جارىق ءجيى سونەدى

وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا ورنا­تىلعان باعانالار ءشىرىپ, قۇلايىن دەپ تۇر. كەزىندە از ۇيگە ارنالىپ تارتىلعان ەلەكتر سىمىنا جالعانعان ابونەنتتىڭ كوبەيگەنى دە جارىق ساپاسىنىڭ تومەن­دەۋىنە سەبەپشى. اۋىل تۇر­عىن­دارى كەشقۇرىم جارىقتىڭ سىعىرايىپ تۇراتىنىن ايتادى. جارىق ماسەلەسى جانىنا باتقان تۇرعىنداردىڭ ءبىرى ەلەكتر قۋاتىن كۇشەيتەتىن قۇرىلعى ساتىپ العان ەكەن. بىراق ول ىسىنەن دە تۇك شىقپاپتى. ويتكەنى اۋىلداعى ەلەكتر قۋاتىنىڭ كەرنەۋى قۇرىلعىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنە جەتپەگەن. ءسويتىپ قىمبات باعاعا العان قۋات رەتتەگىشىن قولدانا الماي وتىر. بۇل – ءوڭىردىڭ ءبىر اۋىلىنداعى احۋال.

ال جالپى جارىق ماسەلەسى سوڭعى كەزدەرى ءجيى كوتەرىلە باستادى. ەسكە سالا كەتسەك, قاڭتاردىڭ سوڭىندا الماتى, جام­بىل, تۇركىستان, قىزىلوردا وبلىس­تارىندا جانە الماتى, شىمكەنت قالا­لارىندا ەلەكتر قۋاتى اپات جاعدايىندا ءسون­دىرىلىپ, ءتۇس اۋا وڭتۇستىك ايماق تۇر­عىن­دارىنا قايتا بەرىلگەن ەدى.

جۋىردا ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆ ەلدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە ەلەكتر قۋاتىنىڭ ۇزىلۋىنە بايلانىستى جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋدىڭ العاشقى قورىتىندىسىن جاريالادى. كوميسسيا جۇمىسىنىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا تەحنولوگيالىق اقاۋدىڭ بىرنەشە سەبەبى انىقتالعان. «قۋاتى 500 كۆ بولاتىن ءبىرىنشى شينانىڭ ديففەرەنتسيالدىق قورعاۋىنىڭ شامادان جوعارى جۇمىس ىستەۋىنە بايلانىستى سىرداريا جەس-ءنىڭ جۇمىسى بۇزىلدى جانە وزبەك ەنەرگيا جۇيەسىندە 2 105 مۆت جيىنتىق گەنەراتسيانى جوعالتا وتىرىپ, 500 كۆ ىرگەلەس جەلىنىڭ وشۋىنە اكەلىپ سوقتى. وزبەك ەنەرگيا جۇيەسىندە پايدا بولعان قۋات تاپشىلىعى «قازاقستاننىڭ سولتۇستىك-شىعىس-وڭتۇستىك» ترانزيتىندەگى قۋاتتىڭ 2 105 مۆت شاماسىنداعى ارتىلۋىنا الىپ كەلدى. سونىڭ سالدارىنان شامادان تىس جۇكتەمەگە بايلانىستى ديناميكالىق ورنىقتىلىق بۇزىلىپ, قۇرىلعىلاردان اجىراتىلدى», دەدى مينيستر. كوميسسيا جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءتيىستى شەشىمدەر قابىلدانعان. مينيستر كەلتىرگەن دەرەكتەرگە قا­راعاندا, ەلىمىزدە جىلىنا 14 ملرد كيلوۆاتت/ساعات ەلەكتر ەنەرگياسى ون­دىرىلەدى. ەلەكتر قۋاتىنىڭ كوپشىلى­گى وزىمىزدە وندىرىلگەنىمەن, تاپشى­لىق كەزىندە رەسەيدەن ساتىپ الامىز. جالپى, سوڭعى جىلدارى تاڭعى جانە كەشكى ۋاقىتتاردا تۇتىنۋشىلاردىڭ كولەمى ەداۋىر وسكەن. سول ۋاقىتتا 600-700 مەگاۆاتقا دەيىن رەسەيدەن ەلەكتر ەنەرگياسى الىنادى ەكەن. «تۇركىستان وبلىسىنا قاراستى ستانسالاردىڭ بار­لىعى بىردەي گازبەن جۇمىس ىستەيدى. ال بولاشاقتا گاز تاپشىلىعى بولۋى مۇمكىن. مىسالى, 1 گيگابايت ستانسا­نى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن 2 ملرد كۋب گاز قاجەت. ال 17 گيگابايتتىق ستانسانى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن قانشا ملرد كۋب گاز كەتەتى­نىن ەسەپتەپ كورىڭىز», دەي كەلە مي­نيستر اتوم ستانساسىنىڭ تيىمدىلىگىن اتاپ ءوتتى.

