قىس. اقپان. تاڭەرتەڭگىلىك مەزگىل. ءبىز بالقاش وڭىرىنە قاراي بەت الىپ كەلەمىز. الماتىدان شىعارداعى ۋادە بويىنشا باقاناستىڭ كىرە بەرىسىندە كۇمىسبەك ەسىمدى جىگىتپەن كەزدەسپەكشىمىز. ول ءبىزدى ارالتوبە اۋىلىنا اپارماق. وندا وسىدان كوپ جىلدار بۇرىن قىستى كۇنگى وزەن سۋىنا باتىپ بارا جاتقان 12 بالانى جانكەشتىلىكپەن قۇتقارىپ قالعان ەرەن ەرلىك يەسى بەيسەتاي داۋرەنبەكوۆ اقساقال تۇرادى. شارۋامىز – سول كىسىمەن جۇزدەسۋ, اڭگىمەلەسۋ. جاعدايىن سۇراپ, ەسكەرىلمەي قالعان ەرلىكتى ەل ەسىنە قايتارا سالىپ قويۋ.
ءوز باسىم بەيسەكەڭمەن بۇعان دەيىن ءبىر رەت كەزدەسكەنىم بار. ول 1973 جىلدىڭ ءدال وسىنداي قىس ايى ەدى. قازاقستان لكسم ورتالىق كوميتەتىنەن: «ىلە وزەنى جاعاسىندا كەرەمەت ءبىر وقيعا بولىپتى. ءپاتريوتيزمنىڭ ومىردەگى ناقتى كورىنىسى مىنە, وسى. سوندىقتان مۇنىڭ ءىزىن سۋىتپاي جازۋ كەرەك» دەگەن نۇسقاۋ بولعان سوڭ, «لەنينسكايا سمەنا» گازەتىنەن نيكولاي لارين, «لەنينشىل جاستان» وسى جولداردىڭ اۆتورى – ستاجەر مەن بولىپ جولعا شىققانبىز. كۇرتى اۋدانىنىڭ ورتالىعى اقشي سەلوسىنا كەلسەك, قازتاگ-تان گانجا دەگەن رەداكتسيا مەڭگەرۋشىسى ءجۇر ەكەن. ول كىسى ەندى از ۋاقىتتان سوڭ وسىنداعى ورتا مەكتەپتە بەيسەتاي داۋرەنبەكوۆپەن كەزدەسۋ وتكىزىلگەلى جاتقانىن, بارلىق وقيعانى سول باسقوسۋدا ەستۋگە بولاتىنىن ايتتى.
كوپ كەشىكپەي ءسوز ەتكەن جيىن دا باستالعان. سونداعى مەكتەپ وقۋشىلارى الدىنا شىققان ۇزىن بويلى, جاسى 35-36-لار شاماسىنداعى جىگىت اعاسىنىڭ كەسكىن-كەلبەتى ءالى كوز الدىمدا. سويلەگەن سوزىنەن اڭعارعانىم, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ الدىندا وسى وڭىردەگى اقكول اۋىلىندا ومىرگە كەلىپتى. 50-جىلداردىڭ اياعىندا ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ شوپان اكەسىنە كومەكشى بولعان. مال باسىن شىعىنسىز ءوسىرىپ, قويلاردى ەتكە قوسىمشا سالماقپەن قوڭدى وتكىزگەنى ءۇشىن ماسكەۋدەگى بۇكىلوداقتىق حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرى كورمەسىنە قاتىسادى. سودان كەيىنگى كەزەڭدەگى ءار 100 ساۋلىقتان 115-تەن قوزى الىپ, ءار قويدان 4,5 كيلو ءجۇن وتكىزگەن وزىق كورسەتكىشىنە وراي «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالىپ, 1971 جىلدان بەرى كۇرتى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ كەلەدى ەكەن.
