العىس ايتۋدى فيلوسوفيالىق تۇجىرىمداما رەتىندە زەرتتەۋ دە ماڭىزدى. ماسەلەن, اريستوتەلدەن كانتقا دەيىنگى فيلوسوفتاردىڭ العىس ايتۋ تۋرالى ويلارى مەن يدەيالارىنىڭ فيلوسوفياداعى ءرولىن بىلگەنىمىز دۇرىس سەكىلدى. فيلوسوفيالىق تۇرعىدان العىس ايتۋدىڭ ءۇش نەگىزگى ءادىسىن اتاۋعا بولادى: سىيلىققا نەمەسە جاقسىلىققا جاۋاپ رەتىندە بەرىلەتىن سەزىم, ريزاشىلىعىمىزدى ءبىلدىرۋ ءۇشىن جاسايتىن ارەكەت, ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان دۇنيەگە بەرىلەتىن العىس, ريزاشىلىق. سۇيىسپەنشىلىك پەن سەنىم سەكىلدى العىس ايتۋ بۇل ءبىزدىڭ ومىرىمىزدەگى وزگە ادامدارعا ولاردىڭ مەيىرىمدىلىگى, تارتىمدىلىعى مەن سەنىمدىلىگى ءۇشىن جاۋاپ بەرۋ ءتاسىلى. العىس ايتۋ ادامداردىڭ وزگەلەردى سەزىنۋىنەن تۋىندايتىن ارەكەتكە ۇقسايدى. بۇل – قارىم-قاتىناس بارىسىنداعى ءوزىمىزدى كورسەتۋدىڭ نەگىزگى امالى.
العىس ايتۋ – ەتيكەتتى ساقتاۋدىڭ, ادەپتىلىكتىڭ بەلگىسى. جاقسىلىق جاساۋ جولىنداعى قايىرىمدىلىق ازاماتتىق قوعامدى نىعايتۋ ءۇشىن ماڭىزدى. جاڭا ءداۋىردىڭ ەۋروپالىق ويشىلدارى ريزاشىلىق اۋىرتپالىعىنان بوساتىلعان ساياسي ەكونوميا تۋرالى پىكىرلەر بىلدىرەدى. بۇگىندە پسيحولوگتەر العىس ايتۋ تاقىرىبىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر جانە ول ءپوزيتيۆتى پسيحولوگيانىڭ دامۋىنا بايلانىستى دەگەن پىكىر باسىم. دەگەنمەن بۇل پىكىر دۇرىس ەمەس, دامىپ كەلە جاتقان قۇبىلىس رەتىندە العىس ايتۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىق جاقىندا پايدا بولعان جوق جانە وسى تاقىرىپتاعى العاشقى جۇمىستاردىڭ ءوزىن تانىمال پسيحولوگ ف.باۋمگارتەن-ترامەر 1938-جىلدارى جۇرگىزدى. شۆەيتسارلىق پسيحولوگ ج.پياجەنىڭ پايىمداۋىنشا, العىس ايتۋ ارقىلى ريزاشىلىق ءبىلدىرۋ بالالىق شاقتا پايدا بولادى جانە مورالدىق دامۋدىڭ ماڭىزدى اسپەكتىسى سانالادى. ادام دامۋىنىڭ ءپوزيتيۆتى اسپەكتىلەرىن زەرتتەۋ ۇزاق ۋاقىت بويى دامۋ پسيحولوگياسى مەن مورالدىق پسيحولوگيانىڭ قاينار كوزى بولدى. ءپوزيتيۆتى پسيحولوگيانىڭ اسەرىنەن ريزاشىلىق جاعىمدى سىيلىقتان باستاپ ادامدا بار نارسەنى باعالاۋعا دەيىنگى كوپتەگەن احۋالدان كەيىن تۋىندايتىن جاعىمدى ەموتسيا رەتىندە قاراستىرىلۋى مۇمكىن.
