ىشىنەن كۇبىرلەپ كەلەدى. ونىڭ كۇبىرىن كىتاپ بەتىنەن ەستىگەن ءبىز, بۇل زاماندا – جيىرما ءبىرىنشى عاسىردىڭ جيەگىندە, ونىڭ تەڭىزىنە قول ماتىرىپ, تەڭىزدەن تۋعانداي كۇنگە تەسىلە قارايمىز.
«كوتەرىلىپ كەلە جاتقان كۇنگە كىم كوزىن قاداماس, جالت ەتكەن قۇيرىقتى جۇلدىزدىڭ جارىعىنان كىمنىڭ جانارى قارىقپاس؟ توڭىرەكتى داڭ-دۇڭ قىلعان داۋىسقا كىم قۇلاق توسپاس, جاھاننىڭ جاڭعىرىعىنداي قوڭىراۋدىڭ اششى ءۇنىن كىم تۇنشىقتىرار؟ تەڭىزدە قالعان تۇلدىر ارالداي كىسى بولماس...».
بۇل – ورتاعاسىرداعى اعىلشىن اقىنى دجون دوننىڭ دۇعاسى. ۇزاپ كەتكەن, ۇمىتىلعان. بىراق جيىرماسىنشى عاسىر دجوندى قايتا ءتىرىلتىپ الدى. ونىڭ ەكى ناقتى سەبەبى بار عوي دەپ ويلايمىن, ونىڭ ءسوزىن حەمينگۋەيدىڭ مىسالعا الۋى جانە برودسكيدىڭ وعان ەلەگيا جازۋى.
دجون دونن قازىر جاڭا زاماننىڭ اقىنى, ويشىلى, زامانداسىمىز سەكىلدى, ءاربىر وقىرمانعا اسا تانىس.
«ادىرا قالعان ارال سەكىلدى ادام جوق, ءار ادام – قۇرلىقتىڭ قۇرامداسى, ماتەريكتىڭ ءبىر پۇشپاعى; الاپات تولقىن جارتاستى ج ۇلىپ كەتسە, ەۋروپا كىشىرەيەدى, ءمۇيىستى شايىپ كەتسە سەنىڭ يا سەنىڭ دوسىڭنىڭ ءۇيىن بىرگە الا كەتەدى; ءار ادامنىڭ قازاسى قابىرعامدى قايىستىرادى, سەبەبى مەن ادامزاتپەن ءبىرتۇتاسپىن, سوندىقتان دا شىركەۋ قوڭىراۋى كىم ءۇشىن سوعىلىپ جاتقانىن سۇراما, ول – ءاردايىم سەن ءۇشىن سوعىلادى». حەمينگۋەي وسى ءسوزدى ءوز رومانىنا دايەكسوز ءارى رومان اتاۋى ەتىپ الدى.
جانازا داۋسىن ەستىگەندە, جاقسى ادام ءوتتى دۇنيەدەن دەپ, جاي عانا بەت سيپاي سالما, وقىلىپ جاتقان سەنىڭ جانازاڭ, دەيدى جۇرەك.
الەمدە وزىنشە ءبىر بولەك ۇلت نەمەسە ۇلىس جوق, ءبارىمىز ادامزات ۇلىسىنىڭ وكىلىمىز, ادام اتانىڭ ۇلىمىز, دەيدى ىزگىلىك.
جەر بەتىندە جەكە تۇرعان ءۇي جوق, ويتكەنى جەر دەگەنىمىزدىڭ ءوزى – ءبىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز, دەيدى عادىلەت.
ۇشجىلدىق پاندەميادان شىققان ء(الى وتكەرىپ جاتقان) ادامزات بالاسى اي مەن كۇننىڭ امانىندا اعايىندى جانداردىڭ اراسىنداعى الاساپىرانعا كۋا بولدى. الاساپىران ءسوزىن, البەتتە, ماعاۋين راۋىشىندە قولدانىپ وتىرمىز.
يسپان تۇماۋى اتانعان ءجۇز جىل بۇرىنعى جۇقپالى دەرتتى زەرتتەگەندەر, سول تۇستا جاس بالالار مەن قارتايعان كىسىلەردىڭ جازىلىپ, اياق-قولى بالعاداي جاس ادامداردىڭ جايراپ قالعانىن بايقاعان. ونىڭ ءمانىسى مىنادا ەكەن, ادامدى مىقتى ەتەتىن – مىقتى يممۋندىق جۇيە, يسپان تۇماۋىنىڭ قوزدىرعىشىنا قارسى كۇرەسەتىن سول يممۋندىق جۇيە كىسىنىڭ ءوزىن ءولتىرىپ جىبەرەدى ەكەن. كىمنىڭ يممۋنيتەتى ءالسىز بولسا, سول ءتىرى قالعان.
