. سون­دىقتان، اۋدان، اۋىل­دىق جەرلەرگە ساۋات­تى ءدىن ماماندارىن تارتۋ ماسەلەسى وزەك­تى بولىپ تۇر. ەگەر يمامدارعا مەم­لەكەت­تىك تۇرعى­دا قولداۋ كورسەتىپ، جالاقى تاعا­­يىن­دايتىن بولساق، اۋىلدار­دى ءدىن اتىن جامىلعان جات يدەولو­گيا­دان ساق­تان­دى­رۋ مۇمكىندىگى كەڭەيەر ەدى. سەبەبى بى­لىك­تى كادر ءىس تەتىگىن شەشەدى»، دەيدى ول.

ر

سونىمەن قاتار، ول قمدب-عا قاراستى يمامدار، مەشىت ۇستازدارى ۋنيۆەرسيتەت، كوللەدج، مەكتەپ، وقۋ ورىندارىندا ءدارىس وقىپ، شاكىرتتەرمەن كەزدەسۋ مۇمكىندىگىن الۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. سەبەبى وسىلايشا، جاستاردىڭ بويىندا رۋحاني يممۋنيتەت قالىپتاستىرۋ ما­ڭىزدى. بۇل – رۋحاني قۋاتتى، ءبىلىمدى ۇر­پاق قالىپتاستىرادى ءارى ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنىڭ الدىن الاتىن بىردەن-ءبىر جول. «سايىپ كەلگەندە، جات اعىمدارمەن كۇرەس – بەلگىلى ءبىر ۇيىمنىڭ عانا جۇمىسى ەمەس. بۇل جەردە قوعامنىڭ بىرلىگى، مەملەكەتتىڭ تىكەلەي قولداۋى كەزەك كۇتتىرمەيتىن ءىس»، دەيدى التىنبەك ۇتىسحان ۇلى.

قوزعالىپ وتىرعان ماسەلەدە ءدىنتانۋ­شى-ساراپشى تۇرار ءابۋوۆتىڭ دە ايتارى كوپ. ء«دىني ەكسترەميزم» ۇعىمىن جان-جاق­تى تالقىلاپ، ءتۇسىندىرۋ ماقساتىن­دا جالپى ەكسترەميزم ۇعىمى تۋرالى جاقسى بىلگەنىمىز ءجون. الەمدە، سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا ءدىني ەكسترەميزمگە قاتىستى ناقتى تۇسىنىك قالىپتاسپاعانىن اڭعارۋعا بولادى. ونىڭ دا بىرنەشە سەبەبى بار. ء«دىني ەكسترەميزم» ۇعىمى ەكى نەگىزدەن، ءبىرى ەكسترەميزمنىڭ وزىنەن، ال ەكىنشىسى، ءدىننىڭ كەيبىر قاعيدا­لارىن باسشىلىققا الۋ ارقىلى پايدا بول­عان قۇبىلىس. ەكسترەميزم ساياسي رەجىمگە كوڭىل تولماۋشىلىقتان، الەۋ­مەتتىك تەڭسىزدىكتەن، قوعامداعى كەي­بىر كۇردەلەنگەن ماسەلەلەرگە كوڭىل تول­ماۋشىلىقتان تۋىنداۋى مۇم­كىن. ءدىني ەكسترەميزم – قوعامدا ورنىق­قان مو­رالدىق نورمالارعا، سالت-داس­تۇر­لەرگە، ءداستۇرلى دىندەرگە قايشى ءىس-ارەكەتتەر. باستى سيپاتى – دiني وشپەندiلiكتi نەمەسە الاۋىزدىقتى قوزدىرادى جانە زورلىق-زومبىلىققا شاقىرادى، سون­داي-اق ازاماتتاردىڭ قاۋiپسiزدiگiنە، ومiرiنە، دەنساۋلىعىنا، سەنىمىنە نەمەسە قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا قاتەر توندiرەتiن كەز كەلگەن ارەكەت. ال ءدىن­نىڭ اتىن جامىلىپ، ساياسي ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن باعىتتالعان ارەكەتتەر ءدىني-ساياسي ەكسترەميزم بولىپ سانالادى. ءدىني-ساياسي ەكسترەميزم – ءدىن اتىن جامىلىپ، ساياسي ماقساتتاردى باسشىلىققا الىپ مەملەكەتتىك قۇرىلىمدى كۇشتەپ وزگەرتۋگە جانە بيلىكتى جاۋلاپ الۋعا، مەم­لەكەتتىڭ اۋماقتىڭ تۇتاستىعى مەن ەگە­مەندىگىن بۇزۋعا باعىتتالعان قىل­مىس»، دەيدى ت.ءابۋوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، جالپى مۇنداي تەرىس ارەكەتتەر ۇلتتىق، مەملەكەتتىك يدەولوگيانىڭ السىزدىگى نەمەسە بولماۋىنان تۋىندايدى دەۋگە بولادى. بۇعان كەيبىر ساراپشىلارىمىز كەلىسپەۋى دە مۇمكىن. «جوعارىدا كەلتىرىلگەن ماسەلەلەردىڭ الدىن الۋ نەمەسە قاۋىپتى سەيىلتۋ ءۇشىن بىرىنشىدەن، باقىلاۋدى كۇشەيتۋىمىز كەرەك. باقىلاۋ بولماعان جەردە بەرەكەتسىزدىك ورىن الادى، ءتىپتى شەك­تەن تىس ەركىنسۋ پايدا بولادى. سون­دىقتان اتا-انا ءوز بالاسىن، مەملەكەت ءوز ازاماتتارىن باقىلاۋعا الۋى كەرەك. ياعني بالا دىنگە بەت بۇرسا، ونى تىيماۋ كەرەك، كەرىسىنشە وعان دۇرىس باعدار بەرۋ كەرەك. مەملەكەت تە وسى باعىتتا ماشىقتانۋ قاجەت. ياعني ازاماتتاردى جالعان ءدىني ۇرانداردان قورعاي ءبىلۋ ءلازىم. بۇل ەلىمىزدىڭ، بولاشاعىمىزدىڭ بەيبىت، ۇرپاعىمىزدىڭ اماندىعى ءۇشىن قاجەت»، دەيدى ساراپشى.

