ءتورتىنشى دەڭگەيدەگى بيۋدجەت: مۇمكىندىكتەر مەن قوردالانعان ماسەلەلەر

مەملەكەتتىك باسقارۋ دەڭگەيلەرى اراسىندا وكىلەتتىكتەرگە جۇرگىزىلگەن ورتالىقسىزداندىرۋ بىرقاتار فۋنكتسيانى جەرگىلىكتى دەڭگەيگە بەرىپ, وڭىرلەردە ءتيىمدى شارالاردىڭ  قابىل­دانۋىنا ىقپال ەتتى.

دەربەس بيۋدجەت ەنگىزۋ ارقىلى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ بيۋدجەت كوزدەرىنىڭ كەڭەي­تىلۋى اكىمدىكتەرگە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ماسەلەلەردى شەشۋگە جانە ازا­ماتتاردىڭ شەشىم قابىلداۋ پروتسەسىنە قاتىسۋعا مۇمكىندىك بەردى.

سونىمەن قاتار اۋىل اكىمدەرىنىڭ جەر­گىلىكتى پروبلەمالاردى شەشۋ بارى­سىندا ەكونوميكالىق تۇرعىدان مەي­لىنشە دەربەس بولۋى قاراپايىم اۋىل حالقىنىڭ بيلىككە, رەفورمالارعا دەگەن سەنىمىن نىعايتادى.

اقپان ايىنىڭ باسىندا وتكەن ۇكىمەت­تىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرى­سىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ بۇعان دەيىن بيۋد­جەتارالىق قاتى­ناستىڭ جاڭا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ تۋرا­لى تاپسىر­ما بەرگەنىن ەسكە سالا وتىرىپ, قارجى­نى جەرگىلىكتى جەردە كوبىرەك قال­دىرۋعا باسا ءمان بەرۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.

وسىعان وراي جەرگىلىكتى دەڭگەيگە كوپ­تەگەن فۋنكتسيالاردىڭ بەرىلۋىنە باي­­لانىستى وڭىرلەردى قارجىلىق جانە كادر­لىق قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىز­دىلىعى ارتا تۇسۋدە.

بۇل – ەل حالقىنىڭ 41%-ى تۇرىپ جات­قان اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى دامى­تۋعا, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جايلى ءومىر ءسۇرۋ ورتاسىن قالىپتاستىرۋعا, سون­داي-اق وتاندىق ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن وندىرۋگە ايتارلىقتاي سەرپىن بەرەرى انىق.

دەگەنمەن بۇگىنگى تاڭدا ەلەۋلى وز­گەرىستەر بايقالمايدى. جەرگىلىكتى ماسە­لەلەردى شەشۋدە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگان­دارىنىڭ دەربەستىگىن ارتتىرۋعا قاتىستى وڭىرلەردە جۇرگىزىلگەن تالداۋ بىرقاتار كەمشىلىكتىڭ بار ەكەنىن كورسەتتى. اتاپ ايتقاندا, بيۋدجەتتىڭ شەك­تەۋلى بولۋى­نان وڭىرلەردەگى وزەكتى ماسە­لەلەردى جۇزەگە اسىرۋعا قول جەتە بە­ر­مەيتىنى نەمەسە بىركەلكى كوڭىل بولىنبەيتىنى تۋرالى اڭگىمەلەر ءجيى قوزعالادى.

زەردەلەۋ نەگىزىندە, وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا پارلامەنت سەناتى اگرارلىق كوميتەتىنىڭ مۇشەلەرى تاراپىنان, دەربەس بيۋدجەت پروبلەمالارىن شەشۋ جولدارى تۋرالى ۇكىمەت باسشىسىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداندى. كوميتەت ءوز دەڭگەيىندە ماسەلەنى ىلگەرىلەتۋ جايىن كۇن تارتىبىنە قويىپ, جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزۋدە. اۋدان­دىق, قالالىق جانە اۋىلدىق بيلىك دەڭگەيلەرىنىڭ دەربەستىگى مەن جاۋاپ­­ك­ەرشىلىگىن كەڭەيتۋ ماسەلەلەرى جاي­لى كەزەكتى وتىرىسقا دايىندىق شەڭ­بەرىندە ء«وڭىر» دەپۋتاتتىق توبىنىڭ مۇشەلەرى اقمولا وبلىسىنا ءىسساپارى اياسىنداعى كەزدەسۋلەر بارىسىندا ءار دەڭگەيدەگى اكىمدەردىڭ دەربەس بيۋدجەت ماسەلەلەرى جونىندەگى ۇسىنىس­تارى مەن وي-پىكىرلەرى تىڭدالىپ, تالقىلاندى.

