جەرگىلىكتى جۇرت «شايتان قالا» دەسە, ودان شوشىماڭىز, ايپارا اڭىزدى باۋىرىنا باسقان ءمولدىر مەكەننىڭ جۇمباعى ادامزاتقا ىرىق بەرمەۋدە. الگى ونەرتاپقىش يلون ماسك جەردەگى تۇرعىندارعا «وسى عاجايىپ شاتقالداردى كور دە, مارستى كور» دەپ تۇسىندىرەتىن كورىنەدى. بۇل اۋماقتان زەرتتەۋشى-عالىمدار كونە زاماندا ءومىر سۇرگەن ءپىل تەكتەس حايۋان, مۇيىزتۇمسىقتار, ستەنون جىلقىلارى سياقتى مول شوعىر اڭداردىڭ تاسقا اينالعان تابارىگىن تاۋىپتى. ال جاسى 10-12 ميلليون جىلدى قۇرايتىن عاجايىپ جارتاس-مۇنارالاردىڭ تاريح ءوزى تۇساۋىن كەستى, الەمگە پاش ەتتى. بۇل – سوناۋ مۇزدىق داۋىرىنەن كەيىنگى تابيعات قولى, جەل مەن جاڭبىردىڭ جەتىستىگى. ءسىز, ەگەر مۇندا كەلسەڭىز: بىردە اسپانعا اتىلا بەرگەن ايداھارداي سوستيىپ-سوستيىپ تۇرعان, بىردە «شايتان قالانى» كەزىپ جۇرگەن مىستان كەمپىردىڭ ساتكە مەلشيە قالعان سۇلباسىنداي سۇستيا-سۇستيا قالعان, ەندى بىردە اڭعار بويلاپ, الداسپانى جارقىلداپ انداعايلاپ شاپقان باتىر تۇلعالى ءتۇرلى مۇسىندەگى جارتاستار مەكەنىنە تاپ بولاسىز.
بارا قالساڭىز, كوڭىل بيىگىمەن كوزاپا قاراڭىز. ورىلە اققان وزەنىندە جاباعىداي جاپىرىلا جوسقان جون بالىعى, قويعا ۇقساپ قاپتال-قاپتالعا قايقايا قانات جايا, بىتىراي بۇيرالانا ورگەن بورىقاراقات پەن سەكسەۋىلى, سول سەكسەۋىلدەن قىلاڭ بەرىپ, ۇدەرە تارتاتىن تاۋتەكەلەر ءھام قاسقىر مەن تۇلكىسى – ءبارى-ءبارىسى بۇل شاتقالدىڭ باعا جەتپەس بايلىعى. توپتانا, توپتالا, شوقتانا وسكەن توعايدىڭ جايى –تاعى ءبىر اڭگىمە.
توعاي دەمەكشى, مۇندا تامىرىن تاريحتىڭ قاتپار-قاتپارىنا سۇڭگىتىپ-سۇڭگىتىپ الىپ, جاھاندىق مۇز داۋىرىندەگى سۇراپىلداردا دا سۇلاماي وتكەن ەجەلگى سوعدىلىق ەرەن اعاشى بار. سۇلاماق تۇگىلى, شاتقالدىڭ تۇپكىرىندە ءالى شاراپاتتانا جايقالىپ تۇر. اراسىندا دىڭىنە جەتى ادامنىڭ قول ۇستاسقان قۇشاعى ارەڭ جەتەتىن الىپتارى دا ۇشىراسادى. وسىندايدا ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, بۇل اعاش ەل اۋزىندا «شاعان», «شەتەن», «شەگەن», ءتىپتى, «شىنار» دەپ تە اتالىپ كەتكەن. ال بۇل تۋرالى كورنەكتى جۋرناليست جانبولات اۋپباەۆ: «وندا تەمىر سياقتى وتە قاتتى, ىستىق تەمپەراتۋراعا شىدامدى اعاش وسەدى. ونى بيولوگ عالىمدار شارىنداعى شەتەن (ياسەن) توعايى دەپ ءجۇر. بىزدىڭشە, بۇل – دۇرىس ەمەس, قاتە اتاۋ. سەبەبى شەتەن اعاشتاردىڭ ىشىندەگى ەڭ جاسىعى. ونىڭ السىزدىگى سونداي, ەگەر قازىق جاساپ جەرگە قاقساڭىز, جارتىسىنان مورت كەتەتىن ول سوققى تيگەن سايىن بوي-بوي بولىپ سوگىلىپ, شىتىناپ كەتەدى. بالا كۇنىمىزدە سارىتوعايدان اكەلگەن جوعارىداعى تەمىر اعاشتى اتالارىمىز بەن اكەلەرىمىز: «بۇل – ەرەن اعاشى. ونى وزەن كوپىرىنىڭ استىنداعى تىرەۋىشكە قويساڭ شىرىمەيدى, ءۇيدىڭ توبەسىن جاباردا بەلاعاشقا پايدالانساڭ سىنبايدى», دەپ وتىراتىن», دەپ ايتىپ, بىلايعى جۇرتقا بىرنەشە ەسكەرتپە جاساعان.
كەيدە وعان قاراپ, شارىن شاتقالى وسى اعاشتىڭ اناسى ما دەيسىز: قياناتتى قولداردان ساقتانۋ ءۇشىن بۇل بارىپ باۋىرىنا تىعىلعان. ءتىپتى ولاي دەمەي كورىڭىز: ەرەن شىركىنىڭىز الەمدە ەكى-اق ەلدە تامىر جايىپتى. ونىڭ ءبىرى – سونا-ا-ا-اۋ سولتۇستىك امەريكانىڭ نەۆادا شتاتىنداعى «گراند» شاتقالىندا عانا وسسە, ەندى ءبىرى – وسى شارىندا. سوندىقتان دا بۇل اعاش 1964 جىلى 19 ناۋرىزدا ارنايى قاۋلىمەن: «رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تابيعات ەسكەرتكىشى», دەپ جاريالانعان بولاتىن.
سولتۇستىك امەريكانى ايتپاقشى, بىزدەگى وسى شاتقال سول قيانداعى ەلدىڭ ۇلكەن كولورادو كانونىمەن وتە ۇقساس. ەكەۋارا ەگىزدىڭ سىڭارىنداي. ويتپەسە, ەل اۋزىندا شارىن ونىڭ «كىشى باۋىرى» اتالار ما ەدى, اتالماس پا ەدى, كىم ءبىلىپتى؟! ءبىر بىلەرىمىز, بۇگىندە بۇل ۇيىق توپ-توپ ءتۋريستىڭ كوز تويدىرىپ, كوڭىل توعايتاتىن, جان سەرگىتەتىن ورنىنا اينالىپ ۇلگەردى. الەمنىڭ ءار بۇرىشىنان بۇل اراعا كەلۋگە قۇشتارلىعى ويانعانداردىڭ دا قاتارى مولايعان. كەلمەگەنىنىڭ كوڭىلى اڭساۋلى, ال اياق باسقانىنىڭ قايتا ساعىنىپ, اڭقاسى كەبەدى. بۇلاي دەۋگە دە الابوتەن سەبەپ جوق ەمەس. ماسەلەن, وسىدان ءسال بۇرىن اتاقتى ساياحاتشى ماركو پولو تۋرالى تاريحي-درامالىق سەريال جارىققا شىققان-تۇعىن. مۇنىڭ نەسىن ايتاسىز دەيسىز عوي: باتىستىڭ ەڭبەكتەگەن بالاسىنان ەڭكەيگەن قارياسىنا دەيىن ەرەكشە ءسۇيىپ كورگەن سول سەريالداعى كەيبىر كورىنىستەر ءبىزدىڭ شارىن شاتقالىندا تۇسىرىلگەنىن ماقتانىپ ايتقىمىز كەلەدى. تاعى ونداعان ءفيلمنىڭ دە ءتۇسىرىلىم ورىندارىنا اينالعان-دى. بۇل از دەسەڭىز, تاعى ءبىر دەرەك ۇستەيىك. قازاقستاندىق كينوسۋرەتشى نۇرلان ابىشەۆتىڭ نيۋ-يوركتە وتكەن بايقاۋدا ەكى بىردەي تۋىندىسى جوعارى باعاعا يە بولعانى ءسىز بەن ءبىزدىڭ ەسىمىزدەن كەتە قويماسا كەرەك. سونىڭ ىشىندە «رەاليزم» كاتەگورياسىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى «شارىن شاتقالى» اتتى كينوكارتيناسى بولعان-تۇعىن. مۇنى تۋىندىگەر تالانتىمەن قوسا جۇرت بىتكەنگە جۇلدىزى ىستىق, شىرايلى شارىن شاتقالىنىڭ شاراپاتى دەپ ءبىلىڭىز.
