انا كوڭىلى الاڭداۋلى
تاياۋدا تاجىك-اۋعان شەكاراسىندا ەرلىكپەن قازا تاپقان كاتونقاراعايلىق رادجان باتىرحانوۆتىڭ اناسىمەن از-كەم اڭگىمەلەسكەنىمىز بار. ول كىسى سەمەيدە, كىشى ۇلىنىڭ قولىندا تۇرادى ەكەن. كەنجەسى سامات تا اعاسىنىڭ جولىن قۋىپ, اسكەري قىزمەتتى تاڭداعان...
اقجاۋلىقتى انا قيزات باتىرحانوۆا ايدىڭ, كۇننىڭ امانىندا ۇلىنان ايىرىلىپ قالامىن دەپ ويلادى ما؟! اسكەردە جۇرگەن رادجان 1994 جىلى تاجىك-اۋعان شەكاراسىنا كەتىپ بارا جاتقانى تۋرالى اناسىنا ءتىس جارىپ ايتپاعان دا. انا كوڭىلى الاڭداماسىن دەگەنى عوي... سودان بەرى سىنىپتاي سىرعىپ, وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتىپتى.
– مەكتەپتى بىتىرە سالا اسكەرگە اتتاندى. ۇلىم كاتونقاراعايدا, ە.رىكوۆ اتىنداعى مەكتەپتە وقىدى. ساباعى دا, ءتارتىبى دە جاقسى ەدى. سىنىپتاستارى اراسىندا دا سىيلى بولدى. ادەبي كىتاپتاردان باس المايتىن. اعالارى «الگى وقىمىستى قايدا؟» دەپ ىزدەيتىن دە جۇرەتىن. سۋرەت سالاتىن, ۆولەيبولعا باراتىن. بىراق تۇيىقتاۋ ەدى. ەسىمدە, 11-سىنىپتى بىتىرگەن جىلى ءبىر بالانىڭ ءومىرىن قۇتقارىپ قالدى. قالاي دەيسىڭ عوي, كەشكىسىن اۋرۋحانادا جاتقان اعاسىنا تاماق اپارىپ كەلە جاتىپ, ساياباق ىشىنەن قاشىپ شىققان بالالاردى كورەدى. سويتسە, سول جەردە بىرەۋدى پىشاقتاپ كەتىپتى. كىمدەر ەكەنىن ۇمىتىپپىن. رادجانىمنىڭ قامقورلىعى عوي, توپپەن بىرگە ىلەسە قاشپاي, جانىنداعى دوسى ەكەۋى الگى جارالانعان بالانى كوتەرىپ الىپ, جولاي كەزدەسكەن كولىكپەن اۋرۋحاناعا جەتكىزگەن. ول اسكەري بورىشىن وتەۋگە ىرگەدەگى كۇرشىمگە باردى. جاقىن جەر دەپ قۋاندىق. التى ايدان سوڭ ۇلكەن ۇلىممەن بىرگە بارىپ قايتتىم. ءبىر كۇن قاسىمدا بولدى. بۇل سوڭعى كورۋىم ەكەن. كۇرشىمنەن اناۋ تاجىكستانعا كەتىپ قالادى دەپ كىم ويلاعان؟! اعالارىمەن اقىلداسىپ, ماعان ايتپاعان. تاجىكستانعا كەتكەنىن بىلگەن دە جوقپىن. ءبىر سويلەسكەنىمدە, «تەلەفونمەن سويلەسۋگە شاقىرماڭىز, حات جازباڭىز, الماتىعا ۆولەيبولدان جارىسقا كەتىپ بارامىن. سول جاقتا كىدىرەتىن بولۋىم كەرەك», دەدى. اعالارىنا «بارلىق تاكتيكالىق جاتتىعۋلاردان ءوتتىم, ۋايىمداماڭدار. كەلگەن سوڭ جوعارى وقۋ ورنىنا قۇجات تاپسىرامىن», دەپتى. مەن ۇيگە سۇيەكتى اكەلگەندە عانا بالامنىڭ تاجىكستاندا بولعانىن ءبىلدىم, – دەپ اجىمدەنگەن قولدارىمەن اناسى تاجىكستان پرەزيدەنتىنەن كەلگەن ماراپاتتى ۇستاتتى. – مىنە, تاجىك ەلىنە راحمەت! نەشە جىل وتسە دە, ۇمىتپاي ۇلىقتاپ جاتىر ۇلىمدى. ونىڭ ۇستىنە, تاجىكستاندا رادجان باتىرحانوۆ اتىندا ءبىر مەكتەپ, ءبىر كوشە بار ەكەن. شەتەل قۇرلى بولمادى ءوز ەلىمىز دەپ قويامىن.