جالپى, وبلىس باسشىلىعى تاراپىنان وڭ جۇمىستاردىڭ جۇرگىزىلىپ جاتقانىمەن, زاڭنامالىق رەتتەۋ مەن جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتەتىن تۇيىتكىلدەردىڭ بار ەكەندىگى ايقىندالدى.

ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق دامۋ جوسپار­لارىمەن ايقىندالعان اكىمشىلىك رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ شەڭبەرىندە بيۋد­جەت­تىڭ ءتورتىنشى دەڭگەيىن ءتيىمدى ەنگىزۋ ءۇشىن زاڭنامالىق تۇرعىدان زەرت­تەلىپ, جۇيەلى شارالار قابىلداۋدى تالاپ ەتەتىن نەگىزگى ماسەلەلەردى اتاپ وتكىم كەلەدى.

بىرىنشىدەن, ءتورتىنشى دەڭگەيدەگى بيۋدجەتتەردىڭ نەگىزگى پروبلەماسى – سالىق سالىناتىن بازانىڭ جانە سونىڭ سالدارىنان بيۋدجەت شىعىس­تارى­نىڭ تىم تومەندىگى. ساراپ­تا­ما­­لار كورسەتكەندەي, دەربەس بيۋد­جەت­تىڭ مەنشىكتى كىرىستەرى, نەگىزى­نەن, شى­عىستارىنىڭ 15-20 پايىز مول­شەرىندە قالۋدا, ال باسىم كوپشى­لى­گىندە 10 پايىزدان دا تومەن. اۋىل اكىم­دىگىنىڭ شىعىستارىن قارجىلاندىرۋ, بۇرىنعىداي, جوعارى بيۋدجەتتەردەن بەرىلەتىن سۋبۆەنتسيالار مەن نىسانالى ترانسفەرتتەر بولىپ وتىر.

بيۋدجەت كودەكسىنە سايكەس ءتورتىنشى دەڭ­گەيدەگى بيۋدجەت شىعىستارى 19 با­عىت بويىنشا جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس بولسا, ول بۇگىندە تولىعىمەن قام­تا­ماسىز ەتىلمەۋدە, ال سۋمەن جاب­دىق­تاۋ, جولداردى جوندەپ, كۇتىپ-ۇستاۋ سياقتى ماڭىزدى باعىتتارى بيۋد­جەت مۇمكىندىكتەرى اياسىندا, نەگى­زى­نەن – قالدىق ءپرينتسيپى بويىن­شا قار­جى­لاندىرىلۋدا. بۇل – اۋىل­دار­دىڭ دامۋىنا قاراجاتتىڭ مۇلدەم جەتىسپەيتىندىگىنىڭ كورسەتكىشى.

ىسكە اسىرىلىپ جاتقان «اۋىل – ەل بەسىگى» ارنايى جوباسى شەڭبەرىندە 6 ملن-نان اسا تۇرعىنى بار 3,5 مىڭنان استام اۋىلدىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاڭ­عىرتۋ كوزدەلگەنمەن, نەگىزگى پروبلەمالار ساقتالۋدا.

ۇكىمەتتىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالعا بەرگەن جاۋابىنا سايكەس 2021 جىلى ءتور­تىن­شى دەڭگەي بيۋدجەتىنىڭ وزىندىك كىرىسى 31,9 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. ول – وتە تومەن كورسەتكىش. اۋداندىق, قالالىق جانە اۋىلدىق دەڭگەيدەگى بيلىكتىڭ دەر­بەستىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا بىلتىرعى جىلعى ماۋ­­­سىمدا ءتيىستى زاڭ قابىلدانىپ, بيىل­عى جىل­دان باستاپ بيۋدجەتتىڭ ءتور­تىنشى دەڭگەيى­نە سالىقتار مەن تولەم­دەردىڭ 4 ءتۇرىن (بىرىڭعاي جەر سالىعى; جەر ۋچاسكەلەرىن پايدالانعانى ءۇشىن تولەماقى; جەر ۋچاسكەلەرىن ساتۋدان تۇسەتىن تۇسىمدەر; جەر ۋچاسكەلەرىن جالداۋ قۇقىعىن ساتقانى ءۇشىن تولەماقى) بەرۋ كوزدەلگەن.

الايدا قارجى مينيسترلىگىنىڭ بولجامى بويىنشا بۇدان قوسىمشا تۇسە­تىن 13 ملرد تەڭگە مولشەرىندەگى سالى­ق­تار مەن تۇسىمدەر اۋىل وكرۋگتەرىنىڭ سۇرا­نىس­تارىن ايتارلىقتاي شەشە الماي­تىندىعى بەلگىلى. سوندىقتان دا بىلتىر مەملەكەت باسشىسى بەكىتكەن ەلىمىزدە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ­دى دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىن­گى تۇجىرىمداماسىن­دا كوزدەلگەندەي – اۋىلدىق بيۋدجەت­تەر­گە قوسىمشا سالىقتار مەن تولەمدەر بەرۋ وزەكتى. بۇل رەتتە دەربەس بيۋدجەتكە تولەم كوزى­نەن سالىق سالىناتىن تابىستاردان جەكە تابىس سالىعىن جانە الەۋمەتتىك سالىقتى بەرۋ ماسەلەلەرىنىڭ قارالىپ, شەشىلۋى وتە ماڭىزدى. تەك وسىنداي اۋقىمدى شارالار قابىلداۋ ارقىلى عانا دەربەس بيۋدجەتتىڭ ءوزىن-ءوزى قام­تاماسىز ەتۋ ۇلەسىن 2025 جىلعا قاراي, كوزدەلگەن 35%-عا دەيىن ۇلعايتۋ مۇم­كىن­دىكتەرىنە قول جەتكىزۋگە بولادى دەپ پايىمدايمىن. سوندىقتان دا جاۋاپتى مينيسترلىكتەر تاراپىنان سالىق تۇسىمدەرىن ءوسىرۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرى قاراستىرىلۋى قاجەت.

ەكىنشىدەن, بۇگىندە, شارۋا نەمەسە فەرمەر قوجالىقتارى ءۇشىن ارناۋلى سالىق رەجىمى – بىرىڭعاي جەر سالىعىن تولەۋ نەگىزىندە بيۋدجەتپەن ەسەپ ايىرىسۋدىڭ ەرەكشە ءتارتىبىن قولدانۋدا. جالپى, اۋىل شارۋاشىلىعىندا قولدانىستاعى سالىق سالۋ رەجىمى كاسىپكەرلەر ءۇشىن قولايلى جاعداي قالىپتاستىرىپ وتىر دەۋگە بولادى. سونىمەن قاتار دەربەس بيۋدجەتتى مولىقتىرۋ تۇرعىسىندا, وڭىرلەردەن ونى جەتىلدىرۋ تۋرالى ۇسىنىستار دا ايتىلۋدا. مىسالى, ساراپتاما جۇرگىزىلگەن اۋدانداردىڭ بىرىندە 900 مىڭ گەكتار جەر بەكىتىلىپ, بەرىلگەن 550 شارۋا قوجالىعىندا 100 مىڭ شارتتى مال باسى تىركەلگەن. الايدا سالىق زاڭناماسىنا سايكەس ولاردىڭ اۋداندىق بيۋدجەتىنە بىرىڭ­عاي جەر سالىعىنىڭ تۇسىمدەرى 5 ملن تەڭگە كولەمىندە عانا. سوندىق­تان دا بىرىڭعاي جەر سالىعىن ەسەپتەۋ ادىس­تەمەسىن قايتا قاراۋ, سالىق كولە­مىن جەر ۋچاسكەلەرىنە, مال باسىنا جانە شارۋا قوجالىقتارىنىڭ تابىسىنا بايلانىستى بەلگىلەۋ, ولاردىڭ ءتيىستى وكرۋگ بيۋدجەتىنە ءتۇسۋ قاجەتتىگى تۋرالى ۇسىنىستار جان-جاقتى زەردەلەنۋى كەرەك. ياعني جەرگىلىكتى بيۋدجەت قورىن قولداۋ شارالارى جەتىل­دىرىلىپ, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ سالىق ماسەلەسى تەرەڭ زەرتتەلىپ, ءتيىستى زاڭنامالىق رەتتەۋ ماسەلەلەرى جۇيەلى شەشىم قابىلداۋدى قاجەت ەتەدى.

