وتاندى قورعاۋ ابىرويلى مىندەت ەمەس پە؟!

«كوپتەگەن جاس ازاماتىمىز قارۋلى كۇشتەر قاتارىندا اسكەري بورىشىن وتەۋدەن قاشادى. اسكەري بيلەتكە يە بولۋ جاستاردىڭ ماقتانىشىن تۋدىرمايدى جانە وتانعا قىزمەت ەتۋدىڭ بەلگىسى سانالمايتىن بولدى. ارميا قاتارىندا قىزمەت ەتۋ, قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەۋ – ايرىقشا ميسسيا. بۇل – وتان ءۇشىن جانىن سالۋعا بەل بۋعان ازاماتتاردىڭ سانالى تاڭداۋى. جاستارىمىزدى اسكەري بورىشىن وتەۋگە قالاي ىنتالاندىرۋعا بولاتىنىن ءبىز بۇكىل قوعام بولىپ ويلاستىرۋىمىز كەرەك», دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پارلامەنت ءماجى­لىسىنىڭ وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە. پرەزيدەنتتىڭ وسى ءسوزى سوڭعى كۇندەرى بولىپ جاتقان حالىق­ارالىق احۋال اياسىندا بۇ­رىنعىدان دا وزەكتى بولا تۇسكەن­دەي. مەملەكەتىمىزدىڭ سىرتقى جاۋدان, ىشكى داۋدان ساقتايتىن اسكەري كۇشىن, قورعانىس قابىلەتىن قايتكەن كۇندە دە ارتتىرۋ كەرەك.

ەلدەگى جاعدايدى وڭىردەگى مىنا ءبىر كورىنىستەن بايقاۋعا بولادى: باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى قورعانىس ىستەرى جونىندەگى دەپارتامەنت باسشىلارى دابىل قاعىپ جاتىر – سوڭعى كەزدە جاستاردىڭ وتان الدىنداعى بورىشىن وتەۋگە دەگەن قۇلشىنىسى ازايىپ كەتكەن. وڭىرلىك قورعانىس ىستەرى جونىندەگى دەپارتامەنت باستىعىنىڭ ورىنباسارى, پودپولكوۆنيك البەرت بەكمۇحانوۆ جەرگىلىكتى تەلەارنا ەفيرىنەن اسكەردەن جالتارعان جاستاردى نامىسقا شاقىرا ءسوز سويلەدى.

«باتىس قازاقستاندا وتان قورعاي­­تىن ازاماتتار ازايىپ كەت­كەنى مە؟ ءبىز سىرىم باتىردىڭ, يساتاي مەن ماحام­بەت­تىڭ, كە­شەگى كۇنباتىس الاشور­دا قايرات­كەرلەرىنىڭ ۇرپاعى ەمەس پە ەدىك؟! تاريحقا قاراساق, ەكىنشى دۇ­نيە­جۇزىلىك سوعىس كەزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا سوعىس قاسىرەتىن كورگەن جالعىز وبلىس – باتىس قازاقستان. ءبىز­دىڭ تۋعان جەرىمىز – قاسيەتتى مەكەن! نەگە ەندەشە اسكەري بورىشىن وتەۋدەن جالتارعان ازاماتتار سانى جىل­دان-جىلعا ارتىپ كەلەدى؟! الدە, ۇرپاق تار­بيەسىندە رۋحاني باي­لىقتان گورى ما­تەريالدىق قۇندى­لىقتى جو­عا­رى قويا باستادىق پا؟» –  البەرت بەك­مۇ­حانوۆتىڭ اۋزى­نان شىققان وسى جا­ناي­قاي تالاي جاندى, اسىرەسە يدەولوگيا مەن ءبىلىم سالاسىنداعى جاۋاپتى تۇل­عالاردى ويلاندىرسا كەرەك. ناۋ­رىز ايى­نان باستاپ ەلىمىز بويىنشا اسكەري قىزمەتكە شاقىرۋدىڭ كەزەكتى – كوكتەمگى ناۋقانى باس­تالدى. جوسپار بويىنشا باتىس قازاقستان وبلىسىنان 600-دەن اسا ادام شاقىرىلۋى كەرەك. ونىڭ 250-ءى – ورال قالاسىنان.

