تولستويدى العاش اۋدارعان...
ەڭ العاش ورىس ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكتەرىن تارجىمالاعان حاليوللا قۇنانباي ۇلى ەكەنىن بىلەسىز بە؟
حاليوللا – قۇنانبايدىڭ ءۇشىنشى ايەلى – سۇلۋ دا جاس توقالى ايعىزدان تۋعان ابايدىڭ تالانتتى ءىنىسى. ول جاسىندا, بارلىق قۇنانباي بالالارى سياقتى اۋىل مولداسى عابيتحاننان ءدارىس الىپ, مۇسىلمانشا حات تانيدى. سەمەيدەگى كاماليدەن حازىرەتتىڭ مەدرەسەسىندە 3 جىل وقىپ, وعان قوسا ءوزى ىنتا قويىپ, ورىسشا ساۋاتىن اشىپ, كەيىن ومبىداعى كادەت كورپۋسىندا ءبىلىم العان. بۇل ايگىلى شوقان ءۋاليحانوۆ پەن ونىڭ ىنىلەرى وقىعان تاريحي وقۋ ورنى. ايتا كەتەيىك, حاليوللا بۇل وقۋ ورنىنا شوقاننان 12-13 جىل كەيىن تۇسكەن. ابايدىڭ العاشقى ولەڭدەر جيناعىن شىعارىپ, ءومىربايانىن جازعان كاكىتاي ىسقاق ۇلى حاليوللانىڭ ومبىداعى وقۋى جايلى قىزىقتى دەرەكتەر كەلتىرەدى. كاكىتاي قۇنانباي اتاسىن سيپاتتاي كەلىپ: «وزگە جۇرت ورىستان بالاسىن جاسىرىپ جۇرگەندە, بالالارىنا ورىسشا وقۋ وقىتىپ, حاليوللا دەگەن بالاسىن ومسكي كادەتسكي كورپۋستان وقىتىپ, ونان سوڭ موسكۆاداعى پاۆلوۆسكي كاۆەلەريسكي شكولدان وقىتىپ, ساباقتى جاقسى ءبىتىرىپ, كورنەت بولىپ, قىزمەتتە جۇرگەندە, اۋىرىپ دۇنيەدەن قايتىپ ەدى» دەپ جازادى.
ءارحام ىسقاقوۆتىڭ ەستەلىگىنە سۇيەنسەك, حاليوللا قايتىس بولعاندا ونىڭ دەنەسىمەن قوسا ومبىدان ەكى ساندىق قوسا كەلىپتى. حاليوللا جەرلەنگەن سوڭ ونىڭ دۇنيەسىن تاراتقاندا, اباي ەش ويلانباستان كىتاپتار مەن قولجازبالارعا تولى ساندىقتى قالاپ الىپتى. حاليوللا تەك ورىسشا وقىپ, اسكەري شەن الۋمەن شەكتەلمەي, شوقان سياقتى قازاقتىڭ فولكلور مۇراسىن جيناعان, ونى ورىس جۇرتشىلىعىنا اۋدارىپ تانىستىرعان, ءارى ءوزى دە ورىس اقىن-جازۋشىلارىن كوپ وقىپ, ولاردىڭ شىعارمالارىن قازاق تىلىنە اۋدارعان ەكەن. حاليوللا ومبى مەن ماسكەۋدە وقىعان جىلدارى ورىستىڭ شىعىستانۋشىلارى ي.ن.بەرەزين, ن.ف.كوستىلەتسكي جانە شوقاننىڭ دوسى گ.ن.پوتانينمەن تىعىز بايلانىستا بولعان. بۇل تۋرالى ءا.مارعۇلان, س.مۇقانوۆ, م.اۋەزوۆ, ءۇ.سۋبحانبەردينا سىندى ادەبيەت تاريحىن زەرتتەۋشى عالىمدار ءار جىلدارداعى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە ايتىپ وتەدى. ماسەلەن, فولكلورتانۋشى ءۇ.سۋبحانبەردينا ءوزىنىڭ «دالا ۋالاياتى گازەتى» اتتى ەكى تومدىق كىتابىندا: «گ.ن.ءپوتانيننىڭ ايتۋىنشا, ورىس كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارىن العاش اۋدارۋشىلاردىڭ ءبىرى اباي قۇنانباەۆتىڭ ءىنىسى حاليوللا وسكەنباەۆ بولدى. ول 1863-1870 جىلدارى ومبى كادەت كورپۋسىندا وقيدى, ودان سوڭ سەمەي ماڭىنداعى اۋىلدا ءومىر ءسۇردى. ول حالىقتىڭ اۋىز ادەبيەت ۇلگىلەرىن جازىپ جيناعان. ونىڭ ىشىندە «ەڭلىك-كەبەك» اڭگىمەسى, «جيرەنشە شەشەن» اڭىزى مەن تۋرگەنەۆ, لەرمونتوۆ, تولستوي جانە باسقالاردىڭ ولەڭدەرىن, اڭگىمەلەرىن اۋدارعان. ح.وسكەنباەۆ جيناعان بۇل ماتەريالدار بەلگىلى شىعىستانۋشى عالىم ي.ن.بەرەزيننىڭ ارحيۆىندە ساقتاۋلى», دەپ جازادى.
ءوزى ءانشى, ءوزى تىگىنشى...
چەحوۆتىڭ بالالىق شاعى قيىن وتكەنىن بىلەمىز. ول باسقا بالالارداي كوشەدە ويىن قۋعان جوق: تاڭعى بەستەن تۇنگى ون بىرگە دەيىن باۋىرلارىمەن بىرگە اكەسىنىڭ دۇڭگىرشەگىندە جۇمىس ىستەدى. گيمنازيادا ءبىلىم الىپ ءجۇرىپ, تسيرك حورىندا ءان سالاتىن. اكەسى قاتال بولعاندىقتان, چەحوۆقا تىگىنشىلىك ونەرىن مەڭگەرۋگە دە تۋرا كەلدى.
* * *
كەيبىر دەرەكتەردە چەحوۆتىڭ بويى كىشكەنتاي بولعان دەپ ايتىلىپ ءجۇر. شىن مانىندە, ونىڭ بويى دەمالىس بيلەتىندە 180 سم دەپ كورسەتىلگەن.
* * *
جازۋشى ءوزىنىڭ شىعارمالارىن بۇركەنشىك ات ارقىلى جاريالاعاندى جاقسى كورگەن. ونىڭ 50-گە جۋىق بۇركەنشىك اتى بولعان. سونىڭ ىشىندە ەڭ تانىمالى – انتوشە چەحونتە.
اسپاز ديۋما
الەكساندر ديۋما ەڭبەكقور جازۋشىلاردىڭ ساناتىنا جاتادى. ول جازۋعا كۇنىنە 14-18 ساعات ۋاقىت بولگەن. وسىنىڭ ناتيجەسىندە, قالامگەردىڭ 500 تومداي ەڭبەگi قالدى.
* * *
ول بوس ۋاقىتىندا تاماق جاساعاندى ۇناتقان. 1865 جىلى «ۇلكەن اسپازدىق سوزدىك» دەگەن كىتاپ جازادى (بۇل – جازۋشىنىڭ سوڭعى ەڭبەگى). كىتاپتا 800-دەن استام تاعام تۇرلەرى بار. جازۋشىنىڭ دوسى وكتاۆ لاكۋرا: «ديۋما تاماق جاسايتىن كەزدە عانا جۇمىس بولمەسىنەن شىعاتىن. ول قالام مەن قازاننىڭ قاقپاعىن ۇستاۋعا جارالعان», دەگەن ەكەن.
* * *
كاۋاپتى فرانتسياعا ەڭ العاش الىپ كەلگەن دە وسى جازۋشى ديۋما. ول سول ەلدە تۇڭعىش كاۋاپ ورتالىعىن اشقان.
* * *
جازۋشى ءوز ۇيىندە يت, مىسىق, ءتۇرلى قۇستار, تاۋىقتار, ءتىپتى مايمىلعا دەيىن ۇستاعان.
* * *
مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ايتۋىنشا, ديۋمانىڭ ء«ۇش نويان», «جيىرما جىل وتكەن سوڭ», «پاتشا قاتىن مارگو», «گەنريح ناۆارسكي» تۋرالى تريلوگياسى ابايعا دا تانىس بولعان. اباي وقىعان بۇل كىتاپتار اقىننىڭ سەمەيدەگى ادەبي-مەموريالدى مۋزەيىندە ساقتالعان.
ءبىر اڭگىمە
بىردە ادەبي باسقوسۋدا ۆەنگريالىق جاس پروزاشىنىڭ قاسىنا قاراپايىم كيىنگەن ايەل كەلىپ وتىرادى. جاc اۆتور ونى تانىماعان سوڭ «قاتارداعى ءبىر جازۋشى شىعار» دەپ ويلايدى. مەنسىنبەگەن ەمەۋرىندە:
– بيكەش, كاسىبي جازۋشىسىڭ با؟ – دەپ سۇرايدى.
– ءيا, مىرزا.
– قانشا شىعارما جاريالادىڭىز؟ بىرەر شىعارماڭىزدى وقىپ كورسەم بولا ما؟
– تەك اڭگىمە جازامىن, كولەمدى شىعارما جاريالاعان جوقپىن.
– مەن اڭگىمە جازامىن. ماسەلەن, 339 اڭگىمە جاريالاپ ۇلگەردىم. ءسىز قانشا اڭگىمە جاريالادىڭىز؟
– ءبىر اڭگىمە عانا.
–بىرەۋ عانا ما؟.. قانداي تاقىرىپتا؟
– «جەل ايداعاندار» (نەمەسە «تولقۋ»).
مۇنى ەستىگەن جاس اۆتور اڭىرىپ تۇرىپ قالدى. ول ايەل – جازۋشى مارگارەت ميتچەلل ەدى.
