ول – جەتىسۋ كۇيشىلىك مەكتەبىن قايتا جاڭعىرتقان تۇڭعىش فولكلورتانۋشى, وسى تاقىرىپ اياسىندا ديسسەرتاتسيا قورعاعان ءھام حرەستوماتيالىق كۇي جيناقتارىن جازعان ورەلى عالىم. سانالى عۇمىرىندا جەتىسۋمەن قاتار ارقا, قاراتاۋ, التاي, ىلە, بايولكە ايماقتارىنىڭ كۇيشىلىك مۇراسىن جيناقتاۋمەن اينالىستى, ولاردى جۇيەلەدى, كاسىبي مەكتەپ ءتۇزىپ عىلىمي اينالىمعا ەنۋىنە تەر توكتى.
ول – «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىمەن شىققان كۇي انتولوگيالارىنىڭ («ماڭگىلىك سارىن-1», «ماڭگىلىك سارىن-2», «قازاقتىڭ 1000 كۇيى») العاشقى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى. وسى جوبالار بارىسىندا مۇراعاتتا جاتقان كوپتەگەن تۋىندىلاردى قايتا ساراپتادى, كۇيشىلىك ايماقتارىن انىقتادى, شەتەلدەگى قانداستارىمىزدىڭ ەسكەرىلمەي قالعان اسىل مۇرالارىن كۇيتاباققا جازدى.
ول – حالىقارالىق دەڭگەيدەگى «استانا-ارقاۋ», «استاناعا تارتۋ» سياقتى ونەر فەستيۆالدارىنىڭ وتۋىنە ۇيىتقى بولدى, تۇركى حالىقتارى ونەرپازدارىنىڭ ءبىر ساحنادا باس قوسۋىنا ىقپالى ءتيدى. ءوزى دە ونەرىمەن كوپشىلىكتىڭ ىقىلاسىنا بولەندى.
ول – ءداستۇرلى كۇي ونەرىنىڭ مايتالمانى. بازارالى تابيعاتىنان دالا داستۇرىمەن سۋسىنداعان كۇي جىراۋى ەدى, دومبىراسىنىڭ قۇلاق كۇيىن باباسى قوجەكەنىڭ كەرتولعاۋ كۇيلەرىنەن باستاپ, ايگىلى سىبانقۇل, مەرگەنبايلاردىڭ مۇڭلى قوڭىرلارىنا جالعاستىرىپ تاراۋلاتا شەرتەتىن ەپيكتىك قاسيەت يەسى بولدى. بايجىگىت, تاتتىمبەت, توقا, سۇگىر, بەيسەنبى, ءاشىم, قايراقباي, ايكەن كۇيلەرىن دە اسا سەرگەك سەزىممەن شەرتىپ راديونىڭ التىن قورىنا جازىپ قالدىردى.
ول – قازاق راديوسىنىڭ الدىڭعى قاتارلى قايراتكەرى. راديودا ەڭبەك ەتكەن جىلدارى كوپتەگەن رۋحاني جوبالاردىڭ باستاماشىسى بولدى. قازاق مۋزىكاسىنىڭ ناسيحاتىنا ايانباي تەر توكتى. ەل اراسىنداعى ءداستۇرلى كۇيشىلەردىڭ مۇراسىن جازىپ الىپ «التىن قورعا» ەنگىزدى. دينا مەن ابىكەننىڭ سۋ ءتيىپ ب ۇلىنگەن تاسپالارىن رەستاۆراتسيالادى, ولاردى تسيفرلى فورماتقا كوشىرىپ حالقىمەن قايتا تابىستىردى. كونتسەرتتىك باعدارلامالاردىڭ, مادەني تاقىرىپتاعى ماڭىزدى راديوحابارلاردىڭ اۆتورى بولدى.
ول – كاسىبي فولكلور جيناۋشى. جارقىن شاكارىممەن بىرگە ماسكەۋدىڭ دىبىس جازۋ ارحيۆىنەن اكادەميك احمەت جۇبانوۆ شەرتكەن كونە كۇيلەردىڭ كوشىرمەسىن ەلگە اكەلىپ سۇيىنشىلەگەن ازامات. قىتايداعى ىلە, التايداعى, مۇڭعۇلياداعى بايولكە توپىراعىنداعى دومبىرا مەن سىبىزعى كۇيلەرىمەن وتاندىق تىڭدارماندى قۋانتقان ادام.