وسى ورايدا تۇركىستان ءوڭىرىن ساپالى ەلەكتر قۋاتىمەن قامتۋدىڭ بۇ­گىنى مەن ەرتەڭىن سارالاپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ەڭبەگى سىڭگەن ەنەرگەتيك, ينجەنەر-ەلەكتريك ماقسۇت ورداباەۆتىڭ پىكىرىن دە بىلگەن ەدىك.

– بۇگىنگى جاعدايدا بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن كوبەيتۋ ماڭىزدى. ويتكەنى تۇتىنۋشى سانى ارتقان, ياعني قۋاتقا سۇرانىستى قامتاماسىز ەتۋ قيىنداي ءتۇستى. بالامالى ەنەرگەتيكاعا بايلانىستى كەرەكتi زاڭ, زاڭنامالىق اكتىلەر بار, قىسقا, ورتا, ۇزاق مەرزiمگە باعدارلاما جاسالعان. ەلىمىز بويىن­شا وسى باعىتتا جاسايتىن مۇمكiن­دiك­تەر جەتكiلiكتi ەكەنi بەلگiلi. اتاپ كەتسەك, بiزدiڭ ەلدە ەلەكتر قۋاتى­نىڭ 70%-ى كومiر پايدالاناتىن ستانسا­لاردا وندiرiلەدi, ال بۇل جاعداي ەكو­لو­گياعا قالاي اسەر ەتەتiنiن ءبارىمىز جاق­سى بiلەمiز. اقپارات قۇرالدارىن­دا حا­لىقارالىق قارجى ينستيتۋتتا­رى­نىڭ كومىر ەلەكتر ستانسالارىنا ينۆەس­تيتسيا قۇيۋدان جاپپاي باس تارتىپ جاتقانى ايتىلۋدا. جاپپاي گاز­عا كوشۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ دا قورى شەكتەۋلى. ال جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى كليماتتىق جاعدايعا تاۋەلدى بولعاندىقتان, ول دا تۇراقتى جانە بازالىق گەنەراتسيا كوزى بولا المايدى. ياعني بالامالى قۋات كوزدەرى ەنەر­گەتيكالىق تاۋەلدىلىكتەن قۇتقارا المايدى. جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى 23%-عا دەيىن ارتىپ, گاز گەنەراتسياسى 18%-عا, سۋ ەلەكتر ستانسالارىنىڭ ۇلەسى 7%-عا, اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ ۇلەسى 12%-عا جەتەتىنى ايتىلۋدا. ەگەر ەرتەڭiمiزدi ويلايتىن بولساق, مiندەتتi تۇردە ورگانيكالىق شيكiزاتتاردىڭ شەكسiز ەمەس ەكەنiن ءتۇسiنۋiمiز كەرەك. كەلەر ۇرپاققا نە قالدىرامىز دەگەن سۇراق تۋادى. سول ءۇشىن قازiرگi ەنەرگەتيكالىق جۇيەنi مەيلىنشە بالامالى قۋات وندiرۋگە بۇرعانىمىز ابزال. اسiرەسە وڭتۇستiك وڭiردە, ال جەل قۋاتى باتىس-سولتۇستiك ايماقتاردا جەتكi­لiك­تi. قازاقستاننىڭ دامۋىنا ونىڭ تەحنولوگيالىق ءارتاراپتاندىرۋىنا كۇردەلى جانە ماڭىزدى ەكىنشى قادام – اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ دامۋى. ويت­كەنى وزىمىزدە ۋران بارىن, ونىڭ قورى بويىنشا الەمدە الدىڭعى ورىندا ەكەنىمىزدى ەسكەرسەك, ەكونوميكامىز­دىڭ دەڭگەيىن جاڭا يننوۆاتسيالىق ءتيىمدى پايدالى جولعا قويامىز دەگەن ماقساتتى قولعا الۋ ماڭىزدى. قا­زىرگى زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ دەڭگەيى اتوم ستانساسىن سالۋعا, ونىڭ ءتيىستى بارلىق حالىقارالىق تالاپقا ساي قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن ساقتاپ, كەرەكتى مىندەتتەلگەن ستاندارتتارىن قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كورشىلەس وزبەكستان بۇل ماسەلەدە بىزدەن العا شىعىپ, قۇرىلىستارىن باس­تاپ جاتىر. ال ەندى ءۇشىنشى كۇردەلى ماسەلە – ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ. مەنىڭ ويىمشا, جالپى, ەنەرگەتيكا سالاسى كەلەشەكتە ەل ەكونوميكاسى الەم الپاۋىتتارىمەن تەرەزەسى تەڭ بولۋى ءۇشىن وتە ماڭىزدى شەشۋشى ورىن الادى. ول ماقساتتار­عا جەتۋ ءۇشىن بۇگىننەن باستاپ ەلىمىز­دىڭ بارلىق وڭىرىندە جاڭارتىلا­تىن ەنەرگيا كوزدەرىن كوبەيتۋ, اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ دامۋىن, ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ شارالارىن قامتاماسىز ەتۋىمىز قاجەت دەپ سانايمىن, – دەيدى م.ورداباەۆ.

