وسى ورايدا ايتپاعىمىز, قازاق حالقىنىڭ سان عاسىرلىق تاريحىندا ەلىن, جەرىن, وتانىن ءسۇيۋدىڭ ۇلگىسى كوپ. سونىڭ ىشىندە بۇگىنگى تاڭدا – قازاق بالاسىنا ۇلگى-ونەگە بولارلىعى – الاش ارىستارىنىڭ ءىسى. تاريحشى, الاشتانۋشى عالىم كەڭەس نۇرپەيىس ۇلى 2010 جىلى جارىق كورگەن «الاشتۇلعالى» اتتى ەڭبەگىندە: «ەلدى ءسۇيۋ كەرەك. بىراق قالاي ءسۇيۋ كەرەك, قايتىپ ءسۇيۋ كەرەك؟ ءدال وسى ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارا بەرمەيمىز. مۇنىڭ كەرەمەت ۇلگىسىن بىزگە الاش زيالىلارى كورسەتىپ كەتتى», دەپ جازادى. راسىندا, سولاي!
مىسالى, اسا قۋاتتى ەپيك-جىرشى ءىلياس جانسۇگىروۆ:
«حالقىڭنىڭ سىرىن ءوزىڭ بىلەسىڭ دە,
ىسىنە كۇيىنەسىڭ دە, كۇلەسىڭ دە,
قالاسىڭ كەيدە كۇيىپ, كەيدە ءماز بوپ,
ايتەۋىر سول حالىقتى سۇيەسىڭ دە» دەسە, ءدۇلدۇل اقىن ماعجان جۇماباەۆ:
«ۇيقى باسقان قاباعىن,
باستىرا كيگەن تىماعىن,
جالقاۋلىقتى جار كورگەن,
جۇرگەن ەسكى زاڭىمەن,
الدىنداعى مالىمەن,
بىرگە جۋساپ, بىرگە ورگەن,
الاش دەگەن ەلىم بار,
نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن,
سول ەلىمدى سۇيەمىن!», – دەپ تەرەڭنەن بۇلقىنىپ شىققان جۇرەك ءسوزىن ارناسا, الاش ارداگەرى ءاليحان بوكەيحانوۆ ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە ابايدان وزىق تاربيە كورگەن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى كاكىتاي ىسقاق ۇلى جايلى بىلاي دەيدى: «1906 جىلدىڭ يانۆار (قاڭتار) ايىندا كەرەكۋدەن سەمەيگە قاراي شىققان مەنى «ۇستايدى» دەگەن حابار سەمەيگە كەلەدى. وماربەك پەن كاكىتاي مەنى قاشىرتپاق بولىپ ءۇش اتپەن ءبىر ادام جىبەرىپتى. تۇزقالاعا ءبىر كوش جەتپەي ۇستالعانىمدى ەستىپ كەيىن قايتتى. بىراق مەن انا ادامعا جولىقسام دا قاشپاق ەمەسپىن. مەن قاشسام, ىزدەپ وترياد شىعىپ, قىرداعى قازاقتى قور قىلماي ما. اباقتى دا ءبىر كىسى جاتقانى جۇرت قور بولعاننان ىڭعايلى ەمەس پە» دەپ, قايران الەكەڭ باسىنا ءىس تۇسكەندە قارا باسىن ەمەس, ەلىنىڭ قامىن ويلاعان ەكەن. مىنە, بۇل ەلىن ءسۇيۋدىڭ ەرەن ۇلگىسى ەمەس پە؟!
سول سياقتى «قازاق» گازەتىنىڭ 1914 جىلعى سانىندا بىلاي دەلىنىپتى: «گازەتتىڭ 80-ءشى ءنومىر سانىندا جاڭا زاكون جوباسى تۋرالى جازىلعان باس ماقالا ءۇشىن ورەنبۋرگ گۋبەرنياسىنىڭ باس ناچالنيگى شىعارۋشىعا مىڭ جارىم سوم شتراف تولەۋ نەمەسە ءۇش اي اباقتىعا قاماۋ جايلى ۇكىم ەتەدى. شىعارۋشى احمەت بايتۇرسىنوۆ گازەتاعا مىڭ جارىم سوم تولەۋ اۋىر بولاتىنىن ويلاپ, ءۇش اي قاماۋدا وتىرۋعا ريزا بولعاننان كەيىن 20 وكتيابردە كەشكى ساعات 10-دا پوليتسيا اباقتىعا وتىرعىزدى», دەيدى. قازاقتىڭ قامىن كۇيتتەپ, حالىقتىڭ كوزى مەن قۇلاعىنا اينالعان گازەتىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قايران احاڭ قارا حالىقتان جىلۋ جيناۋدىڭ ورنىنا ءوزى بارىپ تۇرمەگە تۇسكەن ەكەن.
وسىدان كوپ جىل بۇرىن ەتنوگراف-جازۋشى سەيىت كەنجەاحمەتوۆ مىنا ءبىر اڭگىمەنى ايتىپ بەرگەن ەدى: ء«بىزدىڭ بالا كەزىمىزدە تورعايدا قىلاعاي قىزىل سيىرلار بولدى. جۇدەۋباستاۋ, تۇرقى كىشكەنە, ءسۇتى از مال. ەل بۇل مالداردى باياعى اشتىق جىلدارى سەمەي جاقتان ايدالىپ كەلگەن سيىردىڭ تۇقىمى دەۋشى ەدى», دەيدى جارىقتىق. سويتسەك, 1920-1921 جىلدارى تورعايدا الاپات اشتىق بولعان تۇستا الاش ارىستارى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ باس بولىپ, م.دۋلاتوۆ, ق.ساتباەۆ قوستاپ, سەمەي وڭىرىنەن جۇزدەگەن سيىر جيناپ, اشتىقتان وزەگى تالعان تورعايعا جاياۋ جالپى ايداپ كەلىپ, ەلگە تەگىن تاراتىپ بەرگەن ەكەن. ءسويتىپ, حالىقتى اشتىقتان امان الىپ قالعان.
ءسوزىمىزدى تۇيىندەر بولساق, مارقۇم جازۋشى ديداحمەت ءاشىمحانوۆ ءبىر جازباسىندا: «قازىر حالىق الدىنداعى بارلىق پروبلەما تۇگەل شەشىلىپ ءبىتتى مە؟ بىتپەسە, ەلىم, جەرىم, ءتىلىم, ءدىنىم, سالت-ءداستۇرىم دەپ جانىن جالاۋلاتىپ جۇرەر ازاماتتار نەگە از؟! نەگە سونشاما ەنجار-بۇيىعىمىز؟! ۇلتتىق قان, ۇلتتىق سانا, ۇلتتىق نامىس قالاي سالقىنداپ قالعان بويىمىزدا؟! بۇدان قۇتىلار جول بىرەۋ, ول – وتانشىلدىق سەزىمدى وياتۋ, بۇرىنعى وتكەن زامانداعى ەلدى, حالىقتى ءسۇيۋدىڭ ۇلگىلەرىن ناسيحاتتاۋ», دەگەن ەكەن. ەندەشە, قازىرگىدەي «ەلدى ءسۇيۋدىڭ» ۇلگىسى شاۋ تارتقان تۇستا, جوعارىداعى الاش ارىستارىنىڭ ونەگەسىن نەگە ناسيحاتتامايمىز؟!
