ۋتيل الىمى: قازاقستاندا قۇراستىرىلعان تەحنيكاعا تولەنبەيدى

ء«بىزدىڭ دە جۇمىستا جىبەرگەن قاتە­لىگىمىز بولار, ۋتيل الىمى تۋرالى قوعامعا دۇرىس تۇسىندىرە المادىق. سونى پايدالانىپ, كەيبىر قوعام بەل­سەن­دى­لەرى ۋتيل الىمى تۋرالى قوعام­دا شىن­دىققا جاناسپايتىن پىكىر, ۇعىم قا­لىپ­تاستىرىپ وتىر. وتاندىق كولىكتىڭ باع­اسىندا ەشقاشان كادەگە جاراتۋ الى­مى بولعان جوق. بۇل رەتتە مىنا ماسە­لەنى اتاپ وتكەن ءجون. جەڭىل كولىك جايىندا ايتار بولساق, KIA, Hyundai مودەلدەرىنە حالىقتىڭ سۇرانىسى جوعارى. قازاقستاندا KIA, Hyundai, Chevrolet, JAC, Lada سياقتى اۆتوموبيلدەر تولىعىمەن قۇراستىرىلادى. ولاردىڭ ءوندى­رىسى وسىندا قالىپتاسقان. وسى مودەلدەردى العاندا حالىق ەش­قا­­شان ۋتيل الىمىن تولەگەن جوق», دەدى ين­دۋستريا جانە ينفرا­قۇرىلىمدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى مارات قاراباەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر نارىق­تا سا­تىل­عان اۆتوكولىكتەردىڭ 65 پا­يىزىن وتاندىق ونىمدەر قۇرا­دى. ياعني جاڭا كولىك ساتىپ العان قازاقستاندىقتاردىڭ 65 پا­يىزى كادەگە جاراتۋ الىمىن تولە­گەن جوق. قالعان 35 پايىز يم­پورت­­تىق كولىكتىڭ باسىم بولى­گى Mer­cedes, BMW سياقتى پرە­ميۋم سانا­تىنداعى ماشينالار. بۇل كو­لىك­تەرگە ۋتيل الىمى تولەن­دى. بىراق تۇسكەن قاراجات ەرتەڭ ەلدىڭ يگى­لىگىنە, ياعني حالىققا جەڭىلدە­تىل­گەن اۆتونەسيە بەرۋگە جاراتىلادى.

«اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرى­سىمەن اينا­لىساتىن ارىپتەستەرىمىز, وسى سالادا­عى ماماندار اۋىل شا­رۋا­شىلىعى تەح­ني­كاسى قۇنىنىڭ ۋتيل الىمى كەسىرى­نەن قىمباتتاپ بارا جاتقانى تۋرالى بىر­نەشە رەت ما­سەلە كوتەردى. بۇل دا شىن­دىق­قا جا­ناسپايدى. ەڭ الدىمەن ستاتيس­­تي­كاعا جۇگىنەيىك. بىلتىر ەلىمىز­دە قان­شا تراكتور, كومباين ساتىل­عان بول­سا, سونىڭ 89%-ى وتان­دىق ون­دىرىس­­كە تيەسىلى. ياعني اۋىل شا­رۋ­ا­شى­لى­­عىنا قا­جەتتى تراكتور مەن كوم­باين ساتىپ العان كاسىپكەر­لەر­دىڭ 89%-ى كادەگە جاراتۋ الىمىن تو­لە­مەدى. بۇل – رەسمي دەرەك», دەدى سپيكەر.

ونىڭ ايتۋىنشا, شەتەلدىك تەحنيكانى شىعاراتىن شەتەلدىك كومپانيانىڭ ءوندىرىس وشاعى قازاق­ستاندا ورنالاسسا, وندا قۇراس­تىرىلعان تەحنيكالاردان ۋتيل الىمى الىنبايدى.

«اۋىل شارۋاشىلىعىندا بەلا­رۋس­تىڭ متز تراكتورىنا سۇرا­نىس وتە جوعارى. متز بىزگە كە­لىپ زاۋىتىن اشتى. ءتىپتى ءارى قاراي لوكاليزاتسياعا بارىپ, كابينا­سىن وزىمىزدە تولىعىمەن شى­عارىپ, بەلا­رۋس­قا ەكسپورتقا جىبە­رەمىز. بەلارۋس­تا كابيناسى شى­عا­رىل­مايدى. سونى­­مەن قاتار لوۆول, كيروۆەتس, YTO تراك­­تور­لارىنا سۇرانىس بار. ياعني حالىق­­تىڭ سۇرانىسىنا يە اۋىل شا­رۋا­­شىلىعى تەحنيكاسىنىڭ ءبارى وزى­مىزدە قۇراستىرىلادى. وسى تەح­ني­كا­لاردى ساتىپ الۋ بارىسىندا ەش­قانداي ۋتيل الى­مى تولەنبەيدى. كوم­باينعا كەلسەك, اۋىل شارۋاشى­ل­ى­­عىندا جۇر­گەن­دەر اراسىندا روس­­سەل­­ماش, گومسەلماش تەحني­كا­لارى سۇرا­نىسقا يە. سونىڭ ىشىن­­دە جوعارى ساناتتاعى توكانا كوم­­باينى دا بار. ونىڭ بارلىعى وزى­­مىزدە وندىرىلەدى. دەمەك اۋىل شا­­رۋاشىلىعى سالاسىندا تەحنيكا سا­­تىپ العانداردىڭ 89%-ى ۋتيل الى­­مىن تولەگەن جوق, قالعان 11%-ى تولەدى», دەدى م.قاراباەۆ.