ۇشىنشىدەن, ءتورتىنشى دەڭگەيدەگى بيۋدجەتتەردىڭ كىرىسىن مولىقتىرۋدىڭ باستى رەزەرۆتەرىنىڭ ءبىرى – جەر قويناۋىن پايدالانۋشى كاسىپورىنداردىڭ م ۇلىك, جەر سالىقتارىنان باسقا الەۋمەتتىك جانە تابىس سالىقتارىنىڭ ءبىر بولىگىن, اۋدان بيۋدجەتى ارقىلى اۋداندىق ماڭى­زى بار قالا, كەنت جانە اۋىلدىق وكرۋگ­تەردىڭ بيۋدجەتىن نىعايتۋعا باعىت­تاۋ. بۇل شارا سالىق كودەكسىنە ءتيىس­تى وزگەرىس ەنگىزۋ ارقىلى جۇزەگە اسى­رى­لۋى كەرەك. وسى ورايدا قولداعى دەرەك­تەر مەن تال­داۋلارعا سۇيەنسەك, كوپ­تەگەن اۋداندار بيۋدجەتتەرىنە قو­سىم­شا جۇزدەگەن ميلليون تەڭگە سالىق ءتۇسۋ مۇمكىندىگى بار.

سونداي-اق مينەرالدى رەسۋرس­تاردى يگەرۋ بارىسىندا كەن ورىن­دارى­نىڭ ماڭىندا ورنالاسقان اۋىل­دار مەن كەنتتەردىڭ ونسىز دا ءالسىز ينفراقۇرىلىمىنىڭ ىستەن شىعۋى, قورشاعان ورتا مەن حالىقتىڭ دەنساۋ­لىعىنا تەرىس اسەرلەرى – نازار اۋداراتىن الەۋمەتتىك سيپاتتاعى تۇيتى­كىل­دى جايلار. بۇل ماسەلەلەر – دەپۋ­تات­تاردىڭ حالىقپەن كەزدەسۋلەرى بارىسىندا ءجيى جانە وتكىر كوتەرىلەتىن وزەكتى پروبلەمالاردىڭ قاتارىندا.

تورتىنشىدەن, دەربەس بيۋدجەتتىڭ شەشى­مىن تاپپاي كەلە جاتقان پروبلە­مالارىنىڭ ءبىرى – جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ مۇلكىنە سالىناتىن سالىق مولشەرلەمەلەرىن زاڭنامالىق رەتتەۋ. اسىرەسە م ۇلىككە سالىناتىن سالىقتى ەسەپتەۋ ءۇشىن بازانى (باعالاۋ قۇنىن) ناقتى ايقىنداۋ كەرەك.

جالپى, تۇرعىن ۇيلەر مەن قۇرى­لىستاردى باعالاۋدىڭ يكەمدى جۇيەسى قاجەت, بۇل رەتتە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن ۋاكىلەتتى ورگاندار تاراپىنان ونى شەشۋدىڭ ويلاستىرىلعان, وڭتايلى جولدارى ۇسىنىلۋعا ءتيىس.