مۇندايدا مىنا ءبىر كەرەمەت پىكىر ەسكە تۇسەدى. «شارىن شاتقالى – ەكىنشى كاليفورنيا». ارتىق-كەمى جوق. تىپتەن بۇل شاتقالدىڭ قىزىل توپىراعىنا بالا كۇننەن بالاعىن بىلعاپ وسكەن ءسىز بولساڭىز, «كاليفورنيا – ەكىنشى شارىن شاتقالى» دەپ اتار ما ەدىڭىز, كىم بىلگەن؟! ال رەسەيلىك بلوگەر دميتري بالاكيرەۆ بولسا اۋزى اشىلىپ, كوزى جۇمىلىپ: «وزگە عالامشارعا تۇسكەندەي بولاسىڭ», دەپ بويىنداعى ىستىق ەموتسياسىن ءبىزدىڭ شارىنعا ارناپتى.
وسى وزگە عالامشار دەگەننەن شىعادى. شارىن شاتقالىنداعى سان ءتۇرلى بەدەرلى كورىنىستەردى جەرگىلىكتى تۇرعىندار ەرتە كەزدەردە ميفتىك اڭىزدارعا ارقاۋ ەتىپ, «شايتان قالا», «قىزعىلت قامالدار» دەپ تە اتاسقان ءوزارا. ونداعى ءارتۇرلى ءمۇسىن ءپىشىندى جەكە جارتاستاردى «مىستان كەمپىر», «ايداھار», «تاس قالاشىق» اتاندىرىپ, سوعان سايكەس ەل اراسىنا اڭىز, ەرتەگى تەكتى اڭگىمەلەر تاراعان. بۇل دا كانوننىڭ الاپاتىن اسىرىپ كەلەدى.
شارىن وزەنى جاعالاۋلارىنان وتكەن عاسىرلاردا ءتۇرلى تايپا مەن حالىقتىڭ تۇراعى بولعانىن ايعاقتايتىن جۇزدەگەن قورىم تابىلدى. ۇلى جىبەك جولىنىڭ ءبىر تارماعى شارىن شاتقالىن بويلاي وتكەندىگىنە دە داپ-دارداي دالەل بار. ماسەلەن, جوعارىدا ءسوز اراسىندا دايەك ەتكەنىمىزدەي, اتاقتى ساياحاتشى ماركو پولو تۋرا كينونىڭ ءبىراز سيۋجەتتەرىنىڭ وسىندا ءتۇسىرىلۋى تەگىن دەيسىز بە؟ ونىڭ ۇستىنە, سول ساۋدا-ساتتىق كەيىنگە دەيىن ۇزىلمەي ساقتالدى. مىسالى, وتكەن عاسىرلاردا جىل سايىن شارىن وزەنىنىڭ باستاۋىنداعى كەگەن القابىندا, كۇزگى قارقارا جارمەڭكەسى وتكىزىلىپ, بۇكىل الەمنەن سان الۋان تاۋارلار جەتكىزىلىپ وتىردى.
بىزگە دەيىن قانشاما ادام جازدى, بىزدەن كەيىن قانشاما ادام جازار, بىراق ءسىز اسقار التايدىڭ «كيللەر ساۋىسقانىن» وقىپ شىعىڭىزشى؟! سوندا شىعارما كەيىپكەرى قاراشانىڭ كوزجەندەتى (ساۋىسقان) وسى شارىندا اڭ المايدى. ساۋىسقاننىڭ قالاي اڭعا تۇسەتىنى باسقا اڭگىمە بولسا دا, جازۋشى شەبەرلىگىندە وقيعانىڭ وسى توڭىرەكتە ءوربۋى دە كوپ جاعداياتتان حابار بەرسە كەرەك. وقىپ بىتكەن سوڭ, «القاپتار عيماراتى» دەپ اتالعان شارىن شاتقالىنا بوگەلمەي تارتىپ بەرەرسىز, بالكىم؟!