ۆيتسە-مينيستر جوعارى سانات­تاعى تەحنيكا العاندار ەسكى تەحنيكانى تاپسىرىپ, 2 ملن تەڭگەگە دەيىن ۆاۋچەر الا الاتىنىن دا ەسكە سالدى. ۆاۋچەر وتاندىق تەحنيكانى جەڭىلدىكپەن ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال ۆاۋچەر يمپورتتان تۇسكەن قاراجاتتان قالىپتاسادى. بۇعان قوسا, قازاقستاندا ورنالاسقان زاۋىتتار ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىن اشتى. بۇگىندە قاجەتتى قوسالقى بولشەكتەردى بۇرىنعىداي باسقا ەلدەن جەتكىزىلگەنىن كۇتپەي, بىردەن ساتىپ الۋعا بولادى.

«كەيبىر قوعام بەلسەندىلەرى ۋتيل الىمى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىز­دىگىنە دە كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر­عانىن ايتادى. بۇل دا شىندىققا جاناسپايتىن ۇعىم. قايتا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن شىعاراتىن زاۋىتتاردىڭ وتاندىق بولۋى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە. شەتەلدىك زاۋىتتار كەلگەننەن كەيىن ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قىز­مەت كورسەتۋ ورتالىقتارىن اشىپ وتىر. بۇرىن ەلىمىزدە ءوندىرىسى بولماعان كەزدە تەحنيكانىڭ قوسالقى بولشەگى قاجەت بولعاندا كۇتۋگە تۋرا كەلەتىن ەدى. ويت­كەنى باسقا ەلدەن كەلەدى. ال قىز­­مەت كورسەتۋ ورتالىقتارى اشىل­­­عان­نان كەيىن بۇل ماسەلە جە­ڭىل­دەدى. بۇ­عان قوسا, پاندەميا كە­زىندە 1 مىڭ جە­دەل جاردەم كولى­گى­نە سۇرا­نىس تۋىنداپ, ونى وتان­دىق زاۋىت­تار 2 ايدىڭ ىشىندە قۇراس­تى­رىپ شىق­تى. مۇنى قالاي جۇزە­گە اسى­ر­دىق؟ ەڭ ال­دىمەن, ەلىمىز­دە اۆتو­كولىك ءون­دى­­رىسى بار. پاندە­ميا باس­تالعان كەزدە ەلدەر ءبىر-بىرى­نە ەش­تەڭە شىعارما­دى. لوگيستي­­كا­لىق جۇمىستار توقتاپ قالدى», دەدى سپيكەر.

ونىڭ ايتۋىنشا, يمپورتتىق تەحني­كانىڭ (اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى) باعاسىن ءبىلۋ قيىنعا سوعادى. ونداي ءونىمنىڭ وزىندىك باعاسى 10 تەڭگە بولىپ, ەلدە 25 تەڭ­گە­دەن ساتىلۋى مۇمكىن. ال شەتەل­دىك زاۋىتتار ەلىمىزگە كەلگەن كەزدە تەح­نيكانىڭ باعاسىن كورۋ­گە بولا­­دى. سەبەبى زاۋىتتار تەح­نيك­ا­نى قۇراس­تىراتىن قوسالقى بول­شەك­­تەردى دەلدالداردان المايدى. تىكەلەي زاۋىتتان الادى. سون­دىق­تان قوسالقى بولشەكتەردىڭ قانداي باعامەن كەلەتىنىن بىلە الامىز. ياعني ونىڭ قۇنىنىڭ اشىق بولۋىنا اسەر ەتەدى.