ول – جاڭاشىل كوزقاراستاعى اعارتۋشى ۇستاز. قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور ايمان مۇساقوجاەۆانىڭ شاقىرتۋىمەن ەلورداعا جۇمىسقا كەلدى. وقۋ ورنى قابىرعاسىنان فولكلورلىق زەرتحانا اشتى. ارنايى ەكسپەديتسيالار جاساقتاپ ايماقتاردى ارالادى, ارقا جەرىندە كۇي كەشتەرى مەن فەستيۆالدارىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا سەپ بولدى. ەكسپەديتسيا بارىسىندا جينالعان ماتەريالداردى وڭدەپ, كۇيتاباق, نوتالىق جيناقتار مەن كىتاپتار جازدى. وسى وقۋ ورنىندا جاس عالىمدارعا تالىمگەر بولىپ, تىڭ مازمۇنداعى ديسسەرتاتسيالاردىڭ جازىلۋىنا مۇرىندىق بولدى. بازارالىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن ماگيسترلىك دارەجە العان جاس عالىمدار بۇل كۇندە وتاندىق عىلىمنىڭ ءار سالاسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر.
ول – ۇلتتىق مۇرانىڭ داڭقىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرە العان ونەر قايراتكەرى. 2014 جىلى بازارالى مۇپتەكەەۆ دومبىرا كۇيلەرىنىڭ «ادامزات يگىلىگىندەگى ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالارى» قاتارىندا يۋنەسكو تىزىمىنە ەنۋىنە جەتەكشىلىك ەتتى. ۇستازى سايدا ەلەمانوۆامەن بىرگە الەمگە ايگىلى ۇيىممەن جىلعا جۋىق اسا كۇردەلى جۇمىستاردى اتقاردى. ەگەمەن قازاق مەملەكەتى ءۇشىن بۇل رۋحاني سالاداعى ءىرى جەتىستىك بولدى.
بازارالى مۇپتەكەەۆ 2015 جىلى وڭتۇستىك كورەيا جەرىندەگى يۋنەسكو شتابىنا ارنايى ىسساپارمەن بارىپ, قازاق كۇيلەرىنىڭ جاھاندىق ناسيحاتتالۋى جۇمىستارىمەن اينالىستى. ۇلكەن جوبالارعا قاتىستى, دومبىرا كۇيلەرىنىڭ انتولوگياسىن جاساۋ جانە ولاردىڭ بولاشاقتا الەمدىك ساۋدا جۇيەسىنە ءتۇسۋ مۇمكىندىكتەرى جونىندە ارنايى يۋنەسكو شتابىمەن مادەني كەلىسسوزدەر جاسادى. وكىنىشىمىزگە قاراي, تالانتتى عالىم سول ساپاردان قايتپادى, ءوز حالقىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن دامىل تاپپاعان جۇرەگى جات جەردە توقتادى. الايدا ونىڭ ءومىرى, ۇلتتىق مۇرانى زەرتتەۋدەگى ءتالىمى مەن تاجىريبەسى, وتانشىلدىق مۇراتى مەن ماقساتى بارشا ونەرسۇيەر قاۋىمعا سارا جول سالىپ كەتكەنى انىق. بازارالىنىڭ فولكلوردى زەرتتەۋ مەن ساراپتاۋ ءادىسنامالارى كەيىنگىگە ىزدەنىمپاز بۋىنعا ۇلگى بولىپ قالدى. كوزى تىرىسىندە زەردەلى عالىمنىڭ ءاربىر باستاماسى تۋعان حالقىنىڭ يگىلىگىنە اينالدى, سوندىقتان دا ونىڭ عىلىمداعى اتى دا, قوعامداعى تۇلعاسى دا ءاماندا اسقاق ەدى.
قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىندا بازارالىمەن بىرگە وقىدىم. سىرىمىز دا, جىرىمىز دا ءبىر ەدى. ونەر جولىندا بازارالىنىڭ اتى وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى شىعا باستادى. جالپى تىڭدارمان اۋەلى ونى شەرتپە كۇي شەبەرى رەتىندە تانىدى, ول بايجىگىت, تاتتىمبەت كۇيلەرىن تازا ورىندايتىن, سۇگىر كۇيلەرىن جاپپاسشا تولعاۋشى ەدى. كەيىننەن ول حالىقتىڭ اڭىز كۇيلەرىنىڭ سيرەك ۆاريانتتارىن بىلەتىن قابىلەتىمەن كوزگە ءتۇستى. اسىرەسە جەتىسۋ, التاي وڭىرىندەگى تاريحپەن بايلانىستى ەسكى كۇيلەردى اڭگىمەلەي وتىرىپ اسەرلى ورىنداۋشى ەدى. كونسەرۆاتوريا قابىرعاسىندا بازارالىنىڭ بەدەلى اينالاسىنا بىردەن بايقالاتىن, سەبەبى ول سول كەزەڭدەگى قالىپتاسقان دومبىرا ماشىعىن بۇكىل ىقپىل-جىقپىلىمەن قوسا يگەرە وتىرىپ, دالالىق ورىنداۋشىلىق ءداستۇردى دە جانىنا سىڭىرگەن ىزدەنىمپاز ستۋدەنت رەتىندە ۇستازداردىڭ نازارىنا ىلىكتى. بازارالىنىڭ كۇيشىلىگى مەن عىلىم سالاسىنداعى ىزدەنىسىن راحمانقۇل بەردىباەۆ, جارقىن شاكارىم, تالاسبەك اسەمقۇلوۆ, قوشان مۇستافا ۇلى, عالىم دوسكەن, تۇرسىنجان شاپاي سەكىلدى الماتى زيالىلارى جوعارى باعالادى. ارينە, كەز كەلگەن ونەردە ءارتۇرلى بىلىك, ارقانداي سانا بولاتىنى بەلگىلى, كەي جاعدايدا بازارالىنىڭ جاسىنان وزىق ويلى بولعانى وزىنە دە قيىن ءتيدى مە ەكەن دەپ قالام. ول كۇيتانۋ ادەبيەتىندە قالىپتاسقان كەڭەستىك زەرتتەۋ مەتودولوگياسىنا اشىق قارسى شىقتى جانە القالى جيىنداردا وزىندىك سىني تۇجىرىمدارىن جاسىرماي ايتىپ ءجۇردى. نەگىزگى پىكىرلەرى ورىنداۋشىلىق ونەرگە, نوتالىق جۇيەنى جەتىلدىرۋگە قاتىستى بولاتىن. ونى قولداۋشىلاردىڭ قاتارى ول كەزدە سيرەك ەدى, دەگەنمەن ۋاقىت وتە كەلە زەردەلى ورتا بازارالىنىڭ باتىل ويلارىمەن ساناسا باستادى.
بازارالى كونسەرۆاتوريانىڭ فولكلورلىق كابينەتىندە ءبىراز جىل ەڭبەك ەتتى, بەلگىلى جازۋشى ءارى كۇيشى تالاسبەك اسەمقۇلوۆپەن بىرگە قىزمەتتەس بولدى. تالاسبەك اعاسىنىڭ كۇي تاريحىنا بايلانىستى پىكىرلەرىن جادىنا توقىدى, جوعارى باعالادى. ول وزىق ويلى عالىمدارمەن تىعىز شىعارماشىلىق قارىم-قاتىناس جاسادى, ءبىرسىپىرا ماقالالارى جاريالاندى. وتاندىق ونەرتانۋ عىلىمىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى – ءاسيا مۇحامبەتوۆا, سارا كۇزەمباەۆا, پەرنەبەك شەگەباەۆ, ساعاتبەك قاليەۆ, گۇلزادا وماروۆا, سايدا ەلەمانوۆالاردان ءدارىس الدى. كونسەرۆاتوريادا ەڭبەك ەتكەن جىلدارى ول مۋزىكالىق مۇراعاتتاردىڭ حاتتالۋىن ۇيرەندى, ماگنيتتاسپالاردى تسيفرلى نۇسقادا ساقتاۋدىڭ قىر-سىرىن مەڭگەردى. ول مۋزىكالىق ترەكتەردى دىبىستىق تۇرعىدا تازالاۋ مەن وڭدەۋ جۇمىستارىن كەز كەلگەن كاسىبي دىبىس وپەراتورىنان ارتىق بىلەتىن, ونىڭ وسى سالادا جيناعان تاجىريبەسى كەيىننەن راديوعا بارعاندا كوپ كومەگى تيگەنى انىق.
بازارالى توقسانىنشى «توقىراۋ جىلداردىڭ» سوڭىن الا, ناقتى ايتساق 1998 جىلى بەلگىلى عالىم ساعاتبەك مەدەۋبەكوۆپەن بىرلەسىپ «جەتىسۋ كۇيلەرى», «جەتىسۋ اۋەندەرى» دەگەن حرەستوماتيالىق جيناقتارىن جارىققا شىعاردى. بۇل ەكى كىتاپ ءداستۇرلى مۋزىكا سالاسىندا شىن مانىندە سەنساتسيالىق ءدۇمپۋ تۋدىرعان ۇلكەن عىلىمي جاڭالىق ەدى. جالپى, كەڭەس داۋىرىندە ايماقتىق كۇيشىلىك ۇلگىلەردىڭ ناسيحاتتالماۋى, ولاردى «بۇقارالىق-اۋەسقوي تۆورچەستۆو» دەپ ساناۋ قالىپتاسقان جاعداي بولاتىن جانە ول كاسىبي كۇيشىلەر قاۋىمىن دا پالەندەي تولعاندىرا قويماۋشى ەدى. ارنايى مۋزىكالىق ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىندا «جەتىسۋ كۇيشىلىك ءداستۇرى» دەگەن ۇعىم دا وسىنداي سەبەپتەرمەن مۇلدە ەسكەرىلمەيتىن. كونتسەرتتىك ساياساتتا, دومبىراشىلىق ونەردە نەگىزىنەن باتىس ەۋروپا مەن ورىس كومپوزيتورلارىنىڭ شىعارمالارىن وڭدەپ دومبىراعا سالۋ ماشىعىنا باسىمدىق بەرىلەتىن. (قازىرگى ەگەمەن جاستار اۋديتورياسىن وسى اڭگىمەمەن يلاندىرۋ قيىن, بىراق ءبىزدىڭ بۋىن باستان كەشكەن اششى شىندىق وسى). وسىنداي قيلى زاماندا جەتىسۋ كۇيشىلەرى مۇراسىنىڭ كاسىبي وقۋعا باتىل ەنىپ ارنايى ايماقتىق كۇي مەكتەبى بولىپ قالىپتاسۋى بازارالىنىڭ جانكەشتى ەڭبەگى ءھام ەرلىگى ەدى. وسى جەردە بازارالىنىڭ كۇيلەردى نوتاعا جازۋ قولتاڭباسىنا توقتالعىمىز كەلەدى. جەتىسۋ كۇيلەرىنىڭ حاتتالۋى بارىسىندا ول قوڭىر شەرتپە مەن جەلدىرمەلى-شەرتپەلى كۇيلەردىڭ جازىلۋ ءستيلىن ءدوپ باستى, كۇيلەردىڭ ءسوز سەكىلدى وقۋعا ۇعىنىقتى بولۋىن مۇقيات قاداعالادى. ناتيجەسىندە ول كۇي ىرعاعى ىشكى سوزىمەن بىردەي قابىساتىن, ءسوز بۋىنى مەن ساز تاكتىلەرى ءوزارا ساي بولاتىن جازۋ مەتوديكاسىن قالىپتاستىرا الدى. كۇيدى نوتاعا ءتۇسىرۋ ۇردىسىنە سەرگەك قارادى, بۇل سالادا ول كومپوزيتور ەرمۇرات ۇسەنوۆتى ۇلگى تۇتاتىن, رۋحاني ۇستاز سانايتىن.
2014 جىلدىڭ 26 قاراشاسىندا دومبىرا كۇيلەرى يۋنەسكو تىزىمىنە ەنگەن سوڭ بازارالىمەن كەزدەسىپ, قۋانىشىمەن ورتاقتاسىپ, اڭگىمە-دۇكەن قۇرعانىمىز ەسىمدە. بازەكەڭ «وسى تاريحي كۇننىڭ قۇرمەتىنە جىلدا قاراشا ايىندا ۋنيۆەرسيتەت ۇستازدارىنىڭ قاتىسۋىمەن «كۇي اپتالىعى» اتتى كونتسەرتتىك شارا وتكىزەيىك» دەگەن ۇسىنىسىن ايتتى. بىردەن قولدادىق, جەكە كۇيشىلەردىڭ كەشتەرى, سىنىپتىق كونتسەرتتەر مەن شەبەرلىك ساباقتارى «شابىت» عيماراتىندا دۇركىرەپ ءوتىپ تۇردى. كەيىن «كۇي اپتالىعى» ءداستۇرلى تۇردە ءوتىپ تۇراتىن مەرەكەگە اينالدى. «جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى, عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى» دەگەن وسى شىعار. «بىزدە دومبىرا كۇنى ۇلتتىق مەرەكەسى بولۋى كەرەك» دەگەن باستامانى دا العاش بازارالى كوتەرگەن ەدى. ول ء«بىز كورشىلەس ەلدەردەن قالىپ بارامىز, رەسەيدە «بايان», «بالالايكا», قىرعىزدا «كومۋز», وزبەكتە «دۋتار» كۇندەرى بار ەكەن, بىزدە ءالى كۇنگە دومبىرانىڭ ەسكەرىلمەۋى ۇيات جاعداي عوي» دەپ ەدى. وسى جونىندە ءتيىستى ورىندارعا حات تا جازىپ ءجۇردى. ناتيجەسىندە ونىڭ تىلەگىن ءتاڭىر قابىل ەتتى, «دومبىرا كۇنى» ۇلتتىق مەرەكەگە اينالدى. وكىنىشى سول, ءوزى سول مەرەكەنى كورە الماي ارماندا كەتتى.
