قاراعاشتا قالعان ىزدەر

بۇل قازىرگى العا اۋدا­نى قاراعاش اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ سامباي اۋىلى. احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ قاراعاشقا كەلۋىنە احمەتكەرەي قوسۋاقوۆ سەبەپشى بولعان. دۇرىسى, ەكەۋى ورىنبوردان وسى جاققا بىرگە كەلگەن. ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ قىزمەتىندە بولعان احمەتكەرەي قوسۋاقوۆ (1857-1924 جىلدارى) 1895 جىلى تۋعان جەرىنە ورالىپ, بولىستىققا سايلانعان بويى مەكتەپ قۇرى­لىسىنا كىرىسكەن. ورىنبور مۇعالىمدەر سەمينارياسىن اياقتاعان جاس وقىتۋشى احمەت بايتۇرسىنوۆ اۋىل بالالارىن وقىتا ءجۇرىپ, شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ, مەكتەپ باعدارلاماسىن رەتتەپ, قوعامدىق-ساياسي قىزمەتپەن دە شۇعىلدانۋدى باستاعان. ءوزى وسى جىلدارداعى قىزمەتىنە بايلانىستى «اۋەلى اۋىلدىق, سوسىن بولىستىق جانە ەكى كلاستىق مەكتەپتەردە ساباق بەردىم» دەپ جازادى. ەكى جىلدان سوڭ قارقارالى ۋەزىنە ورالادى.

ءيا, احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ تۋعان جەرى توسىن بولىسىنان قاشىقتاۋ جۇرگەنى ۋەزد باستىعىنىڭ باسىن جا­رىپ, سىبىرگە ايدالعان اكە تاع­دىرىمەن بايلانىستى بولعان سياقتى. اققۇمداعى اعايىندارى ەل ىشىندەگى داۋكەستەردىڭ كەسىرى تيمەسىن دەپ جاس ۇستازدى ساقتاندىرعان بولار. ايتسە دە ەسەسى كەتكەن ەلىنىڭ, قاراڭعىدا قالىپ بارا جاتقان حالقىنىڭ مىڭ ءتۇرلى شارۋاسىن جونگە كەلتىرۋى ءۇشىن ورىنبورعا قاراي بارىس-كەلىس ءۇشىن وسى جاق ىڭعايلى بولعانى انىق. ورىنبور مەن اقتوبەنىڭ اراسى 280 شاقىرىم, پوەزد ءجۇرىپ تۇر.

1895-1915 جىلدارى باتپاقتى, بەستاماق بولىستىعىن 19 جىل باس­قارعان احمەتكەرەي قوسۋاقوۆتى كوز كورگەندەر «جازدا جارلى-جا­قىبايلارعا ساۋىنعا سيىر, مىنۋگە ات بەرىپ, كۇزدە تولدەرىن قالدىرىپ, باسىن قايتارىپ الاتىن مىرزا-پراۆيتەل» دەپ سيپاتتاعان. زاڭدى بىلمەي ۇتىلعان قاراڭعى قازاقتىڭ شارۋا­سىن جونگە كەلتىرەتىنى ءوز الدىنا, اۋىلىشىلىك ۇساق-تۇيەك جۇمىستاردى دا اسا بايىپپەن شەشەتىن, كوپ سويلەمەيتىن سابىرلى ادام بولعان ەكەن. زاڭ-قۇقىق جاعىنان وتە ساۋاتتى بولىس 1917 جىلى ۋاقىتشا ۇكىمەت ورناعاندا ۋەزدىك باسقارمانىڭ ورىن­­­باسارى بولىپ بەكىتىلگەن. 1917 جىل­دىڭ جەلتوقسانىندا ورىن­بوردا وتكەن جالپى قازاق-قىرعىز سەزىنە قاتىسقان احمەتكەرەي الاش پارتياسىنىڭ شارۋاسىنا اسا ىج­داعاتتىلىقپەن ارالاسقان. ساكەن سەيفۋلليننىڭ «تار جول, تايعاق كەشۋ» رومانىندا 1917 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ورىنبوردا وتكەن جال­پىقازاقتىق سەزگە رەسمي شا­قىرىلعانداردىڭ اراسىندا احمەت­كەرەي قوسۋاقوۆ بولعانى ايتىلادى. بولىس 1924 جىلى اقتوبەدە قايتىس بولعان. باتپاقتىعا جەرلەنەدى. اكە­سىنەن جاس قالعان ۇلدارى – ءسادۋ, سۇلتان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىس­تان ورالمايدى. جالعىز قىزى اقتو­بەدە بەرىرەكتە قايتىس بولعان.