ءومىر جولىنداعى جوعارىداعىداي دەرەكتەردى ايتقان بەيسەتاي داۋرەنبەكوۆ وسىدان سوڭ بۇدان ەكى اي شاماسى بۇرىن, ياعني 1972 جىلعى 18 جەلتوقساندا ىلە وزەنىندەگى وتكەلدە قايىق اۋدارىلۋى سالدارىنان سۋعا قۇلاعان 12 بالانى قالاي قۇتقارعانى جونىندە اڭگىمەلەگەن. ونى ءبىز سول ساپاردان ورالعاننان كەيىن شاما-شارقىمىزشا جازىپ, گازەتكە بەرگەنبىز. ول كەزدە جاسپىز عوي, تاجىريبەنىڭ جەتىمسىزدىگى مە, الدە اۋزىمىز ءۋالى بولمادى ما, ايتەۋىر ماقالا وقىرماندار تاراپىنان ءدۇر ەتكىزەتىن قوعامدىق پىكىر تۋعىزا المادى. جارايدى, سول كەزدەگى ستاجەر ءبىزدىڭ ايتقان وي-ۇسىنىستارىمىز بالالىق نەمەسە شالالىق ەدى دەيىك. بىراق... ءيا, بىراق قازاق جىگىتى بەيسەتاي داۋرەنبەكوۆتىڭ جوعارىداعى ەرلىگىنە اتاقتى «پراۆدا» گازەتى نازار اۋدارىپ, بەدەلدى «يزۆەستيا» باسىلىمى سۋرەتىن جاريالادى عوي. وكىنىشتىسى, ولارعا دا ۇلكەندى-كىشىلى بيلىك ورىندارى سەلت ەتپەدى. ءۇنسىز قالدى. نەگە؟
«ءيا, نەگە؟» دەپ ءوز-وزىمە كۇبىرلەي جان-جاعىما قاراعانىمدا, كوزىمە باقاناستىڭ شەتكى ۇيلەرىنەن باستالاتىن ورتالىق كوشەسى دە شالىندى. بەنزين قۇيۋ بەكەتىنىڭ باسىندا ەكى ادامنىڭ سۇلباسى كورىنەدى. جاقىنداپ كەلىپ توقتاعانىمىزدا, سالەم بەرگەن جىگىتتەر وزدەرىن: «اۋداندىق گازەتتىڭ باس رەداكتورى كۇمىسبەك ەرباي دەگەن ءىنىڭىز بولامىن. ال مىنا جىگىت ءفوتوتىلشى باقتىعالي داۋىتباەۆ», – دەپ تانىستىرىپ, ارالتوبەگە قاراي جول باستادى.
... سودان ءبىر ساعاتتان اسا ۋاقىت وتكەندە ءبىز ىزدەپ كەلگەن ادامىمىزدىڭ ۇيىندە وتىردىق. بايقايمىن, ارادا وتكەن 41 جىلدىڭ ىشىندە بۇل كىسى ونشا كوپ وزگەرە قويماپتى. سول اقجارقىن كەلبەت, سول ەكپىندەي سويلەيتىن اشىق داۋىستى ادەت. تەك ءبىر كەزدەگى شالقاق كەۋدە ءسال ەڭكىش تارتىپ, جازىق ماڭدايعا قوس سىزىق ءاجىم تۇسكەن. عاجابى, جاسى 75-كە كەلسە دە بويى ءالى شوگە قويماعان. ويى سەرگەك. ءسوزى جىگەرلى.
– وسىدان ەكى اي بۇرىن, – دەدىم مەن امان-ساۋلىق سۇراسىپ, جايعاسىپ بولعاننان كەيىن وتاعاسىنا, – پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ومارحان وكسىكباەۆ ءسىزدىڭ ءبىر كەزدەگى جاساعان جانقيارلىق ەرلىگىڭىز تۋرالى ۇكىمەت الدىنا ماسەلە قويدى. سودان بەرى رەداكتسياعا جان-جاقتان: «وقيعا قاشان, قالاي بولىپ ەدى؟ كەزىندە ول نەگە ەلەنبەي قالعان؟» دەگەن حاتتار كەلۋدە. ءسىزدى ىزدەپ جولعا شىققان سەبەبىمىز, اعاسى, مىنە, وقىرمانداردىڭ وسىنداي سۇراقتارىنا جاۋاپ الۋ. ەندەشە...
– وندا اڭگىمە بىلاي بولسىن, – دەدى بەيسەكەڭ جوعارىداعى ساۋالعا ءسال ويلانىپ بارىپ ءتىل قاتىپ. – ول وقيعانى مەن تاعى دا بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تاپتىشتەپ, قايتالاپ ايتىپ جاتپاي-اق قويايىن. سەبەبى, ءوزىڭ 1973 جىلى «لەنينشىل جاسقا» جازىپ ەدىم دەدىڭ عوي جاڭا. سول ءسوز – ءسوز. بۇل جولى ونداعى وقيعانى ساعان وعان سىنشى بولعان سىرت كوزدەردىڭ جازباسى – قولىمداعى مىنا حات بايانداسىن. ءسوز ەتسىن. «نەگە؟» دەيسىڭ عوي. ءبىز سياقتى جاسى كەلگەن قارت ادامدارعا: «اناۋ جىلدارى ءويتىپ ەدىم, ءبۇيتىپ ەدىم» دەۋ ەندى جاراسپايدى. بالا-شاعا ەمەسپىز. اڭگىمە جەتەگىندە وتىرىپ, اسىرەلەۋگە, اعاتتىققا جول بەرىپ الساق, قارت ادامعا ودان اسقان قيىن نارسە جوق. سوندىقتان...
وسىلاي دەگەن ءۇي يەسى قولىما ءۇش پاراقتان تۇراتىن ءبىر قاعازدى ۇستاتتى. وتاعاسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل 1972 جىلدىڭ 18 جەلتوقسانىندا سۋعا كەتىپ قالا جازداعان 12 مەكتەپ وقۋشىسىنىڭ 35 جىلدان كەيىن بەيسەكەڭدى ىزدەپ كەلىپ, ول كىسىگە «انىقتاما قۇجات» رەتىندە تاپسىرعان كۋا حاتتارى ەكەن. مۇنى بيلىك ورىندارىنا ارنايى ازىرلەنگەن ۇجىمدىق ۇسىنىس, دايىن مىنەزدەمە نەمەسە العىس ارقالاعان امانات دەسە دە بولادى.
«وقيعا بىلاي بولدى, – دەپ جازادى ءوز حاتتارىندا اجالدان امان قالعاندار. – 1972 جىلعى 18 جەلتوقسان ەدى. بۇل ءبىزدىڭ وڭىردەگى قىستىڭ ناعىز كۇشىنە ەنگەن كەزى-ءتىن. ىلە وزەنىندە سەڭ سوعىلىسىپ, سۋ ارناسىنا سىيماي اعىپ جاتتى. بىزدەر ول كەزدەرى اۋىلدا ورىس مەكتەبى بولماعاندىقتان, ارعى بەتتەگى ءۇشجارما سەلوسىنا قايىقپەن بارىپ قاتىناپ وقيتىنبىز. سول كۇنى دە ساباققا بارا جاتقان بەتىمىز بولاتىن. ۆاسيلي بازارنوۆ دەگەن اعاي جۇرگىزەتىن قايىققا ەكى ۇيدەن ءۇش بالا, ءبىر ۇيدەن ەكى بالا, قالعان ۇيلەردەن ءبىر-ءبىر بالا, بارلىعى 15 بالا مىنگەنىمىز ەسىمىزدە.
كىشكەنتاي بولساق تا بىلەمىز. تولقىندار جاعاعا سوعىلىپ, ىلە بۋىرقانىپ جاتتى. قاتتى جەل كوتەرىلىپ تۇرعاندىقتان, بىزدەردى مەكتەپكە شىعارىپ سالۋعا بىرەۋىمىزدىڭ اپكەمىز, ەكىنشىمىزدىڭ شەشەمىز, ءۇشىنشىمىزدىڭ اعامىز كەلگەن بولاتىن. وتكەل شەتىنەن قوزعالا بەرگەنىمىزدە جاعالاۋدى بوكتەرلەپ كەلىپ توقتاعان «ۋازيك» كورىندى. سويتسەك, ولار ەرتەڭگى اۋدان ورتالىعىندا بولاتىن جينالىسقا بارامىز دەپ جولعا شىققان اۋداندىق سوت توراعاسى مەن ميليتسيا قىزمەتكەرى جانە جۇرگىزۋشى جىگىت ەكەن. قايىققا ۇلگەرە الماي قالعاندارىن كورگەن سوڭ كولىكتەرىنەن ءتۇسىپ كەزەك كۇتىپ تۇردى.
سومكە اسىنعان 15 بالا مەن ەسكەكشى ۆاسيا اعايدىڭ سالماعىنان بەلى قايىسقان قايىق قالت-قۇلت ەتىپ ارەڭ ءجۇزىپ كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە ارقىراپ-كۇركىرەگەن سۋدىڭ اعىنى دا ادام شوشىرلىق ەدى. وزەننىڭ ورتا تۇسىنان اسىپ, ارعى بەتكە جاقىندادىق-اۋ دەگەندە ەكى ۇلكەن سەڭ كەلىپ قايىقتى سوقپاسى بار ما؟ ول اۋدارىلىپ, ۇستىندەگى بىزدەر سۋعا قۇلاي باستادىق. جاعاداعى مەكتەپكە شىعارىپ سالىپ تۇرعاندار نە ىستەرلەرىن بىلمەدى. باۋىر ەتى بالالارى سۋعا ءبىر باتىپ, ءبىر شىعىپ, يىرىمگە ۇيىرىلگەن سەڭگە جارماسىپ, توڭكەرىلگەن قايىقتىڭ شىنجىرىنان ۇستاپ جاندالباسالاپ جاتقاندا تۋىستارىمىز وزەن جاعالاپ جۇگىرگەننەن باسقا ەشتەڭە ىستەي المادى. كەيىن ەستىپ-بىلگەنىمىزدەي ولاردىڭ اراسىنداعى اۋداندىق سوت توراعاسى مەن ميليتسيا قىزمەتكەرى دە: «جاعدايدى كورىپ تۇرمىز, بىراق دارمەنسىزبىز», دەگەندەي كەيىپ تانىتقان. تەك داعدارىپ تۇرعانداردىڭ ىشىنەن ءبىر ادام عانا, جاڭاعى جاعالاۋدى بوكتەرلەپ كەلىپ توقتاعان ماشينانىڭ جۇرگىزۋشىسى بەيسەتاي داۋرەنبەكوۆ شالا-پۇلا شەشكەن كيىمدەرىن جەرگە اتىپ ۇرىپ, دۇلەي تولقىنعا قويىپ كەتكەن. سەڭدەردى يتەرگەن كۇيى قۇلاشتاي ءجۇزىپ كەلە جاتقان ول كىسىنى وزىمىزگە جاقىن قالعاندا ءبىر-اق كوردىك. كەلگەن بويدا استىندا اۋا قالعاندىقتان توڭكەرىلسە دە سۋعا باتپاي دوڭكيىپ تۇرعان قايىقتى اۋدارىپ, ورنىنا قويدى. ءسويتتى دە سەڭ مۇزىنا جارماسا جىلاپ جۇرگەن بالالاردىڭ بىرىنەن كەيىن بىرىنە كومەككە كەلىپ, ولاردى قايىققا قايتا سالا باستادى. وسى ارالىقتا ءيىرىم تولقىندارىمەن بىرگە شىر اينالىپ, ەس-ءتۇسسىز قالعاندارىمىز دا بار بولاتىن. بەيسەتاي اعا سۋعا ءبىر باتىپ, ءبىر شىعىپ جۇرگەن بۇل وقۋشىلاردى دا قولتىعىنا قىسىپ اكەلىپ ەرنەۋدەن ىشكە قاراي اسىرا بەردى. ءبىزدىڭ جانىمىزعا سوڭعى رەت ءجۇزىپ كەلگەندە ول كىسىنىڭ قولىندا ءبىر مالاقاي عانا بولدى. ويتكەنى, كەشقۇرىمعى سۋ بەتىندە سول كەزدە وسى باس كيىمنەن باسقا كوزگە كورىنىپ قارايعان ەشتەڭە قالعان جوق ەدى. مىنە, سودان كەيىن عانا اعاي ءۇستى-باستارى اق قىراۋ بولىپ, تىستەرى تىستەرىنە تيمەي دىرىلدەگەن بالالار تولى قايىقتى يىعىمەن جاعاعا قاراي يتەرىپ, قارسى بەتكە شىعارۋعا ارەكەت ەتە باستادى.
وسى وقيعانى ءوز كوزدەرىمەن كورىپ تۇرعانداردىڭ ايتۋىنشا, بەيسەتاي اعا جاعاعا تالتىرەكتەپ ازەر شىعىپتى. سول ساتتە كوزى قاراۋىتىپ, ەسىنەن تانىپ قۇلاعان. ءسوز رەتىنە قاراي ايتا كەتەيىك, قايىققا مىنگەن 15 بالانىڭ 3-ەۋى سۋعا اعىپ كەتىپتى. ونىڭ ءبىرى ورىس قىزى ناتاشا بولاتىن. جاعادا كۇتىپ تۇرعان تۋعان اعاسى نيكولايدىڭ تاۋەكەل دەپ سەڭ اراسىمەن ءجۇزىپ بارۋعا جۇرەگى داۋالاماپتى. تەك وتكەلدە ءارى-بەرى جانۇشىرا جۇگىرىپ جۇرگەن دە قويعان. ال قارىنداسى سۋعا باتىپ كەتكەندە عانا باسىن ۇستاپ وتىرا قالىپ, ەڭىرەپ تۇرىپ جىلاپتى.
جاعاعا شىققاننان كەيىن اتا-انالار مەن جاقىن تۋىستارىمىز بىزدەردى ءۇيدى-ۇيگە الىپ كەتىپ, جىلىتتى. ەم-دومدارىن جاسادى. دوكتور شاقىرتىپ قاراتتى. امان قالعانىمىزعا ابدەن كوزدەرى جەتكەننەن كەيىن بارىپ بىزدەردى اجالدان قۇتقارعان بەيسەتاي داۋرەنبەكوۆتى ىزدەي باستاعان كورىنەدى. ەش جەردەن تاپپاعاننان كەيىن ءبىر اتا-انا: «مەن بالامدى اكەتىپ بارا جاتقاندا سۋدىڭ جاعاسىندا بىرەۋ جاتقان. وتكەلدەگى ۇيىقتاپ قالعان ماستاردىڭ ءبىرى شىعار دەگەن دە قويعان ەدىم. بارىپ كورەيىك, بالكىم سول شىعار», – دەيدى. ىزدەپ كەلسە, شىنىمەن دە ەسىنەن تانىپ, توڭىپ جاتقان بەيسەتاي اعا ەكەن. مۇز ارالاس سۋعا ءتۇسىپ, ءبىزدى جاعاعا امان-ەسەن الىپ شىققاننان كەيىن ول كىسىنىڭ وكپەسىن سۋىق قاۋىپ, ەسىنەن تانىپ قۇلاپتى. سودان اعامىز التى اي اۋداندىق اۋرۋحانادا جاتىپ, ەمدەلدى.
ول كەزدە ۋاقىت باسقا, زامان باسقا. ماسكەۋدىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ سويلەيتىن كەز. بەيبىت كۇندە ءوزىن قۇرباندىققا شالا جازداپ, قاھارلى ايازدىڭ كۇشىنە مىنگەن كەزىندە بۋىرقانعان وزەنگە اعىپ بارا جاتقان 12 بالانى امان الىپ قالعان, مىڭ ادامنىڭ ءبىرى جاساي بەرمەيتىن ەرلىك كورسەتكەن بەيسەتاي داۋرەنبەكوۆكە سوندا بار بولعانى سۋدان, ورتتەن قۇتقارۋشىعا ارنالعان قاراپايىم زناچوك – توسبەلگى عانا بەرىلىپ ەدى. بۇعان قالاي نالىماسسىڭ, رەنجىمەسسىڭ.
بىزدەر – 1972 جىلى سەڭگە سوعىلىپ, قايىعىمىز اۋدارىلىپ, سۋعا قۇلاعان 15 بالانىڭ 12-ءسى بەيسەتاي اعامىزدىڭ تەڭدەسسىز ەرلىگى ارقاسىندا اجالدان امان قالدىق. قازىر ءبارىمىز دە ەرجەتىپ, ءوسىپ-وندىك. 12 قىز-جىگىتتەن بۇل كۇندە 43 بالا بار. وسى سانعا ءوزىمىزدى قوسقاندا 55 بولامىز. بارلىعىمىز دا بەيسەتاي اعامىزدىڭ الدىندا قارىزدارمىز. قاراپايىم جاننىڭ ءبىر كەزدەگى مەكتەپ وقۋشىلارى – بىزدەردى اجالدان اراشالاپ قالعان ەڭبەگىن قالاي وتەۋگە بولادى دەپ ويلايمىز.
ەرلىكتى بارلىق ادامنىڭ جاساۋى مىندەتتى ەمەس. بىراق كەزى كەپ قالعانداعى وسىنداي ءاربىر باتىل قادام, ونەگە دەپ ايتۋعا تۇرارلىق ءاربىر ىزگى ءىس لايىقتى باعاسىن الىپ جاتسا, ونىڭ كەلەشەك ۇرپاقتى تاربيەلەۋ ءۇشىن ماڭىزى اسا زور بولاتىنى انىق. وسى تۇرعىدان كەلگەندە جوعارىداعىداي جانقيارلىق ەرلىكتى ناسيحاتتاۋ ارقىلى جاسامپاز حالقىمىزدىڭ رۋحىن كوتەرۋگە, ءتىپتى اسقاقتاتۋعا دا بولادى. ول ءۇشىن ونداي ءىستىڭ باعاسىن قازاقستاننىڭ حالىق قاھارمانى سەكىلدى ماراپات ارقىلى بەرۋ كەرەك. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جاڭاشا ويلاۋ ماشىعىنا يە ۇكىمەتى ەرتە مە, كەش پە ءبىزدىڭ وسى نيەتىمىزدى قولداسا دەيمىز. سالەممەن, 1972 جىلى سۋعا كەتىپ, اجالدان امان قالعان 12 وتانداستارىڭىز: ع.تەگىسباەۆ, ع.تەگىسباەۆا, ا.تەگىسباەۆ, ا.ايداربەك, ا.ايداروۆ, ۆ.پروتسەنكو – جەريكوۆا, س.پروتسەنكو, ت.پروتسەنكو – بۋرلياەۆا, د.ارساماكوۆا, م.ارساماكوۆ, م.بەرەكەتوۆا, ل.گالكينا. 2007 جىلعى 18 جەلتوقسان».
– قىستىڭ كوزى قىراۋداعى قيىن جاعدايدى كورىپ تۇرىپ اياق استىنان تەز شەشىم قابىلداعان ادامگەرشىلىك ارەكەتىڭىزدى ءبىز جاقسى تۇسىنەمىز. ريزاشىلىق بىلدىرەمىز, – دەدىم مەن جوعارىداعى حاتتا باياندالعان وقيعا اسەرىنەن ارىلا الماي وتىرىپ. – دەگەنمەن, ايتىڭىزشى, دۇلەي تولقىندى اساۋ وزەندەگى ىزعارى ەت ەمەس, سۇيەكتەن وتەتىن مۇزداي سۋعا كۇمپ بەرىپ قويىپ كەتكەندە نە ءبىلىپ, نە سەزدىڭىز؟ سول ءسات ەسىڭىزدە مە؟
– الدىمەن جۇرەگىم اتقاقتاي سوعىپ, سودان كەيىن قانىم باسىما شاپتى, – دەدى مەنىڭ ساۋالىما بايىپپەن جاۋاپ قاتقان ءۇي يەسى. – دەنەم وت بولىپ جاندى دا ءوزىم ءجۇزىپ كەلە جاتقان مۇزدى سۋ جىلىپ, بىرتە-بىرتە ساقىرلاپ قايناپ كەتكەندەي بولدى. وسى اسەر مەن وسى سەزىمنىڭ قۋاتى يىرىمدەگى بالالارعا جەتىپ, ولاردى سەڭ اراسىنان الىپ شىققاندا دا, قايىقتى كەۋدەممەن يتەرە جىلجىتىپ, قارسى بەتكە جەتكىزگەندە دە جوعالعان جوق. قۇداي قولدادى, شىراعىم. ودان باسقا ەشتەڭە دە ەمەس. ءسويتىپ, جوعارىداعى ادام ءتۇسىنبەيتىن قۇبىلىس اقىرعان اياز بەن وكپەك جەل جانە تاستاي سۋىق سۋدى ۇمىتتىرىپ جىبەردى.