ۇلتتىڭ دا يممۋندىق جۇيەسى وسىلاي ارەكەت ەتەتىن بولسا كەرەك. كەيدە جاتقا قىلماعى جاقىنىنا قايعى بولادى. وزگەگە قىلماعى وزىنە دەرت.
دەرت دەگەننەن شىعادى, جاڭا عاسىردىڭ جان دەرتى – دەپرەسسيا دەيدى. بۇل جان دەرتى مىڭجىلدىق مەلانحوليانىڭ جاڭعىرىعى. شۆەيتساريا ستاتيستيكا ورتالىعى عالىمدارىنىڭ ەسەبىنشە, ادامزاتتىڭ كەيىنگى بەس مىڭ جىلدىق تاريحىندا 292 جىل عانا سوعىس بولماپتى. 292 جىل عانا بەيبىتشىلىك, تىنىشتىق بولعان.
ءاربىر سوعىس ادامزات بالاسىن جۇزجىلدىقتارعا ارتقا لاقتىرىپ, تاعى دا ۇلى ادامزاتتىق مەلانحوليا ۇيىعىنا تۇسىرەدى.
اگريپپا دەگەن كىسى قىزىق وي ايتادى, مەلانحوليا – ادامدى اقىنعا اينالدىرادى.
قاتىگەز عاسىرلار ءرومانتيزمدى تۋدىرادى. ادامدار ءوز جۇرەگىندە عانا ءومىر سۇرە باستايدى.
رومانتيزم دەگەنىمىز نە؟ ءبىر اققۇبا قىز جاقسى ايتىپ ەدى, سىرتتا كوكتەم سەكىلدى, تەرەزەدەن قاراساڭ – ءالى قىس. كوكتەمنىڭ العاشقى كۇنى ەمەس پە ەدى ەرتەڭ, گۇلدەر ءبۇر اشىپ, بۇلبۇلدار سايراۋى كەرەك قوي. وزەندەر بۇلقىنا اعىپ, قالقاتاي بۇرتيا قالۋى كەرەك قوي. مىنە, بۇگىن ناۋرىزدىڭ ءۇشى, جارلىق بەرىلدى, كوكتەم كەلسىن! بىراق الگى ءبىر اڭعالاق كينوداعىداي, بۇل قالاعا كوكتەم كەش كەلەدى. كوكتەم ويدا, قيالدا, كوڭىلدە. ءومىر شىندىعىنىڭ جان قالاۋىمەن ۇيلەسپەۋى. سوعان قاراماستان, سەنىڭ جان قالاۋىندا قالۋىڭ. سەبەبى سەنىڭ ىشىڭدە كوكتەم عوي. «ىشىندە كىمنىڭ وتى بار, قار جاۋسا دا سونەر مە؟!». كوكتەم سەنىڭ ىشىڭدە. كوكتەمنىڭ, مىنا بوزتورعايدىڭ جۇمىرتقاسىنداي عانا جەر شارىنىڭ, سوندا دا كىسى قۇشاعىنا سىيماس, مىنا ءبىر الىپ تا بەيكۇنا جەر شارىنىڭ, ايتەۋىر ءبىر تۇسىندا بار ەكەنىن سەزەسىڭ. سول كوكتەم سەنىڭ كوڭىلىڭدى جىلىتادى.
ءبىر دوسىم, ەندى, وسى قاسىرەتتى كۇندەردەن كەيىن ۋكراينا ادەبيەتىندە قانداي وزگەرىستەر بولادى, اقىندارى نەنى جىرلايدى دەپ سۇرايدى. قيسىنعا سالساق, قاھارماندىقتى, ەرلىكتى, قۇرباندىققا بارۋدى. بىراق دۇنيەدەگى بارلىق توڭكەرىستەر مەن كوتەرىلىستەر, جاھاندىق سوعىستاردان كەيىنگى ادەبيەتتىڭ جانىنداعى وزگەرىستەر مەن ونىڭ كوڭىل كۇيىنە قاراساق, ادامزات تاريحىنداعى ازالى شاقتىڭ بارلىعى ادەبيەتتە قايعىلانۋدى, قۇسالانۋدى, وقشاۋلانۋدى, ۋايىمشىلدىقتى, عالامدىق شەردى, جوعالعان ۇرپاقتى تۋدىرعان. مەنىڭ ويىمشا, تۇنەۋكۇنى باستالعان تەكەتىرەس ول حالىقتىڭ ادەبيەتىنە ۇلى جالعىزدىق سەزىمىن الىپ كەلەدى. ولار, العاشقى تۇندە – اسپان وزگەرگەن تۇندە جالعىز قالدى. وسى جالعىزدىق, ءبىر تۇنگى جالعىزدىق – ءبىر عاسىرلىق جالعىزدىق سەزىمىن تۋدىرادى. اقىننىڭ جالعىزدىعى – حالقىنىڭ جالعىزدىعى. كەك تە, ىزا دا, جەك كورۋ مەن كوڭىل قالۋ دا ۇمىتىلادى, تەك قانا جان اۋىرتار جالعىزدىق سەزىمى عانا قالادى.