بىزدە شە؟ كاتونقاراعاي اۋىلىندا ر.باتىرحانوۆ اتىندا كوشە جانە تۇكپىردەگى شىندىعاتايدا زاستاۆا بار. «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىستار ايتىلعانمەن, ناتيجە جوق ءالى. ال باتىردىڭ سىنىپتاستارى ءوزى وقىعان ە.رىكوۆ مەكتەبىنە رادجاننىڭ ەسىمىن بەرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
– ءبىز عانا ەمەس, قازاق ەلى رادجانداي باتىرىمەن ماقتانۋى كەرەك. ر.باتىرحانوۆ اتىندا ءداستۇرلى جارىستار ۇيىمداستىرىلىپ تۇرسا دەيمىز. ال ءوزى وقىعان مەكتەپكە اتىن بەرسە, وتە ورىندى بولار ەدى. بۇل ۇسىنىستى كاتونقاراعاي حالقى قولدايدى دەپ ويلايمىن, – دەيدى سىنىپتاسى ايقىن زالەمۇراتوۆ.
ءيا, ءبىلىم ورداسىنا اتىن بەرىپ, اۋىلىنا كەۋدە ءمۇسىنىن ورناتىپ قويسا, ەر ەسىمى ماڭگى ەل ەسىندە جۇرەر ەدى. قارۋلاس دوستارىنىڭ ايتقان اڭگىمەلەرىنە قۇلاق تۇرسەك, قارشا بوراعان وققا توتەپ بەرىپ, ونداعان سودىردى جەر جاستاندىرعان رادجاننىڭ ەرلىگىنە قايران قالاسىڭ.
قارۋلى قاقتىعىس
تمد اۋماعىنا ۇلكەن قاۋىپ تونگەنىن بايقاعان مەملەكەت باسشىلارى 1993 جىلدىڭ قاڭتارىندا شۇعىل جينالىس وتكىزەدى. كەڭەسە كەلە, شەكارانى بىرگە قورعاۋ تۋرالى شەشىم شىعارىپ, ساربازداردى ساپقا تۇرعىزعان. تاجىك-اۋعان شەكاراسىندا بولعان ارداگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, «قازباتقا» جاۋىنگەرلىك دايىندىقتان وتكەن كىل مىقتىلار توپتاستىرىلعان. ويتكەنى باقايشىقتارىنا دەيىن قارۋلانعان اككى سودىرلارمەن سوعىسۋعا اتتانىپ جاتتى ولار. سول ۋاقىتتا شەكارادان ءىرى كولەمدە ەسىرتكى زاتتار وتكىزىلىپ, زاڭسىز ارەكەتتەر جيىلەپ بارا جاتقان. تاجىكستاننىڭ وڭتۇستىك شەكاراسىندا وقتىن-وقتىن وق اتىلىپ, قارۋلى قاقتىعىستار بولىپ تۇراتىن.
1994 جىلدىڭ 28 قىركۇيەگى. گايۋرا مەن قاراقول لاڭكەستەرى ەلدى دۇرلىكتىرىپ تۇرعان كەزى. ۇكىمەتتىڭ 30 شاقتى اسكەرىن تۇتقىنعا العان لاڭكەستەر كەشكى ساعات بەستەر شاماسىندا ر.باتىرحانوۆتار بەكىنگەن ەلدى مەكەننىڭ ماڭىنان ءوتىپ بارا جاتىپ, كومەنداتۋراعا وق اتادى. ولار كيۆرون شەكارا زاستاۆاسىنا بەت الىپ, اۋعانستان اسىپ كەتپەك بولعان. ونى سەزگەن كومەندانت اناتولي ميحەەۆ جەكە قۇرامدى كوتەرىپ, سودىرلاردىڭ سوڭىنا تۇسكەن. قوسىمشا كۇش جەتكەنشە لاڭكەستەردى كىدىرتپەك بولعاندارى عوي. بىراق بۇل كەزدە كەزەكشىلىككە شىعىپ كەتكەن زاستاۆانىڭ ساربازدارى حاكيمنىڭ سودىرلارىمەن بەتپە-بەت كەلىپ قالعان. كۇشتىڭ باسىمدىعىن بايقاعان لاڭكەستەر جولدا كولدەنەڭ تۇرعان شەكاراشىلاردىڭ بتر-ىن الماق بولادى. زاستاۆا باستىعى لەيتەنانت ك.سەليۋك قولعا قارۋ الماس بۇرىن ىمىراعا كەلگىسى كەلگەن. جانىنا كىشى سەرجانت ر.