– ال جاعاعا شىققاندا شە؟ دەنەڭىز نە سەزىپ, جان دۇنيەڭىز قانداي كۇيدە بولدى؟
– سەڭ اراسىندا جۇرگەندە دەنەم ىسىپ, كۇيىپ-جانىپ تۇردى دەدىم عوي جاڭا وزىڭە. ال قارسى بەتكە جەتىپ, تابانىم جەرگە تيگەندە توڭىرەگىمدى اپپاق بۋ قاپتاپ كەتكەندەي بولدى. سودان سوڭ كوزىم كىرەۋكەلەنىپ, اينالام اق پەردەمەن كومكەرىلدى دە ءوزىم بوزعىلت ءبىر الەمگە ەنىپ كەتە باردىم. ەسىمدى قالاي جوعالتتىم, ونى بىلمەيمىن.
– وزەندەگى سول كەزدەيسوق وقيعا مەن ءسىزدىڭ سوعان بايلانىستى جاساعان باتىل ارەكەتىڭىزدى ءۇي-ءىشىڭىز قاشان ەستىپ ءبىلدى جانە ونى قالاي قابىلداپ, باعالادى دەپ ويلايسىز؟
– زايىبىم جولدىبالا ءۇشىنشى سابيىنە بوسانىپ, پەرزەنتحانادا جاتقان ەدى. اۋىل ادامدارى ەسىم اۋىپ قالعان مەنى قايىقتىڭ قاسىنان تاۋىپ الىپ, مەدپۋنكتكە اكەلگەندە ەلەرمەم ۇستاپ, ساندىراقتاي بەرىپپىن. فەلدشەر دەنەمدى سپيرتپەن ءسۇرتىپ, بويدى قىزدىراتىن ۋكول سالىپ بولعاننان كەيىن ۇيگە سۇيەمەلدەپ اكەلەدى. سوندا وزەندەگى وقيعادان مۇلدە حابارى جوق انام مەنى ماس ادامعا بالاپ: «ايەلىنىڭ تۋعانىن ءالى تويلاپ ءجۇر مە, بۇل جازعان؟ سوماداي بولىپ مۇنىسى نەسى؟» – دەپ قاتتى كەيىپتى. ال ءمان-جايدى تولىق بىلگەن سوڭ جانى قالماي, قوراداعى بورداقى قويدىڭ بىرەۋىن اكەلىپ سويدىرتىپتى دا مەنى ونىڭ تەرىسىنە بولەپ تاستاپتى. ءۇش كۇننەن كەيىن ورنىمنان تۇردىم. بويىم دەل-سال. «اۋرۋحاناعا بارماسام بولمايدى ەكەن» دەپ ويلادىم. ءسويتتىم دە فەلدشەردى ەرتىپ, اۋدان ورتالىعىنا تارتتىم. سول جەردە التى اي جاتىپ ادام بولىپ شىقتىم عوي, ايتەۋىر.
– ايتپاقشى, قايىقشى جىگىت... ءيا, قايىقشى ۆاسيلي بازارنوۆ. وقيعا كەزىندە ول قايدا, نە ىستەپ جۇرگەن؟ ودان حابارىڭىز بار ما؟
– ءۆاسيليدىڭ نەگىزگى كاسىبى كوچەگار ەدى. تۇندە اۋىلداعى كلۋب پەن كەڭسە جانە مەكتەپتى جىلىتاتىن قازاندىقتا جۇمىس ىستەپ, كۇندىز ەلدى وزەننەن قايىقپەن وتكىزىپ, ناپاقاسىن سودان ايىراتىن. جازا مەن ازاپ قوي... قايىق اۋدارىلعاندا ءوزى ەسىنەن تانىپ قالعان. سۋعا اعىپ بارىپ ءبىر مۇيىستەن شىققان. ءبىر اياعىندا ەتىگى بار, ەكىنشى اياعىندا شۇلعاۋدان باسقا دىم جوق, ءۇستى-باسىن اق قىراۋ جاپقان بەيشارا جىلاپ-ەڭىرەپ ىمىرت ۇيىرىلە اۋىلعا جەتكەن. سول بويدا كوچەگاركاعا كىرىپ جان شاقىرعان. سودان ونى ۋچاسكەلىك ميليتسيونەر ىزدەپ كەلىپ ۇستاپ, گاۋپتۆاحتاعا جاۋىپ تاستاعان. تەرگەپ, اۋرە-سارساڭعا سالعان. ءبىر ايدان سوڭ سوت بولىپ, ءۇش جىلعا كەسىلىپ كەتتى. جازاسىن وتەپ كەلگەنىن بىلەمىن. سودان وسى بەرتىندە قايتىس بولدى.