كىشكەنتاي بالادان العان سىيى ءۇشىن «راحمەت» ايتۋدى سۇرايمىز جانە ول ونى ورىندايدى. ءجاسوسپىرىم ءوز كيىمدەرىنىڭ دوستارىنا قاراعاندا قىمبات ەكەنىن باعالايدى جانە ارزان كيىمدەر كيمەيتىنى ءۇشىن اتا-اناسىنا ريزاشىلىعىن بىلدىرەدى. جالپى, كۇندەلىكتى ءۇي جۇمىستارى اتا-انالار مەن ولاردىڭ بالالارى اراسىنداعى ەموتسيونالدى وتباسىلىق قارىم-قاتىناستاعى شەشۋشى ءرولدى اتقارادى جانە بالالاردىڭ ريزاشىلىعىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالى بولىپ تابىلادى. سيرەك كورەتىن تۋىسى ستۋدەنتكە ءوزىنىڭ ارمانداعان وقۋ ورنىنا تۇسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى جانە ول مۇمكىندىگىنشە كوپ وقۋعا, كەيىن وسى جاقسىلىعىن قايتارۋعا ۋادە بەرەدى. جاقىندا عانا كومەكتەسكەن ادامعا رەتى كەلسە كەز كەلگەن ۋاقىتتا كومەكتەسۋگە دايىن بولامىز. جالعىز تۇراتىن كەز كەلگەن ادام ءوز دەنساۋلىعىنىڭ جاقسى ەكەندىگىنە ريزاشىلىق بىلدىرەدى. دەمەك العىس ايتۋ ەموتسيا, ىزگىلىك, مورالدىق سەزىم, شەبەرلىك پەن قاتىناستار رەتىندە تۇجىرىمدالادى. نەگىزى كەز كەلگەن ءىس-ارەكەتكە بەيىمدەلۋدە ديسپوزيتسيالىق العىس ايتۋ ۇلكەن ءرول اتقارادى.
العىس ايتۋ بارىسىندا پارىز, مىندەت جانە مورالدىق تالاپتار ۇعىمدارىن پايدالانعان دۇرىس سەكىلدى. پارىز ادامنىڭ ىشكى قابىلدانعان ەرىكتى مىندەتتەمەسى, ادامنىڭ ار-وجدانىمەن ۇشتاسقان مىندەتى. بۇل – ەتيكاداعى نەگىزگى ۇعىمداردىڭ ءبىرى. مۇندا ادامنىڭ ءىس-ارەكەتى مورالدىق تۇرعىدان نەگىزدەلگەن قىسىم نەمەسە نەگىزدەمە بويىنشا جاسالادى. مىندەت بولسا, مىنەز-ق ۇلىقتىڭ سۋبەكتيۆتى قاعيداسى رەتىندە مورالدىق قاجەتتىلىك نەگىزىندە بەكىتىلەدى. فيلوسوفيادا مىندەت مورالدىڭ يمپەراتيۆتى ءتۇرى بولىپ سانالادى. بىرەۋ بەلگىلى ءبىر ارەكەت جاساۋعا مىندەتتى نەمەسە جاساۋدان باس تارتۋىنا بولادى. ارەكەتتى مورالدىق تۇرعىدان جاساۋعا مىندەتتىلىك نەمەسە جاساۋدان باس تارتۋشىلىق ادامنىڭ ادامگەرشىلىك تاراپىنان تۋىندايتىن قيمىلى دەۋىمىزگە بولادى. جالپى, مورالدىق تالاپتار – بارلىق قوعام مۇشەلەرىنىڭ باسقالارعا قاتىستى مىندەتتەمەلەرى.
جالپى, العىس ايتۋ جاقسى ءومىر ءسۇرۋدىڭ ماڭىزدى كومپونەنتتەرىن يەلەنگەن. كوپتەگەن كوررەلياتسيالىق جانە ەكسپەريمەنتتىك زەرتتەۋلەر العىس ايتۋدىڭ دەنساۋلىقتى جاقسارتادى دەگەن تەورياسىن راستاپ وتىر. سوندىقتان قورشاعان ورتاعا جاعىمدى فاكتورلار جانە وزىمىزگە باقىت پەن دەنساۋلىق سىيلاۋ ءۇشىن ۇنەمى العىس ايتىپ جۇرەيىك!
مۇرات ناسيموۆ,
ساياسي عىلىمدار كانديداتى,
«بولاشاق» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى
