اسىرەسە قامىستى كولدى جاعالاپ جۇرەتىن اڭساق جىگىتتەردىڭ ەسىندە, ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى 2016 جىلى كوكتەمگى اڭشىلىققا شەكتەۋ قويعان. ءسىز قۇس اتۋعا رۇقسات العانىڭىزبەن, شەتىنەن اتىپ تۇسىرە بەرمەيسىز. اتۋعا بولاتىنى بار, بولمايتىنى بار. ماسەلەن, ۇيرەكتىڭ اتالىعىن, شالشىقشىنىڭ ۇرعاشىسىن اۋلاي المايسىز. رۇقسات جوق. جىلقىشى قۇسى مەن قۇردى, ونىڭ ىشىندە ساڭىراۋ قۇردى دا اتۋعا شەكتەۋ بار. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, كوكتەمدە جىلى جاقتان ۇشىپ كەلىپ, بالاپان باساتىن قۇستاردىڭ كوبەيۋىنە مىلتىق اسىنعان اڭشىلاردىڭ كەسىرى تيگەن. الايدا شەكتەۋگە كوندىكپەي, اڭشىلىق شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەر قارسىلىق بىلدىرگەن. دەي تۇرعانمەن, قۇزىرلى ورگانداردىڭ شىعارعان بۇيرىعىن بۇلجىتپاي ورىنداۋعا اڭشىلار مىندەتتى ەدى. ونىڭ ۇستىنە ينسپەكتسيا وكىلدەرى قۇستاردى عانا ەمەس, كوكتەمدە كەز كەلگەن اڭدى اۋلاۋ تابيعاتقا وراسان زور زيان اكەلەتىنىن ايتقان.
– بىزدە زاڭمەن بەلگىلەنگەن اڭشىلىق ماۋسىمى بار. اڭشى قارۋىن اسىنباس بۇرىن, رۇقسات قاعاز الادى. رۇقساتنامادا اتۋعا رۇقسات ەتىلگەن اڭ-قۇستىڭ سانى جازىلادى. الايدا كوپ اڭشىلار ەرەجەنى ەسكەرە بەرمەيدى. رۇقساتسىز اڭ اتىپ جۇرگەندەر قانشاما؟ ايتپاعىم, اڭشىلىقتىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ تابيعاتىمىزدى قۇرتىپ المايىق. جابايى قۇستاردى ءوزىنىڭ قۇسىنداي كورەتىندەر بار. اڭ اۋلاۋ ماۋسىمىنان كەيىنگى كورىنىس وتە ايانىشتى; اتىلعان وقتىڭ ورىندارى, قوقىس قالدىقتارى, جاپىرىلعان بۇتا-قاراعان, سىنعان اعاش, تاعىسىن تاعى. ەڭ سوراقىسى, اۋلانعان اڭ قالدىقتارىنا دەيىن جايراپ جاتادى, – دەيدى جانۋارلار دۇنيەسى جانە اڭ شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باسشىسى سامات ديداحمەتوۆ.
وكىنىشتىسى, بۇعان دەيىن ۋىلدىرىق شاشۋ كەزەڭىندە بالىق اۋلاۋعا, تولدەۋ كەزىندە اڭ اۋلاۋعا تىيىم سالىنعانىمەن, قۇستار جۇمىرتقا باساتىن ۋاقىتتا شەكتەۋ بولماعان ەكەن. وسى ولقىلىقتى ەسكەرگەن تابيعات جاناشىرلارى, زوولوگيا ينستيتۋتى, ورمان شارۋاشىلىعى جəنە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى, قازاقستان بيولوگيالىق əرتۇرلىلىكتى ساقتاۋ ۇيىمدارى بىرلەسىپ, كوكتەم كەزىندە اڭ اۋلاۋعا تىيىم سالۋ جونىندە تۇسىندىرمە ازىرلەگەن. مۇنداي باستامانى قۋانا قولداعان بەلگىلى ورنيتولوگ بوريس ششەرباكوۆ التايدا قۇستاردىڭ 152 ءتۇرى قۇرىپ بارا جاتقانىن العا تارتقان. ونىڭ ايتۋىنشا, قۇستاردىڭ ازايۋى – ادامي فاكتوردىڭ اسەرى. باسقا قۇستاردى قويىپ, كادىمگى تورعاي ازايىپ كەتكەن.
– قۇستاردىڭ قۇرىپ بارا جاتقانىن بايقاۋ ءۇشىن مامان بولۋ قاجەت ەمەس. مىسالى, كوكپەكتىدەن زايسانعا جولعا شىقساڭ, ۇيا سالعان بەس-التى ۇيرەك قانا كورىنەدى. شاعالا دەگەن مۇلدەم ازايعان. قازىر مۇزداي قارۋلانعان اڭشى كوپ. جانۋارلار ءۇشىن بۇل – ۇلكەن قاۋىپ. بۇرىن زايساندا بوزتورعايدىڭ 11 ءتۇرى بولسا, بۇگىندە بىردە-ءبىر بوزتورعايدىڭ شىرىلى ەستىلمەيدى, – دەپ الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى ب.ششەرباكوۆ.