«كەيبىر قوعام بەلسەندىلەرى «وكم وپەراتور» ارقىلى وتان­دىق كولىك سۋب­سيديا الدى دەپ ءجۇر. وتاندىق اۆتو­كولىك ەشقانداي دا مەم­لەكەتتىك قولداۋ نەمەسە سۋبسي­ديا العان ەمەس. ماسە­لەن, يمپورت­تىق تەحنيكا ەلىمىزگە جەتكىزىلگەندە ۋتيل الىمى تولەنەدى. نارىق­قا شىعارىلعاندا قۇنىنا ۋتيل الى­مى كىرەدى. ال وتاندىق تەحنيكانىڭ ۋتيل الىمىن تولەمەۋ الگوريتمى قان­داي؟ بەكىتىلگەن قاعيدا بار. ياعني الدى­مەن كادەگە جاراتۋ الى­مىن تولەيدى. ودان كەيىن اقشا­سىن قايتارىپ العان سوڭ تەحنيكاسىن نارىققا شىعارادى. سول اقشا­سىن تولەپ, كەيىن قايتارىپ العا­نىن كەيبىر بەلسەندىلەر اۆتووندىرۋ­شىلەرگە جاسالعان سۋبسيديا نەمەسە مەملەكەتتىك قولداۋ دەپ ءجۇر. ونداي قولداۋ جوق», دەدى م.قاراباەۆ.

ۆيتسە-مينيستر 4 پايىزبەن بەرىلەتىن اۆتونەسيەگە قاتىستى ءارتۇرلى الىپقاشپا اڭگىمە ايتىلىپ جۇرگەنىن, ونداي پىكىرلەر دە شىندىققا جاناسپايتىنىن ايتتى.

«كەشە 4 پايىزبەن جەڭىلدەتىل­گەن اۆتونەسيە بەرەمىز دەدىك. ال بۇگىن «ول نەسيە قۇنى 10 ملن تەڭ­گە­دەن اسپايتىن بەلگىلى ءبىر مودەلگە عانا بەرىلەدى ەكەن» دەپ جاتىر. بۇل جالعان اقپارات. ول كولىك قۇ­نىنا ەمەس, بەرىلەتىن نەسيەگە باي­لا­نىستى. ياعني 10 ملن تەڭگەگە دە­يىن نەسيە بەرىلەدى. ەگەر ماشينا قۇ­نى وسىعان ساي بولسا ەمىن-ەركىن الا­­سىز. ال الاتىن ما­شي­نا قۇنى ودان قىمبات بولسا, وندا ءسىز 10 ملن ۇستىندەگى 1 نە 2 ملن تەڭگەنى قال­تا­­ڭىزدان تولەيسىز», دەدى ۆيتسە-مينيستر.

م.قاراباەۆ اۆتونەسيە باعدار­لاماسى 2-3 مودەلگە عانا بەرى­لەتىنىن جوققا شىعاردى. الايدا كولىكتىڭ اسا قىمبات مودەلىن مىنگىسى كەلگەندەرگە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلمەيدى.

«اۆتونەسيە باعدارلاماسى ءاۆتومو­­بيل­دىڭ تەك 2-3 مودەلىنە عانا ەمەس, بار­لىق مودەلىنە بەرى­لەدى. بىراق Hyundai Palisade سياق­تى قىمبات مودەل بار. ولار­عا بەرىل­مەيدى. 25 ملن تەڭگەگە ماشي­نا ساتىپ الۋعا جاعدايى بار ادامدار ءوز قاراجاتىنا السىن. ءبىزدىڭ ويىمىز – قالتاسى كوتەرمەيتىن حالىقتى قول­داۋ. بىزدە اۆتوكولىك سالاسى جوق. قۇر دوڭگەلەگىن الىپ, قويا سالادى دەپ جاتادى. بۇل ولاي ەمەس. جالپى, كولىك قۇراستىرۋ سالا­سىن ءۇش كەزەڭگە بولۋگە بولادى. 1-كە­زەڭ – ءىرى توراپتى قۇراستىرۋ. 2-كەزەڭ – ۇساق توراپتى قۇراستىرۋ. 3-كەزەڭ – قوسال­قى بولشەكتى ءوز ەلىڭدە شىعا­رۋ. بۇل الەم­دىك الگوريتم. وتكەن 10 جىل­دا ءبىز تو­لى­عىمەن ءىرى توراپتى قۇراس­تىرۋ­­دى ۇيرەندىك. ەندى ۇساق توراپ­تى قۇراس­­تىرۋعا ءوتىپ جاتىرمىز. ءىرى توراپ­تى قۇ­­راس­­تىرعاندا 50-100 وپەراتسيا جاسالا­دى. ال ۇساق توراپتا – دانەكەرلەۋ, بوياۋ, شا­ناقتى قۇراستىرۋ, ونى مايىس­تىرۋ بار, ياعني مىڭنان استام وپەراتسيا جاسالادى. ونى ىستەيتىن ماماندار – ەل ازاماتتارى. بۇگىنگى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ەلدىڭ ينجەنەرلىك الەۋەتى. سەرۆيس­تىك قىز­مەتتەردى قوسا ەسەپتەگەندە, 14,5 مىڭ ادام ەڭبەك ەتۋدە. ولار جوعارى جالاقى الا­دى, جوعارى تەحنولوگيالىق مامان­دار رەتىندە قالىپتاسۋدا», دەدى سپيكەر.