ت.ءابۋوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا، سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە جاستاردىڭ دىنگە نەگىزدەلگەن راديكالدانۋ ۇدەرىسى قارقىن الۋدا. ونى الەۋمەتتىك جەلىدە وتىرعان جاستارىمىزدىڭ ءتۇرلى پىكىرلەرىنەن بىلۋگە بولادى. شىن مانىندە راديكاليزم كوبىنەسە ول ءدىني قۇندىلىقتاردان جانە وسيەتتەردەن ەمەس، سول قۇندىلىقتاردى، وسيەتتەردى جەكەلەگەن ازاماتتاردىڭ ء(دىني اعىم وكىلدەرى) ءتۇسىندىرۋ ءتاسىلىنىڭ كەم­شىلىگىنەن پايدا بولۋدا. وسىدان بارىپ باقىلاۋسىز كەتكەن جاستارىمىز جىلدام راديكالدانادى جانە تەز تەرىس سوزگە ەرىپ، يلانعىش بولادى. ونى كەشەگى قاڭتار وقيعاسىنان اڭعارۋعا بولادى. ياعني ولار سىرتتان كەلگەن اران­داتۋ­شىلاردىڭ ىقپالىنا تەز ءتۇسىپ قالعان­دىعىن كورە الامىز. سوندىقتان جاستاردى باقىلاۋسىز جىبەرۋ رادي­كال­دانۋ­دىڭ ارتۋىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. «مەملەكەت راديكالدانۋ­عا قار­­سى جانە ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋ جۇ­مىسىن ۇيلەستىرۋدىڭ ءمانىن ارتتىرۋ قاجەت سەكىلدى. سونىمەن بىرگە راديكالدانۋعا كىمدەردىڭ بەيىم تۇ­را­تىنىن انىقتاپ الۋ كەرەك. مى­سالى، جەكە سەنىمى مەن كوزقاراسىن تىقپا­لاۋ­شىلاردىڭ كەسىرىنەن وتباسىندا اۋىر پروبلەمالارى بارلاردىڭ، قيىن جاع­دايلى وقيعالاردى باسىنان وت­كەر­­گەندەردىڭ، كەمسىتۋشىلىكتەن زارداپ شەك­­كەندەردىڭ، الەۋمەتتىك قارىم-قاتى­ناستا تۇيتكىلدەرى بارلاردىڭ، بىرەۋدەن اقىسىن الا الماعانداردىڭ، ءوزىن ءوزى باعالاي المايتىنداردىڭ راديكالدى، ەكسترەميستىك كوزقاراستارعا تەز ىلەسىپ كەتۋ ىقتيمالدىلىعى بار. كەزىندە ءدىن ىستەرى كوميتەتىنە قاراستى ءدىن ماسەلەلەرى جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تالداۋ ورتالىعىندا قىزمەتتە جۇر­گەنىمدە 2015 جىلى ەلىمىزدىڭ ءدىني احۋالىن زەردەلەۋ ماقساتىندا جۇمىس­تار جۇرگىزىلدى. زەردەلەۋ بارىسىندا جۇرگىزىلگەن ساۋالداما ستۋدەنتتەر اراسىندا ءدىني قۇندىلىق ءبىرىنشى ورىندا، ۇلتتىق قۇندىلىق – ەكىنشى، ازاماتتىق – ءۇشىنشى، زايىرلىلىق ءتورتىنشى ورىندا تۇرعانى بايقالدى. ال ستۋدەنتتەردىڭ از بولىگى وزىنە قاي قۇندىلىقتىڭ قىمبات ەكەنى جونىندەگى سۇراققا جاۋاپ بەرۋگە قينالعان. بۇل جاستار اراسىندا رۋحاني نەگىزى جوق جالاڭ دىنشىلدىكتىڭ ءورشىپ بارا جاتقانىن، مەملەكەتتىلىك نەگىزى ءارى قوعامدىق تۇراقتىلىق تىرەگى بولىپ تابىلاتىن ۇلتتىق، وتانسۇيگىشتىك، زايىرلىلىق قۇندىلىقتاردىڭ ماڭىزى مۇلدە تومەندەپ كەتكەنىن، سونىمەن قاتار جالپى قۇندىلىقتىق تاربيەنىڭ دۇرىس جولعا قويىلماي وتىرعانىن كورسەتكەن ەدى»، دەيدى ت.ءابۋوۆ.