تۇركىستان وبلىسىنىڭ ەلەكتر قۋاتىن جالپى تۇتىنۋ كولەمى 350 مۆت-تى قۇرايدى, ونىڭ 80 پايىزدان استامى سىرتقى كوزدەردەن, ياعني سولتۇستىك وڭىرلەردەگى ستانسالاردان جانە «جامبىل ماەس» اق مەن «ەنەرگوورتالىق» اق-دان تاسىمالدانادى. وبلىستا ورنالاسقان ىشكى ءىرى ەنەرگەتيكالىق مەكەمە – «شاردارا سەس» اق-نىڭ 2017-2020 جىلدارى ورناتىلعان نەگىزگى كوندىرعىلارى تولىعىمەن جاڭعىرتىلىپ, ستانسانىڭ ورناتىلعان قۋاتى 100 مۆت-تان 126 مۆت-قا ۇلعايدى. الايدا وندىرەتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ كولەمى شاردارا سۋ قويماسىنان سىرداريا وزەنىنىڭ اعىسىنا سۋ تاستاۋ كولەمىنە تاۋەلدى. قازىرگى تاڭدا سەكۋندىنا 100 تەكشە مەتر سۋ بەرىلۋدە, ياعني 30 مۆت ەلەكتر قۋاتى وندىرىلۋدە. ەسەپكە سالساق, ستانسا تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان جوق.

وبلىستىڭ سارىاعاش, كەلەس, ماق­تاارال, جەتىساي جانە شاردارا اۋداندارى تۇرعىندارى مەن وندىرىس­تىك كاسىپورىن تۇتىنۋشىلارىندا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعى ماسەلەسى وزەكتى ەدى. بۇل ماسەلە وبلىس اكىمدىگىنىڭ ۇسىنىسىمەن 2017 جىلى 23 اقپاندا تاشكەنت قالاسىندا وتكەن ۇكىمەتارالىق كوميسسيادا قارالىپ, ۋاقىتشا وڭ شەشىمى تابىلعان-دى. ياعني ول شەشىم بويىنشا وزبەكستاننىڭ ەلەكتر جەلىلەرى ارقىلى قازاقستاننىڭ سولتۇستىك ايماقتارىنان ەلەكتر ەنەرگياسى تاسىمالدانادى. ناتيجەسىندە, اۋماقتىق ەنەرگەتيكالىق مەكەمە – «وڭتۇستىك جارىق ترانزيت» جشس-ى ماقتاارال اۋدانى اۋماعىندا 6,32 شاقىرىم 110 كۆ-تىق ەلەكتر جەلىسىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزىپ, 110 كۆ-تىق قوسىمشا ۇياشىق ورناتا, وزبەكستاننىڭ «فەرۋز» ەلەكتر جەلىسىنە قوسىلدى. جالپى, وسى جەلىلەر ارقىلى 60 مۆت-قا دەيىن ەلەكتر قۋاتىن تاسىمالداۋعا مۇمكىندىك بار.