دەگەنمەن وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن ەنگىزىلگەن شەكتەۋدىڭ ناتيجەسىندە قۇستار قايتا ءوسىپ-ءونىپ كەلەدى. وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ مالىمەتىنشە, تىيىم سالىنعانعا دەيىن دە مينيسترلىكتىڭ بۇيرىعىمەن كوكتەمگى اڭشىلىق كەزىندە جىلقىشىنىڭ, ۇيرەكتىڭ, قۇردىڭ, ساڭىراۋ قۇردىڭ اتالىقتارىن, قوڭىر ايۋدىڭ اتالىعى مەن قىسىر قالعان انالىعىن اۋلاۋعا عانا رۇقسات ەتىلىپ, قالعان جانۋارلار مەن قۇس تۇرلەرىن اۋلاۋعا تىيىم بولعان سياقتى. ساراپتاما ناتيجەسى بويىنشا, شەكتەۋ شارالارى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ سۋقويمالارىندا ۇيا سالاتىن جابايى قۇستاردىڭ پوپۋلياتسياسىنا وڭ اسەرىن تيگىزدى. مامانداردىڭ ەسەپتەۋىنشە, قۇستار سانى ەسەلەنە ءتۇستى. سونداي-اق كوكتەمگى اڭشىلىق كەزىندە قوڭىر ايۋدى اۋلاۋعا دا تىيىم سالىنىپ, ونىڭ دا سانى ارتتى. مالىمەتتى تسيفرمەن تۇزدىقتاساق, 2016 جىلى وبلىستا 2 108 قوڭىر ايۋ بولسا, بۇگىندە ولاردىڭ سانى – 2 673. ايتا كەتەرلىگى, بۇل شەكتەۋلەر اڭ شارۋاشىلىعىنا بالەندەي زيان كەلتىرە قويعان جوق. وبلىس اۋماعىنداعى 59 اڭشىلىق شارۋاشىلىعى ءباز-باياعى قالپىندا جۇمىس ىستەپ تۇر.
ءتۇسىندىرىپ وتسەك, كوكتەمگى اڭشىلىققا مۇلدەم تىيىم سالىنعان جوق. ەنگىزىلگەنى – شەكتەۋ عانا. ياعني سۋدا جۇزەتىن جابايى قۇستاردىڭ اتالىقتارىن اۋلاۋعا رۇقسات بار. مىسالى, كوكتەمگى اڭشىلىق كەزىندە اتالىق جىلقىشىنىڭ 1 ناۋرىز – 30 ءساۋىر, اتالىق ۇيرەكتى 1 ناۋرىز – 15 مامىر, اتالىق قۇردى 1 ناۋرىز – 5 مامىر, اتالىق ساڭىراۋ قۇردى 1 ناۋرىز – 15 مامىر ارالىعىندا اۋلاۋعا رۇقسات ەتىلگەن. ال قوڭىر ايۋدىڭ اتالىعى مەن قىسىر قالعان ۇرعاشىسىن 15 ءساۋىر – 15 مامىر ارالىعىندا اۋلاۋعا رۇقسات ەتىلەدى.
ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى ماماندارىنىڭ بەرگەن اقپاراتىنا سۇيەنسەك, 2021 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن 2022 جىلدىڭ 1 شىلدەسى ارالىعىندا جانۋارلار دۇنيەسى وبەكتىلەرىن الىپ قويۋ ءليميتى بويىنشا قازدىڭ – 3 921, ۇيرەكتىڭ – 75 مىڭ, قاسقالداقتىڭ – 13 705, قۇردىڭ – 8 837, ءشىلدىڭ – 6 279, كەپتەردىڭ – 3 615, ساڭىراۋ قۇردىڭ – 54, سۇر قۇردىڭ 693 داناسىن اۋلاۋعا رۇقسات بەرىلدى. بىراق ءبىر اڭشىعا نەشە باس قۇس اۋلاۋعا بولاتىنى قولدانىستاعى زاڭنامالىق نورماتيۆتەردە بەلگىلەنبەگەن. ال 2020 جىلدىڭ 20 ساۋىرىندە سۋدا جۇزەتىن قۇستار مەن قوڭىر ايۋدى كوكتەمگى اۋلاۋعا سالىنعان تىيىم الىنىپ تاستالدى.
بايقاعانىمىزداي, اڭشىلاردىڭ قولىن بايلايتىنداي تىيىم جوق. دەگەنمەن قۇس اتۋعا شىققان ولار دا بەرىلگەن ءليميتتىڭ مولشەرىنەن اسىرماعانى ءجون شىعار. قۇمارلانىپ قۇردان قۇر, قازدان قاز قالدىرماسا, ەرتەڭگى كۇندەرى ورمان-كولدەرىمىزدى جەتىمسىرەتىپ الارمىز.
شىعىس قازاقستان وبلىسى