ساراپشى وسى رەتتە جاستار اراسىندا ۇلتتىق، مەملەكەتشىلدىك، وتان­سۇي­گىشتىك تاربيەنى كۇشەيتۋ، ءداستۇر­لى رۋحاني قۇندىلىقتاردى ناسيحات­تاۋ شا­را­­لارىن قارقىندى تۇردە جۇر­گىزۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيتىنىن ايتادى. «تا­عى بار ايتا كەتەتىن جايت، ەلىمىز­دە يدەو­لوگيالىق تۇرعىدان جۇيەلى جۇمىستار كۇشەيتىلگەنى ءجون. اسىرەسە، مەملەكەتتىڭ ءدىن سالاسىنداعى ساياساتى جۇيەلى نەگىزدە قارقىندى جۇرگىزىلۋى قاجەت. وڭىرلەردەگى ءدىني احۋالدى زەرتتەپ-زەردەلەۋگە، ونى قاداعالاۋعا، شىنايى كورىنىسىن ايقىنداۋعا، تۇرعىن حالىقپەن جانە ءتۇرلى ءدىني اعىم وكىلدەرىمەن بەلسەندى جۇمىس اتقارۋعا ماڭىز بەرىلۋى كەرەك. ءدىن سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ، اسىرەسە تاجىريبەسى از مامانداردىڭ بى­لىك­تىلىگىن جەتىلدىرۋ شارالارىن قولعا الۋ دا ماڭىزدى. سونداي-اق راديكال­دى يدەولوگيا ىقپالىنا تۇسكەن ازا­مات­تاردىڭ ءداستۇرلى دىنگە وتكەنىن انىق­تايتىن ينديكاتورلار ءالى دە تولىق رەتتەلمەگەن جانە دەراديكاليزاتسيالاۋ ۇدەرىسى ۇنەمى ءداستۇرلى دىنگە وتكەندەردىڭ سانىمەن عانا باعالانۋدا. سوندىقتان وسى باعىتتا كەشەندى زەرتتەۋلەر جۇر­گىزى­لىپ، ناتيجەسىندە، ماماندارعا ءتيىستى ادىستەمەلەك ماتەريالدار ازىرلەۋ قاجەت. سانا-سەزىمى راديكالدانعان ازاماتتارمەن جۇمىس ىستەۋ ارينە وڭاي ەمەس»، دەيدى ساراپشى.