بۇگىندە وزبەكستان ەلەكتر جەلىلەرى ارقىلى ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرىنەن قاجەتتىلىككە قاراي, 35-40 مۆت كولەمىندە ەلەكتر قۋاتى تاسىمالدانۋدا. سونىمەن قاتار وزەكتى ماسەلەنى ناقتى شەشۋ بويىنشا اكىمدىك تاراپىنان بىرقاتار جۇمىس اتقارىلۋدا. وبلىس اكىمدىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە قارعاندا, كەلەس اۋدانىندا 220/110/10 كۆ-تىق «قىزىلاسكەر» قوسالقى ستانساسىنىڭ 220, 110 كۆ-تىق ەلەكتر جەلىسىمەن قوسا قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. ونى بيىل قىركۇيەك ايىندا پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانۋدا. ناتيجەسىندە, 719 مىڭ تۇرعىن ءۇي, ونەركاسىپتىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى نىساندارى تۇراقتى جانە ساپالى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتىلادى. سونداي-اق وڭىردە ىشكى كوزدەردەن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدى ۇلعايتۋ ماقساتىندا جاڭارتىلاتىن قۋات كوزدەرىن دامىتۋ باعىتىندا ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. بۇل ورايدا وبلىس اۋماعىندا جيىنتىق قۋاتى 220,1 مۆت بولاتىن 20 جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى جوبالارى ىسكە اسىرىلعان. ونىڭ ىشىندە قۋاتى 206,3 مۆت بولاتىن 14 كۇن ەلەكتر ستانساسى جانە قۋاتى 13,8 مۆت بولاتىن 6 شاعىن سۋ ەلەكتر ستانساسى بار. سونداي-اق ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ جىل سايىن وتكىزەتىن اۋكتسيوندىق ساۋدا-ساتتىقتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وبلىستا الداعى ۋاقىتتا جالپى قۋاتى 96,95 مۆت بولاتىن 6 كۇن ەلەكتر ستانساسى جانە قۋاتى 13 مۆت بولاتىن 6 شاعىن سۋ ەلەكتر ستانسالارى سالىنادى. وعان قوسا قازىعۇرت اۋدانىندا جالپى قۋاتى 150 مۆت-قا دەيىن بولاتىن ءىرى كاسكادتى تۇردەگى سۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلمەك. سونىمەن قاتار 2023-2025 جىلدارى وبلىس اۋماعىندا قۋاتى 250-350 مۆت بولاتىن بۋ-گاز قوندىرعىسىن جانە تۇركىستان قالاسىندا قۋاتى 50 مۆت بولاتىن جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىن سالۋ جوسپارلانعان.

وبلىس بويىنشا جالپى 841 ەلدى مەكەننىڭ 825-ءى ورتالىقتاندىرىل­عان ەلەكتر جەلىسىمەن, 16-سى دەربەس ەلەكتر قوندىرعىلارىمەن قامتاما­سىز ەتىلگەن. «تۇركىستان وبلىسى ەلدى مەكەندەرىن ساپالى, تۇراقتى ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان ءىس-شارا جوسپا­رىنا» سايكەس, جالپى 172 ەلدى مەكەن­دى ساپالى ەلەكتر قۋاتىمەن تولىق قام­تۋ جوسپارلانۋدا. بۇل ورايدا وتكەن جىلى 53 نىساننىڭ قۇرىلىسىنا 7,9 ملرد تەڭگە قارجى باعىتتالىپ, ونىڭ ىشىن­دە 19 نىسان پايدالانۋعا بەرىلدى. ال بيىل 13,7 ملرد تەڭگەگە 31 نىساننىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ قاراستىرىلۋدا. سونداي-اق «تۇركىستان وبلىسى­نىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق دامۋىنىڭ كەشەندى جوس­پا­رىنا» سايكەس, جەكە ينۆەستيتسيا ەسە­بىنەن 220 كۆ «بادام», «ورتالىق», 5 بىرلىك قوسالقى ستانسالاردىڭ 220-110 كۆ ەلەكتر جەلىلەرىمەن قوسا جانە وبلىستىڭ ەلدى مەكەندەرىندە 1 235 شاقىرىم 10-0,4 كۆ ەلەكترمەن جاب­دىقتاۋ جەلىلەرىنىڭ قۇرىلىسىن جۇر­گىزۋ جوسپارلانۋدا.

ايتپاقشى, بايدىبەك اۋدانى اعى­بەت اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى جاس­ۇلان ورازحان ۇلى بيىل ءبىرىنشى جارتى­جىلدىقتا العاباستا ەكى ترانسفورماتور ورناتۋ جوسپارلانعانىن ايتادى. توزىعى جەتكەن ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ 1 200 مەترى جاڭارتىلعان. «اۋىل سۋدى جاعالاي ورنالاسقان, ياعني ەكى ترانسفورماتور ورناتۋ كوزدەلىپ وتىر. اۋىل­داعى ۇزىن كوشەنىڭ شەتكى ۇيلەرىندە قۋات­تىڭ 180-200 ۆولت ەكەنى راس, ياعني تۇرعىن­دار نان پىسىرەتىن پەشتەرىن قوسقاندا كۇشى جەتپەيدى. جالپى, اۋىلداعى جارىق ماسەلەسى بويىنشا ناقتى جوسپار­لار جاسالعان, شەشىمىن تابادى», دەيدى ج.ورازحان ۇلى.

ال وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا ور­ناتىلعان باعانالاردى ەلەكتر قۋاتىن تاسىمالداۋشى كومپانيا 2023 جىلى اۋىستىرادى ەكەن. ياعني ءدال قازىر اۋىل تۇرعىندارىنا ساپالى جارىقتى كۇتە تۇرۋدان باسقا امال جوق.

تۇركىستان وبلىسى