كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
كەنجانباي مەن اقپانبەت
نوعايلىنىڭ ايگىلى ەرى كەگەنەس كەنجانباي مەن اتاقتى اقپانبەت باتىر قاندى كويلەك دوستار ەكەن. كۇندەردىڭ كۇنىندە قىرىم حاندىعىنىڭ پاتشاسى ماماي ەلدىڭ بىرلىگىنە نۇقسان كەلتىردىڭ دەپ اقپانبەتتىڭ ەلىن شاۋىپ, باتىردىڭ ون ءۇش جاسار جالعىز ۇلى تاستەمىردى بايلاپ اكەتەدى.
حاننىڭ قاھارىنان قۇتىلماسىن سەزگەن اقپانبەت دوسى كەگەنەس كەنجانبايعا سالەم ايتادى: «اقىرەتتىك دوس ەدىك, حاننىڭ قىلىشىنىڭ استىندا عازيز باسىم كەتىپ بارادى, قولىمنان كەلەر قايران جوق. جالعىز ۇلىم تاستەمىردىڭ دە قىلشا موينىنا بۇعاۋ سالىپ, دار اعاشىنىڭ الدىنا الىپ بارا جاتىر. مەنى ۇرپاقسىز قالسىن دەمەسەڭ, جالعىزىمدى ولىمنەن قۇتقار!» دەيدى.
قاندى كويلەك دوسىنىڭ سالەمىن ەستىگەن كەگەنەس كەنجانباي باتىر حاننىڭ قاتۋلى جاساۋىلىنىڭ الدىنان شىعادى. ءمان-جايدى ايتادى. جاساۋىل باستىعى حاننىڭ ءامىرى قاتتى, تاستەمىردى بەرە المايمىن دەيدى.
حان ەكى ايتپايدى, بۇل تۇسىنىكتى جاعداي. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ اقىرەتتىك دوسىنىڭ اماناتىن ورىنداۋ ءۇشىن كەگەنەس كەنجانباي باتىر ءوزىنىڭ ون ءۇش جاسار ۇلى جانۇزاقتى قاراۋىل جاساقتىڭ باسشىسىنا ۇستاپ بەرىپ, دوسىنىڭ ۇلى تاستەمىردى امان الىپ قالىپتى.
جاپالاق پەن جۇماناي
ەرتەرەكتە ءبورلى-ماتاي وڭىرىندە جاپالاق پەن جۇماناي دەگەن اعايىندى ادامدار ءومىر ءسۇرىپتى. ۇلكەنى جاپالاق ەلگە تۇتقا, اۋىلعا ايبار, جاتقا سىيلى, جاقىنعا قايىرىمدى, اعايىنعا قامقور جان ەكەن. ءبىر كۇندەرى جاپالاق جۇرتتىڭ جان باعىپ وتىرعان جايىلىمىن تارتىپ الماقشى بولىپ كەلگەن اق پاتشانىڭ اكىمگەر شەنەۋنىگىنە قامشى ءۇيىرىپ, ونى قورعايمىن دەپ مىلتىق الا ۇمتىلعان سولداتتى ساباپ, ول بەيباق ءولىپ كەتىپ, باسى داۋعا قالادى.
قىسقاسى, كەشىكپەي «جاپالاقتى ۇستاۋ ءۇشىن قاپال ۋەزىنەن اسكەر كەلە جاتىر» دەگەن حابار جەتەدى. سوندا ءىنىسى جۇماناي كەلىپ: «مىنا جاۋ سەنى ۇستاماي تىنىم تاپپايتىنى انىق بولدى. سەن كەتسەڭ, بار قيىندىق ەلدىڭ باسىنا تۇسەدى, مەن كەتسەم, ءبىر شاڭىراققا عانا تۇسەدى. ەگەر ۇيعارساڭ, «جاپالاق دەگەن مەن» دەپ سولداتتىڭ الدىنان ءوزىم شىعايىن, ءتىرى بولسام ءبىر كەلەرمىن, ولسەم, جالعىز ۇلىم نۇرسيلا سىزگە امانات», دەپتى.
پاتشا اسكەرىنىڭ قولىنا ءوز ەركىمەن تۇسكەن جۇماناي سول كەتكەننەن سىبىرگە ايدالىپ, اقىرى ءدام-تۇزى تاۋسىلىپ, جات جەردەن توپىراق بۇيىرىپتى.
جاپالاق بولسا ءىنىسىنىڭ اماناتىن بۇلجىتپاي ورىنداپ, جالعىز ۇلىن حاننىڭ بالاسىنداي ەتىپ اسىراپ, ەر جەتكەندە ەل باسقارتىپ, ءتىپتى بولىس تا بولعىزعان ەكەن. قازىر وسى نۇرسيلادان تاراعان ۇرپاق – ءبىر قاۋىم ەل. شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءۇرجار اۋدانىندا تامىر جايىپ, ءوسىپ-ونۋدە.
تۇردىباي مەن تاڭات
سارىسۋ-تالاس-شۋدىڭ بويىن جايلاعان تامالار ەلىندە تۇردىباي, تاڭات دەيتىن اعايىندىلار ءومىر ءسۇرىپتى. تۇردىباي ەرتەرەك دۇنيەدەن وتكەن ەكەن. ودان نۇرالى دەيتىن جالعاز ۇل قالىپتى. تۇردىباي مارقۇم قاتتى اۋىرىپ جاتىپ, ءىنىسى تاڭاتقا: «مىنا سىرقاتتىڭ بەتى جامان, ەگەر دە ولاي-بۇلاي بولىپ كەتسەم, ۇلىم نۇرالى وزىڭە امانات, قاتارىنان كەم-قور قىلماي ءوسىر» دەپ, اماناتتاپ كەتەدى.
ارادا ءبىر مۇشەلدەن استام ۋاقىت وتكەندە دۇنيە توڭكەرىلىپ كەتىپ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالادى. ەل ىشىندەگى جىلىگى تاتيتىن ەر-ازاماتتار جاپپاي سوعىسقا الىندى. كوپپەن بىرگە قارا قورجىنىن ارقالاپ, تاڭات تا مايدانعا اتتانادى. مايدانعا اتتانىپ بارا جاتىپ, ايەلى ماريامعا: «مارقۇم تۇردىباي اعام نۇرالىنى ماعان اماناتتاعان ەدى, ول ەندى ساعان امانات, ول بىردەڭەگە ۇشىرىپ قالماسىن, اعامنىڭ ءتۇتىنى وشەدى», دەپتى.
ۋاقىت سىرعىپ ءوتىپ جاتتى. سوعىسقا كەتكەن تاڭاتتان قارا قاعاز كەلدى. ماريام بەلىن بەكەم بۋىپ, ءوزىنىڭ ءۇش بالاسىمەن بىرگە امانات يەسى نۇرالىنى دا قاناتتىعا قاقتىرماي ءوسىرىپ ەرجەتكىزدى. ءبىر كۇنى نۇرالىنى مايدانعا شاقىرعان قاعاز كەلدى.
ماريام قاتتى ساستى. كۇيەۋىنىڭ اماناتتاعان, ءسوزى ساناسىندا جاڭعىرىپ تۇرىپ الدى. «... اعامنىڭ ءتۇتىنى وشپەسىن!». اقىرى امانات يەسى نۇرالىنى الىپ قاپ, ونىڭ ورنىنا جاسى ءالى تولماعان ءوز ۇلى قىدىرالىنى «نۇرالى مىناۋ» دەپ سالىپ جىبەرەدى. قىدىرالى سوعىستان جارالانىپ ورالدى. قازىر نۇرالى-قىدىرالىلەر اۋلەتى ءبىر ءدۇيىم ەل.