باتىرحانوۆتى الىپ, باندا باسشىسىمەن سويلەسىپ كورەدى. كونگىسى كەلمەگەن سودىرلار ك.سەليۋككە جۇدىرىق جۇمسايدى. جاعدايدىڭ كۇردەلەنىپ بارا جاتقاندىعىن بتر-دىڭ ۇستىنەن بايقاپ تۇرعان اسقار قاڭتارباەۆ «دوعارماساڭدار, پۋلەمەتتەن وق بوراتامىن» دەگەندەي سودىرلارعا يشارات جاسايدى. سودىرلار كونگەن سىڭاي تانىتىپ, الىستاي بەرە ر.باتىرحانوۆ پەن ك.سەليۋككە وق اتا باستاعان. رادجان سول ساتتە-اق بەسەۋىن جەر جاستاندىرعان. ەندى ءبىرىن ساربازدارعا قاراي گرانات لاقتىرعالى تۇرعان جەرىندە سۇلاتىپ تۇسىرگەن. زاستاۆا باستىعىنىڭ اۆتوماتى ىستەن شىعىپ, اڭتارىلىپ قالعان ساتتە لاڭكەستەردىڭ ءبىرى ونى تاياپ بارىپ اتىپ تاستاماق بولادى. ونى بايقاعان رادجان اۆتوماتتى سوعان كەزەيدى. قارسىلاس تا قاراپ تۇرسىن با, اتقان وعى رادجاننىڭ جامباسىنا ءتيىپ, كۇرە تامىردى ءۇزىپ وتەدى. جارالانىپ جاتقانىمەن, اتىستى توقتاتپايدى. توقتاسا, جوعارعى جاققا بەكىنگەن ساربازداردى لاڭكەستەر جايراتىپ تاستاۋى ابدەن مۇمكىن ەكەن. دۇشپاندار السىرەگەن كەزدە ك.سەليۋك ءومىرىن قۇتقارىپ قالعان قارۋلاسىن ارقالاپ, مايدان دالاسىنان الىپ شىعادى. تىكۇشاققا جەتكەنىمەن, 19 جاستاعى كىشى سەرجانت ر.باتىرحانوۆ كوز جۇمادى.
– سول سۇراپىل كۇندەردى ەسكە الا بەرگىم كەلمەيدى. ايتەۋىر 1993 جىلى كۇرشىم شەكارا وتريادىنان شاقىرىلىپ, الماتى وبلىسىندا جاس جاۋىنگەردىڭ كۋرسىنان ءوتتىم. كاتونقاراعاي اۋدانىنداعى كومەنداتۋرادا قىزمەت اتقارىپ ءجۇرىپ, 1994 جىلى ءوز ەركىممەن تاجىك-اۋعان شەكاراسىن قورعاۋعا اتتاندىم. سول جىلدىڭ 28 قىركۇيەگىندەگى سوعىس ءالى كۇنگە كوز الدىمىزدا. مەن جوعارعى جاقتاعى قارۋلاستارىما وق-ءدارى جەتكىزىپ تۇردىم. سونداعى رادجاننىڭ كوزسىز ەرلىگىنە شىن ريزا بولدىق. وققا ۇشادى دەپ ويلاماعان ەدىك. سوڭعى دەمى قالعانشا لاڭكەستەرگە وق جاۋدىردى, – دەيدى قارۋلاس دوسى نۇرجان اتيشەۆ.
بۇل قاقتىعىستا قىرىق شاقتى دۇشپان جەر جاستانىپ, ەلۋى جارالانىپتى. قاشىپ ۇلگەرگەندەرى دە قولعا ءتۇسىپ, تۇتقىنداعى ساربازدار قۇتقارىلعان. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 1991-1999 جىلدار ارالىعىندا التى مەملەكەتتىڭ بىرىككەن كۇشتەرى 3 مىڭنان استام قىلمىستىق توپتى تالقانداعان. 30 توننا ەسىرتكى جويىلعان. جۇزدەگەن وق-ءدارى, قارۋ-جاراق تاركىلەنگەن. مىنەكي, «قازباتتىڭ» قايسار دا قىراعى اسكەرلەرىنىڭ ارقاسىندا تاجىك ەلىندە بەيبىتشىلىك ورنادى. ونىڭ ىشىندە رادجان باتىرحانوۆتىڭ جانكەشتى ەرلىگى ەرەكشە ەدى. ويلاپ قاراساق, ر. باتىرحانوۆقا «حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلسە دە, قولادان ءمۇسىنى قۇيىلسا دا ارتىق ەمەس ەدى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى
