ءتيىمسىز دەلدالدىققا توقتاۋ سالىنسا يگى

جاقىندا ەل ۇكىمەتى مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا كەڭەس وتكىز­گەن-ءدى. وندا وڭىرلەردەگى الەۋمەت­تىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لارىنىڭ باعاسى, تۇراقتاندىرۋ قورلارىنداعى ءونىم قورى جانە مونوپولياعا قارسى شارالار قارالدى.

– جەكەلەگەن كوتەرمە-بول­­شەك ساۋدا بازارلارىندا باعا­نى نەگىزسىز كوتەرۋ باي­قالۋ­دا. بۇعان جول بەرمەۋ كەرەك. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل ينف­ليا­تسياعا اسەر ەتەدى. بۇل سالادا قاداعالاۋ ور­گانى­مەن بىرگە ءتار­تىپ ورناتۋ قاجەت. جەدەل شارالاردان باسقا, وندىرۋ­شىلەردىڭ كوتەر­مە-بولشەك بازار­لارىنا قولجەتىم­دىلىگىن قامتا­ماسىز ەتۋ بويىنشا ناقتى زاڭنا­مالىق نورمالاردى بەلگىلەۋدىڭ جۇيەلى شارالارىن ازىرلەۋ قاجەت, – دەدى ۇكىمەت باسشىسى ءاليحان سمايىلوۆ.

وسى جيىندا پرەمەر-مي­نيستر بارلىق وبلىستار بو­­يىن­­شا نارىقتاعى باعا قۇ­بىلۋى­نىڭ بايقالعانىن ايتىپ, قىم­بات­شىلىقتىڭ بارىن مو­يىن­دا­دى. دەمەك وڭىرلەردە جاعداي دابىل قاعارلىق دەڭگەيدە بول­ماسا دا, شۇعىل شارالار قابىل­داۋعا دەيىن جەتكەنى انىق. جۇرت ۇكىمەتتىڭ جۇمىسىنا ءۇمىت ارتىپ, ەلدە باعانىڭ ودان ءارى شارىق­تاۋىنا جول بەرىل­مەي­تىنىنە جانە تىرشى­لىككە قاجەتتى ازىق-ت ۇلىك پەن باسقا دا تاۋار­لاردىڭ تاپشىلىعى بولمايتىنىنا سەنەدى. الايدا بۇل جەردە باعانىڭ وسۋىنە تۇرتكى بولىپ وتىرعان فاكتورلار رەتىندە بىرنەشە مىسالدى ەسكەرگەن ءجون سەكىلدى. مىسالعا, نارىقتاعى تۇتىنۋ سۇرانىسىنىڭ ارتۋى تاۋار باعاسىنا اسەر ەتەتىنى انىق. ياعني ساۋدا سورەلەرىندە تۇر­عان تاۋاردىڭ قۇنى كۇن وتكەن سا­يىن ءوسىپ, قۇبىلىپ وتىرعانى تۇسىنىكسىز. بىلاي قاراعاندا, تۇتىنۋشى ساتىپ الاتىن تا­ۋار كولەمى بۇرىنعىشا, بىراق كەزەكتى ساتىپ الۋ كەزىندە ونىڭ باعاسىندا 5-10 تەڭگە الشاقتىق پايدا بولىپ وتىرادى. دەمەك مۇ­نىڭ ارتىندا باعانىڭ كوتەرى­لۋىنە مۇددەلى تاراپتاردىڭ تۇر­عانى انىق.

ۇكىمەت باس­شى­سى­­نىڭ «باعانىڭ نەگىزسىز كوتەرى­لۋى بايقالادى» دەۋىنە دە وسى جاعداي تۇرتكى بولسا كەرەك. ياعني ەندى ۇكىمەت قىمبات­شى­­لىقپەن كۇرەسۋ كەزىندە تاعى ءبىر نارسەنى ەسكەرۋ كەرەك سياق­تى. ونىڭ ماڭىزدىسى – ساۋدا نا­رى­عىنداعى ارالىق دەل­دال­داردىڭ جۇمىسىن رەتتەۋ. اشىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەلدەگى قىز­­مەت كورسەتۋ سالاسىنىڭ بار­­­لىق باعىتىندا دەلدالدىق ارە­­كەت ۇلەسى بار ەكەن. ونىڭ انىق مىسالىن جاقىندا عانا «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلت­تىق كومپانياسىنىڭ تەمىر جول بي­لەت­تەرىن ساتۋ بويىنشا دەل­دال­دىق قىزمەت كورسەتەتىن جەكە كومپانيالارمەن اراداعى كەلى­سىم­شارت­تى ۇزگەنىنەن كورۋگە بولادى. ناتيجەسىندە, پويىز­دارداعى بيلەت قۇنى ايتار­لىق­تاي ارزاندادى. ءدال سول سياق­تى ىشكى نارىقتى دايىن تاۋارمەن قامتاماسىز ەتەتىن جۇيەدە دە دەلدالدىقتىڭ تامىرى تەرەڭ­دەپ العانى جاسىرىن ەمەس. سو­نىڭ كەسىرىنەن تاۋار ءوندىرۋشى مەن ساتۋشى اراسىندا باعا ال­شاق­تىعى پايدا بولىپ, ەكى ورتادان تابىس تاباتىنداردىڭ قالتاسى قالىڭداپ وتىرعانىن ءبىلۋىمىز كەرەك. بۇل ماسەلەنى ۇكىمەت­تىڭ جالپى وتىرىسىندا پرە­زيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا كوتەرگەن ەدى. ال­ما­­تى وبلىسىنداعى «التىن ور­دا» بازارىنىڭ كولەڭ­كەلى ەكو­­­نو­­ميكانىڭ وزەگىنە اينال­عا­نىن مىسالعا العان ق.توقاەۆ ەلى­مىز­دىڭ بارلىق ايماعىنداعى زاڭسىز دەلدالدىققا توسقاۋىل قويۋدى ءتيىستى ورگاندارعا تاپسىردى.

– ساۋدا-ساتتىقتاعى ءتيىمسىز دەلدال­دىققا توقتاۋ سالاتىن كەز كەلدى. مىسالى, 3 ميلليون ادام تۇراتىن الماتى قالا­سى مەن ونىڭ توڭىرەگىندەگى ەل­دى مە­كەن تۇرعىندارى تۇتىنۋ تا­ۋار­لارىن كوبىنە «التىن وردا» بازارىنان الادى. الماتى وبلىسى مەن الماتى قالاسىنىڭ اكىمدەرىنە ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ, بازاردا ءتارتىپ ورناتۋدى تاپسىرامىن. بۇل جەر پايداكۇنەم­دەر ءۇشىن ناعىز مايشەلپەككە اي­نالعان. بۇعان الماتى­داعى قاڭ­تار وقيعاسى كەزىندە انىق كوز جەتكىزدىك. بۇل – باسقا وڭىرلەرگە دە قاتىستى ماسە­لە. قاجەت بولسا, بۇل جۇمىسقا قۇقىق قورعاۋ ور­گان­دارى اتسالىسسىن. ەكى اي ۋاقىت بەرەمىن, – دەدى پرەزيدەنت.

شىنىمەن دە, «التىن وردا» بازا­رىن­داعى جاعداي كۇر­دەلى. ءبىز مۇنى ساۋدا الا­ڭى­نا ارنايى بارعان كەزى­مىزدە كور­گەنبىز. جالپى, بازار­­دا­عى احۋال جايىن­دا بۇعان دەيىن تولىق جاز­عان­دىق­تان, وعان قايتا توق­تال­ماي­مىز. ال اۋماق­تان ساۋدا نۇكتە­لەرىن جالعا الىپ وتىر­عان كاسىپ­كەر­لەر­دىڭ وسى دەلدال­داردىڭ ءجونسىز ارەكەتىنەن تاۋار قۇنىن كوتەرۋگە ءماجبۇر بولا­تىن­دىق­تارىنا كۋا بولعان ەدىك. مۇنداعى ساۋداگەرلەر تاۋار قۇنىنا 50 تەڭگە كولە­مىندە عانا ۇستەمەاقى قوسا­تىندارىن ايتادى. الايدا بازار ىشىندەگى كوتەرمە باعا مەن بولشەك ساۋدا باعاسى اراسىنداعى ايىرما­شى­لىق جەر مەن كوكتەي ەكەن. مىسالعا, كوكونىس ساتۋشىلار تاۋار يەسىنىڭ قاپتالعان ونىم­دەرگە قوياتىن باعاسى تومەن بول­عانى­مەن, ونىڭ ساۋدا سورەسى­نە كەلگەندەگى قۇنىنىڭ كوتەرى­لىپ كەتۋىنە نارازى. سالىستىرۋ ءۇشىن الساق, سىرتتان قاپپەن اكەلىنەتىن تاۋاردىڭ ءار كيلوسى, ونىڭ ىشىندە پيازدىڭ كوتەرمە باعاسى 70 تەڭگە, كارتوپتىڭ قۇنى 180 تەڭگە, ءسابىزدىڭ باعاسى 140 تەڭگە, ال قىرىققاباتتىڭ قۇنى 240 تەڭگە بولسا, ولاردىڭ ساتىلىمداعى باعاسى وزگەرىپ, بىردەن قىمباتتاپ شىعا كەلە­دى. قازىر پاۆيلوندارداعى كارتوپ پەن ءسابىزدىڭ ءار كيلوسى – 250 تەڭگە, پياز – 160 تەڭگە, قىرىققابات 350 تەڭگە كولە­مىندە ساتىلىپ جاتىر. جانە بۇل باعا­نى ساتۋشىلار ويدان شىعارىپ وتىرعان جوق. اراداعى ءتۇسىم­دى دەلدالدار بەلگىلەيدى. ال ساتۋشىلار كوتەرمە باعا مەن بول­شەك باعانىڭ اراسىندا مۇن­داي ايىر­ماشىلىقتىڭ بولۋى تۇتىنۋشىعا اۋىر تيەتىنىن بىلسە دە, بازاردى ۋىسىندا ۇستايتىن دەلدالدارعا قارسى ءۋاج ايتا الماي وتىر. ياعني كاسىپكەرلەر سات­قان تاۋارى­نىڭ ءار كيلوسىنا 50 تەڭگە قوس­قانىمەن, ناقتى كورىنىستەگى باعا­نىڭ ايىرماسى ءبارىبىر ءبىلىنىپ تۇر. قاراڭىز, كار­توپتىڭ كوتەرمە باعاسى 180 تەڭگە بولسا, بولشەك ساۋداداعى قۇنى – 250 تەڭگە. دەمەك ارا­داعى 70 تەڭگە دەلدالدىڭ قالتا­سىنا ءتۇسىپ وتىر دەگەن ءسوز. ەگەر باز­ار­لار­داعى وسىنداي ءتيىم­سىز دەلدال­دىققا توقتاۋ سالىناتىن بولسا, تاۋار قۇنىنىڭ قانشا­لىقتى تومەندەيتىنىن تاعى دا ەسەپتەپ كورىڭىز...

ايتپاقشى, الماتى وبلى­سىنىڭ اتقارۋشى بيلىگى تا­ۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋ جانە ءتيىمسىز دەلدالدىققا توقتاۋ سالۋ ماقساتىندا ۇلكەن ءبىر ءىستى قولعا الىپ جاتىر. بۇيىرسا, ايماقتا ا+ كلاستى اۆتوماتتاندىرىل­عان, الاڭى 200 مىڭ شارشى مەتر بولاتىن ءىرى لوگيستيكالىق حاب سالىنادى. سونىڭ ناتي­جە­­سىن­دە, وبلىسقا 200 ملن دول­لار كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, 1,5 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلادى دەگەن بولجام بار. جاقىندا الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى قانات بوزىمباەۆ پەن «AIRBA FF» جشس ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى, «تەحنودوم» كومپانياسىنىڭ نەگىزىن سالۋ­شى ەدۋارد كيم وسىنداي مەمو­راندۋمعا قول قويدى. كەزدە­سۋ­دە ق.بوزىمباەۆ وسى ءىرى ينۆەس­تي­تسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ ءوڭىر­دىڭ لوگيستيكالىق الە­ۋەتىن دامى­تىپ قانا قويماي, تۇتاس­تاي العاندا وبلىس ەكونوميكاسىنا مۋلتيپ­ليكاتيۆتى ناتيجە بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى.

– بۇل – الماتى وبلىسىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان وتە تارتىمدى ءارى ماڭىز­دى جوبا. ءبىزدىڭ اگرارلىق سالاداعى شا­رۋا­­شىلىقتارىمىزعا ءوز ءونىمىن وتكىزۋ­گە جاعداي جاسايدى. ەلى­مىزدىڭ اگروونەر­كاسىپتىك كەشە­نىندەگى ءونىم كولەمى­نىڭ 28-30 پايىزىن الماتى وبلىسى ون­دىرەتىنىن ەسكەرسەك, بۇل ءبىز ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك. كەشەن 1 500 ادامعا جۇمىس بەرەدى. نىسان ورنالاساتىن ىلە اۋدانىندا 300 مىڭنان استام ادام تۇرادى, ال وبلىس­تاعى حالىق سانى 2,2 ملن ادامعا جەتتى. لوگيستيكالىق كەشەن جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشى­لۋىنا, زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن قارجىلاي قول­داۋ قۇرالدارى اياسىنىڭ كەڭەيۋى­نە جاعداي جاسايدى, – دەيدى ق.بوزىمباەۆ.

الماتى وبلىسى