– ەندى ءوزىڭىز اجالدان قۇتقارعان 12 وقۋشى تۋرالى از-كەم اڭگىمە ايتساڭىز. ولار قازىر بار ما, قايدا تۇرادى؟ قانداي ازاماتتار بولىپ ءوستى؟
– بۇل بالالار ورىس, ۋكراين, چەشەن ۇلتىنىڭ وكىلدەرى مەن ءوزىمىزدىڭ قارادومالاقتار ەدى. جانە ءارتۇرلى سىنىپتىڭ وقۋشىلارى بولاتىن. مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ ءۇش-تورتەۋى وقۋ ىزدەپ, ءار جاققا جول تارتتى دا, بەس-التاۋى وسىندا قالىپ قويدى. كەيىن ەر بالالار ۇيلەنىپ, قىزدار تۇرمىسقا شىعىپ, ءبارى بالالى-شاعالى بولدى. ۇيلەنۋ تويلارىنا شاقىرىپ, سابيلەرىنىڭ شىلدەحانا, تۇساۋ كەسۋ جانە سۇندەتكە وتىرعىزۋ سياقتى قۋانىشتارىنان قالدىرعان ەمەس. ماسكەۋ مەن كراسنويارسك, ماحاچكالادا تۇراتىن ەكى-ءۇش قىز-جىگىت وسىنداعى اكە-شەشەلەرى مەن تۋعان-تۋىسقاندارىنا كەلگەن كەزدەرىندە ماعان دا امانداسۋدى ۇمىتپايدى. 2007 جىلى ولاردىڭ تاراپتارىنان مەن ءۇشىن كوڭىل تولقىتارلىق ءبىر وقيعا بولدى. سول جىلى ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان 12 مەكتەپ وقۋشىسىنىڭ سۋعا كەتىپ قالا جازداپ, امان قالعاندارىنا 35 جىل تولعان ەكەن. سونى ەسكە العان ولار وسى اۋىلعا ارنايى جينالىپ كەلىپ, ماعان تاعى دا راحمەت ايتتى. اۋدانىمىزداعى جاناشىر ازامات مارات قاشقىنباەۆتىڭ باستاماشىلدىعىمەن قاعازعا تۇسكەن كۋاگەرلەر ءسوزى دەيمىز بە, جوق الدە انىقتاما نەمەسە ەستەلىك, ياكي امانات دەپ ايتۋعا بولا ما, ايتەۋىر جوعارىداعى وزىڭە كورسەتكەن ۇجىمدىق حاتقا قولدارىن قويىپ, تاپسىرىپ كەتتى. قايتسىن, ودان باسقا نە ىستەي الادى ولار. «كىرشىكسىز كوڭىلدەرىڭ مەن اق نيەتتەرىڭنەن اينالايىن!» دەدىم ىشتەي تولقىپ.
وسىدان كەيىن قاريادان ءوزىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن وتباسى تۋرالى, قالاي ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندىعى جايلى سۇرادىق. اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, كەڭەس زامانىندا اقجار كەڭشارىندا شوپان, شوفەر بولىپ جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ, تالدىقورعانداعى زووۆەتەرينارلىق تەحنيكۋمدى ءبىتىرىپتى. سودان كەيىن ارناۋلى جولدامامەن وسى ارالتوبە اۋىلىنا كەلىپ, مال مامانى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. 90-جىلدارداعى وتپەلى كەزەڭدە جەتى بالانى قالاي ەر جەتكىزىپ, اياقتاندىرامىز دەپ زايىبى جولدىبالا اپاي ەكەۋى ءبىراز الاڭداعان جايى بار سياقتى. بىراق ومىرلىك تاجىريبەلەرى مول, اقىل توقتاتقان ادامدار ەمەس پە, ارەنداعا جەر الىپ, ءىرى قارا مەن ۇساق مال وسىرەتىن شارۋا قوجالىعىن قۇرىپتى. بۇگىندەرى سونداعى فەرمادا ەڭبەك ەتىپ جاتقان بالالارىنىڭ ءبىر جاعىنا شىعىسۋ ءۇشىن باقتاشى بولىپ ءجۇر ەكەن. بارعا قاناعات دەپ وتىرعان جايلارى بار.
...اڭگىمە اياقتالدى. قايتۋعا جينالدىق. بەيسەكەڭ ءبىزدى قيماي, ۇيدەن اۋلاعا, اۋلادان كوشەگە ىلەسىپ شىقتى. ءسويتتى دە بالا-شاعاسىمەن بىرگە قايىر-قوش ايتىسىپ قالا بەردى. ىلە وزەنىنە جەتىپ, ونداعى قوناەۆ كوپىرى دەپ اتالىپ كەتكەن وتكەلدەن وتكەن سوڭ ويىما: «كەنەتتەن بولعان اياق استى وقيعالاردان سۋعا كەتكەندەردى قۇتقارۋ كەزىندە ءدال وسى بەيسەتاي داۋرەنبەكوۆ سەكىلدى 12 جاندى اجالدان بىردەن اراشالاپ العان ادامدار بار ما ەكەن ءوزى, مىنا ومىردە؟» – دەگەن ساۋال ورالدى. ءبىر جاعداي ەسىمىزدە. ول 1976 جىلى ەرەۆاندا بولعان ەدى. سالون تولى جۇرگىنشىلەرى بار تروللەيبۋس كوپىردەگى جولدان تايقىپ كەتىپ, وزەنگە قۇلاعان. ونى سول ماڭايدان ءوتىپ بارا جاتقان اتى وداققا ايگىلى سپورتشى شاۆارش كاراپەتيان بايقاپ قالىپ, كومەككە ۇمتىلعان. ناتيجەسىندە ونشاقتى ادامدى سۋدان الىپ شىققان. ونىڭ ولاي ەتەتىندەي ءجونى دە, رەتى دە بار ەدى. نەگە دەسەڭىز, شاۆارش كاراپەتياننىڭ كاسىبى مەن ماماندىعى سوعان سايكەس كەلەتىن ادام-تىن. سۋعا جۇزۋدەن 7 رەت كسرو, 13 مارتە ەۋروپا چەمپيونى ول سونداي-اق سۋ استىنداعى جەدەل جۇزۋدەن دە دۇنيە ءجۇزى بويىنشا رەكورد جاساعان جىگىت بولاتىن. جانە ەرەۆانداعى وزەنگە قۇلاعان تروللەيبۋس وقيعاسى قاقاعان قىستا ەمەس, جازدا بولعان ءجايت ەدى. بىراق, بۇل قالاي بولعاندا دا ۇلكەن ەرلىك. كەرەمەت ءىس! جانقيارلىق عاجاپ قيمىل!!! تاياۋدا سول شاۆارش كاراپەتياندى «رتر» تەلەارناسىنان كورىپ قالعانىمىز بار. بۇل سوچيدەگى قىسقى وليمپيادا الاۋىن ۆانكۋۆەردەن ماسكەۋگە الىپ كەلەتىن قاربالاس ءسات قارساڭى بولاتىن. وعان رەسەي فەدەراتسياسى بويىنشا 10 اتاقتى ارداگەر سپورت ساڭلاقتارى تاڭدالىپتى. سولاردىڭ ساپىندا ماڭدايى جارقىراپ شاۆارش تا تۇر. قۇرمەت دەپ مىنە, وسىنى ايت!
قانداسىمىز بەيسەتاي داۋرەنبەكوۆتىڭ جوعارىدا ءوزىمىز ءسوز ەتكەن جانقيارلىق ءىس, باتىل قادامى بۇدان بىردە-ءبىر كەم ەمەس ءۇلكەن ەرلىك. تەك ەنجارلىقپەن بىلمەي, بەيعامدىقپەن باعالاي الماي ءجۇرمىز. حالقىمىزدا: «ءبىر كەم دۇنيە...» دەگەن ءسوز بار. ونىڭ ماعىناسى قول جەتپەگەن, ورىندالماعان, قيسىنى مەن رەتى كەلمەگەن ءنارسە دەگەنگە سايادى. قاشانعى بۇل وسىلاي بولا بەرەدى؟ نەگە ىڭعايىن كەلتىرمەيمىز؟ ۋاقىتى الدەقاشان كەلگەن نارسەگە دۇرىس نازار اۋدارىپ, مۇقيات قاراساق, كۇدىك كەلتىرىپ تۇرعان ەشتەڭەسى جوق قوي. توق ەتەرىن ايتقاندا, بەيسەكەڭ اقساقالدىڭ ماسەلەسى ءبارىمىز ءۇشىن «ءبىر كەم دۇنيە...» بولىپ تۇر. 2007 جىلعى وقۋشىلار حاتىنداعى وي دۇرىس. قارياعا حالىق قاھارمانى اتاعىن بەرۋ كەرەك. ەرلىك ەسكىرمەيدى. ەل, جۇرت تىلەگى وسى.
وسى وي ماعان ارالتوبەدەن باقاناسقا جەتكەنشە, ودان قاپشاعايعا كەلىپ, الماتىنىڭ شەتكى كوشەلەرىنە ىلىنگەنشە مازا بەرمەي-اق قويدى.
جانبولات اۋپباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى وبلىسى,
بالقاش اۋدانى,
ارالتوبە اۋىلى.
____________________________________
سۋرەتتى تۇسىرگەن باقتىعالي داۋىتباەۆ.