– 2021 جىلدىڭ ناۋرىز-ماۋسىم جانە قىركۇيەك-جەلتوقسان ايلارىندا 1994-2003 جىلى تۋعان ازاماتتاردى مەرزىمدى اسكەري قىزمەتكە شاقىرۋ جۇمىسى قيىن ءجۇردى. قارۋلى كۇشتەرگە, باسقا دا اسكەري قۇرالىمدارعا جوسپار بويىنشا 225 ادام جىبەرۋىمىز قاجەت بولاتىن. جىبەرىلگەنى 196 ادام بولدى. ياعني جوسپار 87,1% عانا ورىندالدى, – دەيدى ورال قالاسى قورعانىس ىستەرى جونىندەگى باسقارماسىنىڭ باسشىسى, پودپولكوۆنيك رۋسلان بالتەمىروۆ.

رۋسلان ماحمۋت ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قا­زىرگى تاڭدا قورعانىس ىستەرى جونىندەگى قا­لا­لىق باس­قارمانىڭ الدىندا بىر­نە­­شە ماسەلە شەشىمىن كۇتىپ تۇر. «اس­كەرگە شاقىرىلۋشى جاستار قو­سىم­شا مەدي­تسي­نالىق تەكسەرىستەن ءوتۋ كەزىندە قيىن­دىققا كەزدەسەدى. ويتكەنى كوپ جاستىڭ اي سايىنعى مىندەتتى مەدي­تسينالىق ساق­تاندىرۋ جارناسى تو­لەن­بەگەن. سون­دىقتان ەمدەۋ مەكە­مە­­­لەرى اسكەرگە شا­قى­رىلۋشىلاردى قا­بىل­دا­مايدى. بۇل قارجىنى جاستار تولەي المايدى, ويت­كەنى ەمدەۋ مەكە­مە­لە­رىنە كەم دەگەندە ءبىر جىلدىق تولەم بولۋ كەرەك, ول شامامەن 20 مىڭ تەڭگە», دەيدى ر.بالتەمىروۆ.

اسكەرگە شاقىرىلۋشىلاردىڭ تىر­كەل­گەن مەكەنجاي بويىنشا تۇرماي­تى­نى دا – ۇلكەن ماسەلە. ورال قالاسى بويىنشا وسىنداي 593 ادامنىڭ دەرەگى تابىلماي تۇر. بۇل تۇراقتى باسپاناسى جوق, «ۇشارىن جەل, قونارىن ساي بىلگەن» جاستاردىڭ ۇلكەن الەۋمەتتىك پروبلەماسى ەكەنى تۇسىنىكتى.

قورعانىس ىستەرى جونىندەگى باس­قار­ما باسشىسى مەرزىمدى اسكەري قىز­مەت­تەن جالتارعان جانە باس تارتقان ادامدى قىلمىستىق جاۋاپ­كەر­شىلىككە تارتۋعا مۇمكىندىك جوقتى­عى­نا دا نارازى. ء«تىپتى دورەكى تۇردە اسكەردەن باس تارت­قان ادامدار دا كەزدەسەدى» دەيدى ول. سونداي-اق كەي­بىر زاڭدى تۇلعالار, جۇ­مىس بەرۋشى مەكەمەلەر ۇجىمىندا اس­كەر­گە شاقىرىلۋشىلاردىڭ جۇمىس ىس­تەي­تىنىن جاسىرىپ قالادى ەكەن. ونداي مەكەمە باسشىلارىن اكىمشىلىك جا­ۋاپ­­كەرشىلىككە تارتۋ مۇمكىندىگى دە قا­راس­تى­رىل­ما­عان.