بازارالىنىڭ تىرشىلىكتە جيناقتاعان مۇراسى قيساپسىز قازىنا ەدى. ونىڭ فونوتەكاسىندا ءالى جارىق كورمەگەن ەكى مىڭنان استام كۇي, سونشاما قارا ولەڭ, ەپوستىق سارىندار, جىردىڭ ماقام-سازدارى بار بولاتىن. بۇلار تەك مەنىڭ جۇمىس بارىسىندا اڭعارعانىم عانا, ال سيرەك قولجازبالار, تسيفرمەن شىققان كونە كۇي جيناقتارى, ەكسپەديتسيا ماتەريالدارى, تاريحي فوتوسۋرەتتەر, قىتاي, مۇڭعۇليا ەلدەرىندەگى دومبىراشىلاردان جازىلىپ الىنعان كۇي اڭىزدارى, سۇحباتتار, سىبىزعى كۇيلەرى, تۋىسقان ۇيعىر مۇعامدارى مەن قىرعىز قايرىقتارى, بۇلاردىڭ ءبارى ءجۇز كىتاپقا جۇك بولارلىق قۇندى دۇنيە ەدى. ۇلت ونەرىنىڭ شىراقشىسى بازارالى مۇپتەكەەۆ رۋحاني مادەنيەتىمىزدىڭ يگىلىگىنە جارايتىن اسىلىمىزدى «ساباقتى ينەسىنە دەيىن» شاشاۋسىز جينادى, ولاردى ساراپتاپ, كەلەشەكتە كەشەندى ەڭبەك جازۋدى ماقسات ەتكەن ەدى, اتتەڭ, وعان ءدام-تۇزى جەتپەدى. ءتاڭىردىڭ ءىسى. ەندى وسى قازىنانىڭ ءبارىن يگەرۋ بولاشاقتىڭ ەنشىسىنە قالماق, الدىن كورگەن شاكىرتتەرى, ارتىنداعى ۇرپاقتارى بازارالى اماناتىنا ادال بولار دەپ ۇمىتتەنەمىز.
بازارالى مۇپتەكەەۆتىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىن جارىققا شىعارۋ, ونىڭ ورىنداۋىنداعى تۋىندىلاردى كۇيتاباققا جازۋ جۇمىستارىمەن جاس عالىمدار باۋىرجان بەكمۇحامەت, ماقسات مەدەۋبەكوۆ اينالىسىپ جۇرگەنىن جاقىندا ەستىپ جانىم جادىرادى. قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇجىمى, ء«داستۇرلى مۋزىكا ونەرى» فاكۋلتەتى الداعى ۋاقىتتاردا بازارالى مۇپتەكەەۆ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان ءىس-شارالار باعدارلاماسىن جوسپارلاپ وتىر ەكەن, يگىلىگى ەلگە جۇعىستى بولسىن دەيمىز. بولاشاقتا وسىناۋ جوبالار اياسىندا جاس عالىمدارعا ارنالعان «مۇپتەكەەۆ وقۋلارى» اتتى ءداستۇرلى رەسپۋبليكالىق سەمينار وتكىزۋ جوسپارلانسا, ول مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تاراپىنان قاداعالانسا يگى ءىس بولار ەدى دەگەن ۇسىنىسىمىز بار. سەبەبى ونەرتانۋ سالاسىنداعى ىزدەنىسى مول جاستاردىڭ ءوزارا پىكىر الماساتىن الاڭى رەتىندە جاڭاشا عىلىمي مازمۇنداعى سەمينارلار, القالى جيىندار كەرەك-اق. «مۇپتەكەەۆ وقۋلارى» جوباسىن جۇزەگە اسىرا الساق, بىرىنشىدەن, جاستاردىڭ ءبىلىم كوكجيەگىن كەڭەيتۋگە جول اشىلار ەدى, ەكىنشىدەن, كورنەكتى قازاق عالىمىنىڭ رۋحىنا دەگەن ءبىر قۇرمەتىمىز سول بولار ەدى.
جانعالي ءجۇزباي