ال ورىس ادەبيەتى شە؟ ورىس ادەبيەتىنەن دە وسى قۇبىلىستى بايقاۋىمىز ابدەن مۇمكىن. جالعىزدىق سەزىمىن. بۇل جاعداي – جاڭا تولستوي مەن گريبوەدوۆتىڭ تۋىنىڭ العىشارتى بولاتىنداي كورىنەدى.
فرانتسۋز رەۆوليۋتسياسى, ءوزىنىڭ جاسامپازدىعى مەن جەڭىسىنە قاراماستان, ادەبيەتكە شەكسىز نازىكتىك پەن عالامدىق قۇسانى (ميروۆايا سكورب) الىپ كەلدى, بايرون بەينەسىندە. بايرون سول قۇسامەن بۇكىل دۇنيە ادەبيەتىن وزگەرتىپ جىبەردى.
امەريكالىق جازۋشى, جۋرناليست گەرترۋدا ستاين ەرنەست حەمينگۋەيمەن سۇحباتىندا «جوعالعان ۇرپاق» (lost generation) دەگەن ۇعىمدى قولداندى. بۇل ۇعىم, شارتتى مانىندە ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ تۇسىندا باليعات پەن كامەلەتكە جەتكەن, نە سول سوعىسقا قاتىسقان جاس ۇرپاقتىڭ كەيىنگى جان ازابىن, ءوزىن ءوزى تابا الماۋىن بىلدىرسە دە, ادەبيەتتە ادامزات پەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردان الاپات كوڭىل قالۋشىلىقتى سيپاتتادى. سول امەريكادا, ازامات سوعىسىنان كەيىن, جاس جاۋىنگەرلەردە جاپپاي جۇرەك اۋرۋى بايقالعان. بۇل قۇبىلىستى زەرتتەگەن ياكوب مەندەس دە كوستا دەگەن دارىگەر ونىڭ سەبەبى سوعىستاعى ازاپ پەن اياۋسىزدىقتىڭ سالدارى دەپ انىقتاما بەرىپ, ول قۇبىلىستى «جاۋىنگەر جۇرەگى» (Soldier’s heart) دەپ اتاپتى. تاعى دا سول امەريكادا پايدا بولعان «ۆەتنام سيندرومىن» قايدا قوياسىز؟ ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى مىڭ ءۇش ءجۇزىنشى جىلى اسسيريادا, سوعىستان كەيىن مىناداي قۇبىلىس بايقالعان: جاۋىنگەرلەردى وزدەرى ولتىرگەن ادامداردىڭ ارۋاعى ازاپتاعان.
برودسكيدىڭ اتاقتى «بولشايا ەلەگيا دجونۋ دوننۋ» دەگەن ولەڭى بار:
دجون دونن ۋسنۋل, ۋسنۋلو
ۆسە ۆوكرۋگ.
ۋسنۋلي ستەنى, پول, پوستەل,
كارتينى,
ۋسنۋلي ستول, كوۆرى, زاسوۆى, كريۋك,
ۆەس گاردەروب, بۋفەت, سۆەچا,
گاردينى...
...دجون دونن ۋسنۋل. ي مورە
ۆمەستە س نيم.
ي بەرەگ مەلوۆوي ۋسنۋل ناد مورەم.
ۆەس وستروۆ سپيت, وبياتىي
سنوم ودنيم.
ي كاجدىي ساد زاكرىت تروينىم
زاپوروم.
نيكتو نە ۆىيدەت ۆ ەتوت چاس يز دومۋ.
گوسپود ۋسنۋل. زەمليا سەيچاس چۋجدا.
گلازا نە ۆيديات,
سلۋح نە ۆنەملەت بولە...
...سپي, سپي, دجون دونن. ۋسني,
سەبيا نە مۋچ.
كافتان دىرياۆ, دىرياۆ.
ۆيسيت ۋنىلو.
توگو گليادي ي ۆىگليانەت يز تۋچ
زۆەزدا, چتو ستولكو لەت تۆوي
مير حرانيلا.
بۇل فيلوسوفيالىق ولەڭدە برودسكي دجون دوننىڭ وبرازىندا بارلىق اقىنداردىڭ, ءتىپتى بارلىق ونەر اتاۋلىنىڭ قاسيەتتى رۋحىن الىپ وتىرعانىن اڭعارامىز. اقىن ۇيىقتاپ كەتكەندە دۇنيە دە قالىڭ ۇيقى قۇشاعىنا ەنەدى. بۇل ۇيقى – ءولىم ۇيقىسى. ەستاندى ءحال, ەسۋاس شاق.
سوندىقتان دا, دۇنيە ءبىر وياۋ ولەڭدى ىزدەيدى. ءاربىر جانازا وقىلعان سايىن. ءاربىر قوڭىراۋ سوعىلعان سايىن.