ەلىمىزدە «اسكەري مىندەتتىلەر مەن اسكەرگە شاقىرىلۋشىلاردى اسكەري ەسەپكە الۋ قا­عي­دا­لارىنا» سايكەس قور­عانىس ىستەرى جونىن­دە­گى مەكەمەلەردە اس­كەري ەسەپ جۇرگىزۋ ءۇشىن 2 500 اسكەرگە شا­قىرىلۋشىعا 1 ەسەپ قىزمەتكەرى تاعايىندالۋى كەرەك ەكەن. وسى ەسەپ بويىنشا ورال قالالىق قورعانىس ىستەرى جونىندەگى باسقارماسىندا 23 ەسەپشى بولۋعا ءتيىس. الايدا بۇل قىز­مەت­پەن 19 ادام عانا اينالىسادى. بۇل دا اسكەرگە شاقىرۋشىلار جونىن­دەگى ەسەپ-قيساپتى ءوز دەڭگەيىندە جۇرگىزۋگە كەدەرگى.

ا.بەكمۇحانوۆ جاس جىگىتتەردى اس­كەري قىز­مە­تىن وتەۋگە ىنتالاندىرۋ ءۇشىن قورعانىس مي­­نيسترلىگى تاراپىنان بىرنەشە ۇسىنىس ازىر­لەن­گەنىن ايتادى. ماسەلەن, ازاماتتىڭ نەسيەسى بولسا, اسكەري قىزمەتىن وتكەرۋ كەزەڭىندە كرە­ديت­تىك كانيكۋل بەرىلمەك. سونداي-اق جاۋىنگەرگە اسكەري قىزمەتتىڭ بەل­گى­لەنگەن مەرزىمىن وتكەرگەن كەزدە ءبىر جولعى اقشالاي سىياقى تولەۋ, ءبىلىم بەرۋ سەكتورىندا جانە وتباسى مۇ­شە­­لە­رىنە كوممۋنالدىق قىزمەت اقىسىن تو­لەۋ كەزىندە جەڭىلدىكتەر بەرۋ سەكىلدى ۇسى­نىس­تار قازىر مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلىسىلىپ جاتىر ەكەن.

– مەملەكەت باسشىسى ءماجىلىس وتىرىسىندا كوپتەگەن جاستارىمىزدىڭ اسكەري بورى­شىن وتەۋدەن قاشۋى ماڭىزدى پروبلەما ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءبىزدىڭ ماڭىزدى مىندەتىمىز – جاستاردى اسكەري قىزمەت وتكەرۋگە, ەرەكشە ميسسيا اسكەري بو­رى­شىن ورىنداۋعا ىنتالاندىرۋ. پات­ريوت­تىق تاربيە ءار بالانىڭ بويىنا وتبا­سىنان, اتا-انا تاربيەسىنەن ءسىڭۋى كەرەك. سونداي-اق مەكتەپتە وقىتىلاتىن ال­عاشقى اس­كە­ري دايىندىق ساباعىنىڭ ساپا­سى­نا كوڭىل بولىنسە دەيمىز, – دەيدى ر.بالتەمىروۆ.

– سوڭعى كەزدە الىس-جاقىن شەتەلدە قارۋ­لى قاقتىعىس كوبەيدى. ەلدىڭ بەرە­­كە­سىن ىشتەن كەتىرىپ تۇرعان تەرىس ءدىني اعىمدار, ەكسترە­ميس­تىك جانە تەررو­ريس­تىك ۇيىمدار دا بار. ەگەر ەلى­مىز­گە  قاۋىپ ءتونىپ, قارۋ­لى كۇش قولدانىلسا, وتباسىمىزدى كىم قور­عاي­دى؟ وتان قورعاۋ – ءار ازاماتتىڭ قا­سيەتتى بورىشى جانە پارىزى ەكە­نىن ۇمىتپايىق! دەن­ساۋ­لىق جاعدايىمىز جا­رام­­دى بولسا, بار بولعانى ءبىر جىلعا, ياعني 12 ايعا سوزىلعان اسكەري بورىشىمىزدى وتەۋدەن باس تارتپايىق! – دەيدى پودپولكوۆنيك ا. بەكمۇحانوۆ.

باتىس قازاقستان وبلىسى