تاعى ءبىر شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان ماسەلە – كوممۋنالدىق مەنشىك وبەك­تىلەرىن پاسپورتتاۋ جاعدايى. بۇگىن­دە ەسەپتە جوق وبەكتىلەر, ونىڭ ىشىندە يەسىز اكتيۆتەر ءار وڭىردە از ەمەس. وسىعان بايلانىستى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ م ۇلىكتىك كەشەنىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا, ولارعا تۇگەندەۋ جۇرگىزۋ, قۇجاتتاۋ, تىركەۋ مەن ەسەپكە قويۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن مىندەت بولىپ سانالادى. سونداي-اق بۇل شارالاردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى رەتتەلىپ, ناقتى ايقىندالۋعا ءتيىس.

بەسىنشىدەن, بۇگىندە شتات سانى ورتا ەسەپپەن 5-تەن 10 بىرلىككە دەيىن قۇرايتىن اۋىل اكىمدەرى اپپارات­تارىنىڭ كادرلىق قۇرامىنىڭ ساپاسى جاڭا جاعدايلارعا سايكەس جەتىل­دىرۋدى تالاپ ەتەدى. دەربەس بيۋد­جەت­تىڭ ءتيىمدى جۇمىسى ءۇشىن ونى قا­لىپ­تاستىرۋ مەن يگەرۋ, سالىق بازاسىن زەرتتەپ, ونىڭ مۇمكىندىكتەرىن اي­قىنداۋ, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ىشكى رەزەرۆتەردى حالىق يگىلىگىنە باعىتتاۋ – جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارداعى مامانداردىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيىنە بايلانىستى. اكىم­دەردەن باستاپ, ەسەپشى مامان­دارعا دەيىن, بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىم­دى جۇمساۋمەن بىرگە, ونى ۇدايى تولىقتىرۋ بويىنشا ساۋات­تى جۇمىس جۇرگىزۋگە ءتيىس. قازىرگى تاڭ­دا بۇل سالاداعى كادرلارمەن ماقتانا الماي­تىنىمىز بەلگىلى.

ەسەپ كوميتەتىنىڭ باعالاۋ قورى­تىن­دىسىندا اۋىلداعى بىلىكتى مامان­داردىڭ تاپشىلىعىمەن قوسا, بيۋدجەتتى ساپالى اتقارۋعا كەدەرگى كەلتىرە­تىن باسقا دا جۇيەلىك پروبلەمالار كورسەتىلگەن. وسىنىڭ سالدارىنان جىل سايىن كولەمدى قاراجاتتار يگەرىلمەي قالادى نەمەسە ماقساتقا ساي پايدالانىلمايدى. مۇن­داي كەمشىلىكتەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن, ەڭ اۋەلى جەرگىلىكتى اكىمدەر قاجەتتى ءبىلىم-داعدىلاردى مەڭگەرىپ, ءىستىڭ ءمان-جا­يىن تەرەڭ تۇسىنۋگە ءتيىس. وسىعان وراي تىكە­لەي سايلاۋ ارقىلى تاعايىندالعان اكىم­دەردىڭ اراسىندا ءتۇرلى سالالاردىڭ وكىل­دەرى بولعاندىقتان, ولاردىڭ بىلىكتى­لىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ارنايى تەرەڭدە­تىلگەن وقىتۋ باعدارلاماسىن ازىرلەپ, جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى زور.

سونىمەن قاتار كەيىنگى ۋاقىتتا قابىلدانىپ جاتقان ىنتالاندىرۋ شارالارى, ەڭبەكاقىنىڭ ءوسۋى اۋىلدىق جەردە كادر قۇرامىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەرى ءسوزسىز.

زاڭنامالىق بازانى جەتىلدىرۋ ارقىلى وڭىرلەر بيۋدجەتىنىڭ كولەمىن ۇل­عاي­تۋعا مۇمكىندىك جاساۋ, قارجىلىق دەر­بەس­تىگىن  ارتتىرۋ, ءتيىستى لاۋازىمدى تۇل­عا­لاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ – جەرگىلىكتى دەڭگەيلەردەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ كەپىلى.

ورتاق ماقسات جولىنداعى مەملە­كەت­تىك ورگانداردىڭ ۇيلەسىمدى قىزمەتى, ءتيىمدى جۇمىستارى تۇپكىلىكتى ناتيجەگە قول جەتكىزەتىنى ءسوزسىز.

دۇيسەنعازى مۋسين,

سەنات دەپۋتاتى