ونىڭ ايتۋىنشا، باق-تاعى ءدىن ماسەلەلەرىن كوتەرەتىن جاريالانىم­دار­دا، ءدىني مازمۇنداعى اقپاراتپەن شەك­تەلمەي، ۇلتتىق، مەملەكەتشىل­دىك، وتانسۇيگىشتىك قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتايتىن، زايىرلىلىق قاعيدات­تارىن تالداپ-تۇسىندىرەتىن رۋحاني-تانىم­دىق جانە عىلىمي-كوپشىلىك تۇرعىداعى ماتەريالدارعا باسىمدىق بەرىلگەنى ءجون.

ءيا، ەل ىشىندە ءدىني ەكسترەميزم قاۋپىن تومەندەتۋگە قاتىستى ۇسىنىس-پىكىرلەر وتە كوپ. مۇنىڭ بارلىعىنا اتقارۋشى بيلىك «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى اياسىندا نازار اۋدارىپ، ەڭ باستىسى ەلدىڭ تىنىشتى­عىن قاشىراتىن، تاتۋلىعىمىزعا سىنا قاعاتىن، تاۋەلسىزدىگىمىز مەن قاراپايىم حالىقتى قاۋىپتە ۇستايتىن كەسىرلى، كەساپاتتى يدەولوگيادان ساقتانۋ ىسىنە ەل-جۇرتتى جۇمىلدىرۋعا ءتيىس.

بۇل باعىتتا قانداي ءتيىمدى جۇمىس­تار­دى قولعا الۋ كەرەكتىگىن اتقارۋشى بيلىك ءوز الەۋەتىن كورسەتە وتىرىپ انىق­تاپ، ونى حالىقپەن تالقىلاپ، ناقتى قادام­دار جاساۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى. 

ءدىني ەكسترەميزمنىڭ زورلىق-زومبى­لى­­عىنان، تەرروريزم قاۋىپتەرىنەن ادام­نىڭ، قوعامنىڭ جانە مەملەكەتتىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن ساقتاۋ، قامتاماسىز ەتۋ وزەكتى­لىگى كۇن تارتىبىندە تۇرعان بۇگىنگى تاڭدا اتقارۋشى بيلىككە ارتىلار سالماق، جۇك، جاۋاپكەرشىلىك جەڭىل ەمەس. مۇنىڭ ۇدەسىنەن لايىقتى شىعا ءبىلۋ بيلىككە دەگەن حالىقتىڭ سەنىمىن ەدەۋىر نىعايتاتىنى ءسوزسىز.

ال ازىرگە جات ءدىني اعىم مۇشەلەرىنىڭ سەنىمىن وزگەرتۋ باعىتىنداعى ىسكە عانا دەن قويعانسىپ، ءداستۇرلى دىنىمىزگە بەت بۇرعانداردىڭ سانىنا مالدانىپ، ال ولاردىڭ ورنىنا باسقا پيعىلدىلاردىڭ توپ-توبىمەن قۇيىلىپ كەلىپ جاتقانىنا سىرتتاي كىجىنىپ جۇرە تۇرۋدان باسقا امال جوق. جات اعىمداعىلاردىڭ ءبىرىنىڭ بەتىن بەرى قاراتقانىمەن، ونىڭ ورنىن ەكىنشى بىرەۋگە باستىرۋ كورىنىسى – «باس­تاۋ كوزدەردى» بۇعاتتاماساق ءارى قاراي جالعاسا بەرەدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار