كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
ايداۋدا, قاماۋدا ءجۇرىپ جازۋشىنىڭ دا تارتپاعان ازابى جوق. الاش ارىستارىنىڭ كوزىن كورگەن. ماعجان ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا بايلانىستى سۇبەلى ەڭبەكتەر قالدىرعان. اسىرەسە اقىن شىعارماشىلىعى حاقىنداعى جازبالارىنان مىنا دەرەك كوزىمىزگە ءتۇستى.
«ماعجان – ۇلى ابايدى بۇرىن-سوڭدى قازاق ادەبيەتشىلەرى ىشىنەن ءا.بوكەيحاندى ايتپاعاندا, ەڭ الدىمەن جىرلاعان اقىن. ماعجان دا, جۇسىپبەك تە, شاكارىم دە ابايدى ءپىر تۇتتى. ماعجان ون سەگىز جاسقا كەلگەندە, 1911 جىلى «اتاقتى اقىن, ءسوزى التىن ابايعا» دەگەن ولەڭ جازدى. ول وسى ولەڭىندە «قارادان كوسەم بولعان سەندەي جاندى, دۇنيە قولىن جايىپ ەندى كۇتپەس» دەپ ەرەكشە ءبىر ساۋەگەيلىك, بىلگىرلىك بولجام ايتىپ ەدى. ءالى بالاڭ, جاپ-جاس اقىننىڭ ابايدى وسىلاي تانۋى – بۇگىن بىزگە زور ماقتانىش».
ابايدىڭ ۇلىلىعىن العاش تانىعان قازاق الەكەڭ ەكەندىگى ءوز الدىنا, ماعجاننىڭ حاكىمگە جازعان ولەڭىنىڭ تاقىرىبى مەن ەكى جولىن ادەيى ۇسىنىپ وتىر جازۋشى. سەبەبى ءبىز بۇل ولەڭدى «اتاقتى اقىن, ءسوزى التىن ابايعا» دەپ ەمەس, «التىن حاكىم ابايعا» دەپ وقىپ, «انا ءتىلى» وقۋلىعىنان مەكتەپ جاسىنان جاتتاپ وستىك.
«شىن حاكىم, ءسوزىڭ اسىل, باعا جەتپەس,
ءبىر ءسوزىڭ مىڭ جىل جۇرسە دامى كەتپەس.
قارادان حاكىم بولعان سەندەي جاننىڭ
الەمنىڭ قۇلاعىنان ءانى كەتپەس», –
ەدى عوي ونداعى نۇسقاسىندا؟ كوپتەگەن دەرەككوزدەرىندە وسىلاي تاڭبالانىپ كەتسە كەرەك. ولاي دەيتىنىمىز, اقىن اقتالىسىمەن 1989 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان جارىق كورگەن شىعارمالار جيناعىندا دا تاپ جوعارىداعىداي جازىلعان ەكەن. ال جايىق بەكتۇروۆ استىن ارنايى سىزىپ بەرگەن جولىمەن وقىپ كورەيىك:
«شىن حاكىم, ءسوزىڭ اسىل, باعا جەتپەس,
ءبىر ءسوزىڭ مىڭ جىل جۇرسە دامى كەتپەس.
قارادان كوسەم بولعان سەندەي جاندى,
دۇنيە قولىن جايىپ ەندى كۇتپەس».
«دۇنيە قولىن جايىپ ەندى كۇتپەس» دەگەن سوڭعى جولدا تۇرعانداي بۇكىل ولەڭنىڭ سالماعى مەن ارۋاعى. الاشتىڭ كۇيىگى مەن ماعجاننىڭ بيىگى وسى جولدان كەيىن اشىلا تۇسپەي مە؟ اقىن ءاۋ باستا وسىلاي جازعانى انىق جانە جاكەڭ ونى بىلگەندىكتەن ادەيى تاڭبالاپ قالدىرىپ وتىرعانعا ۇقسايدى. تۋىندىنىڭ باسقا جولدارىنان ءبولىپ الىپ, ارنايى توقتالادى, ويتكەنى. جايىق اتانىڭ ماعجان تۋرالى بۇل ەڭبەگى اقىن اقتالماي تۇرىپ 1961-1986 جىلدارى جازىلعان ونىڭ ۇستىنە. بۇل كىسى ماعجاندى كورگەنىن, جارى زىليقا اپاعا اقىندى اقتاۋ جولىندا كوپ سەپتەسىپ, ول كىسىدە قالعان قولجازبالارىن جۇيەلەپ, ماعجانتانۋعا كوپ ۇلەس قوسقانىن ايتا كەتكەن ءجون بۇعان قوسا.
«التىن حاكىم ابايعا» دەگەن تاقىرىبىنىڭ ءوزى كۇماندى ەدى ولەڭنىڭ. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزدا «التىن» ءسوزى «حاكىم» سوزىنە انىقتاۋىش بولا المايدى. ء«سوزى التىن» دەگەنى اقىلعا سىيادى. ءوزى ماعجان بولسا, ءسوزى ارزان بولماسى انىق قوي.
جايىق بەكتۇروۆ الاش ارىستارىنىڭ جولىمەن ءجۇرىپ, ءوزى دە ايداۋعا ۇشىراپ, كوپ قيىندىق كورىپ, جان توزگىسىز ازاپتاۋلاردى باسىنان وتكەرگەن. جانە سول ازاپ پەن سۇمدىقتىڭ ءبارىن جازىپ كەتكەن جازۋشى. ول كەزدە اقمولا, قازىرگى استانا اۋماعىندا دۇنيەگە كەلگەن قالامگەر تۋرالى اقسەلەۋ سەيدىمبەك بىلاي دەپ ەسكە الادى:
«انامىزدىڭ الديىندەي, ءوزىڭىز قۇلاعىمىزعا قۇيعان اناۋ احمەتتىڭ, شاكارىمنىڭ, ماعجاننىڭ, مىرجاقىپتىڭ, ساكەننىڭ تاعدىرلارىن ەلەستەتىڭىزشى! ءسىز سول ارىستاردىڭ كوزى بولىپ, ءسوزى بولىپ, وكشە باسار ۇرپاعىمىزبەن جالعاستىڭىز...».
ساكەن, ماعجانداردى كورگەن جايىق كاگەن ۇلى, اسىرەسە ءالىمحان ەرمەكوۆپەن كوپ اڭگىمەلەسىپ, قانشاما مۇرا قالدىرعان. ەڭبەكتەرى ەل ىشىنە كوپ تارالىپ, جاڭادان باسىلىپ جاتپاعانى وكىنىشتى.
1942 جىلى مامىر ايىندا قاماۋعا الىنعان ول سىرتتاي ون جىلعا كەسىلىپ, جەر اۋدارىلدى. جابىلعان جالا تەك قانا 1955 جىلى كۇشىن جويىپ, 1989 جىلى ءبىر-اق اقتالعان.