2018 جىلدىڭ 11 مامىرىندا سامباي اۋىلىنا جولىمىز ءتۇستى. ەلەك وزەنىنىڭ ارناسى مول سالاسى باتپاقتى – شارۋاعا جايلى, قايىڭ-تەرەگى مول اۋىل ەكەن. اۋىلدا ا.باي­تۇرسىنوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپ بار. سول جولى بايتۇرسىنوۆ مەك­تەبىمەن ىرگەلەس جاتقان نۇربۇلاق اۋى­لىنىڭ مەكتەپ ۇجىمدارى بىرلەسە ۇلت ۇستازىنىڭ 145 جىلدىعىن اتاپ ءوتتى. وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋ­زەيى دە وسى شاراعا اقپاراتتىق-ناسي­حاتتىق قولداۋ كورسەتتى. مەكتەپ ال­دىنداعى ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ ءمۇسىنى الدىندا وقۋشىلار ۇلت ۇستازىنىڭ بارلىق ولەڭ-مىسالدارىن جاتقا ايتىپ, دوم­بىرامەن «اققۇم» ءانىن شىر­قادى. اۋىلدىڭ ەسكىلەۋ مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارى ونەرلى دە نامىستى ەكەن.

اۋىلدىڭ ۇلكەن كىسىلەرىنەن اح­مەت بايتۇرسىنوۆ ۇستازدىق ەتكەن ەسكى مەك­تەپتىڭ ورنىن سۇراستىرىپ ەدىك, ەشكىم بىلمەيتىن بولىپ شىق­تى. بىراق «احمەتكەرەي بالكاسى», «احمەتكەرەيدىڭ ەگىندى سايى», «اح­مەت­­كەرەيدىڭ شەگەندى قۇدى­عى» دەگەن اتاۋلار سامبايدا ساقتا­لىپتى.

مەكتەپتەن شىققان سوڭ اۋىل ىر­گەسىندەگى ەسكى قورىمداعى شاقپاق قارا تاسپەن قورشالعان احمەتكەرەي قوسۋاقوۆتىڭ زيراتىنا بارىپ, دۇعا جاسادىق. ءبىز وسى ماقالامىزدى بات­پاقتىنى سيپاتتاۋدان ەمەس, شولپان احمەتقىزىنىڭ حاتىنان باستاۋى­مىز كەرەك بولسا دا, ءبىر بولەك بولىپ بۇيىردە جاتقان اۋىلدىڭ الاش قوزعالىسىمەن قالاي بايلانىستا بولعاندىعىنا توقتالدىق. ەندىگى ءسوز شولپان احمەتقىزىنىڭ 1989 جىلدىڭ 28 قاراشاسى كۇنى اقتوبە وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىن­شى حاتشىسى زولوتارەۆ پەن وبلىس­تىق اتقارۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى ساپار ساعىنتاەۆقا جازعان حاتى تۋ­رالى. وسى حاتتىڭ ءبىر داناسى ەر­تەرەكتە كەزدەيسوق قولىمىزعا تۇس­كەن ەدى. ەكى پاراق حاتتا شولپان اپاي ەلىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن قۇربان بولعان قايراتكەر اكەسىنىڭ ىزدەۋشىسى جوق­تىعىنا قاتتى رەنىشتى ەكەندىگىن ايتىپ وتەدى. مۇقيات وقىپ قاراساڭىز, حات ەمەس, بالانىڭ زارى سياقتى. 1988 جىلدىڭ 4 قاراشاسىندا قازاق كسر جوعارعى سوتىنىڭ شەشىمىمەن ەكى رەت اقتالعانىنا قاراماستان ۇلت ۇستا­زىنىڭ ەسىمىن قالپىنا كەلتىرۋگە ەل-جۇرت اسىعار ەمەس. ەنجارلىق اقتوبەدە دە سەزىلەدى دەيدى. ويتكەنى ەل ىشىندەگى كونەكوز قارتتاردان دەرەك جينالماي جاتىر. اپاي وسى جۇمىستى جىلدامداتا قولعا الۋ كەرەك دەگەن پىكىردە. اقتوبە ۋەزىنىڭ مۇعالجار, وكتيابر اۋدانىندا ءالى كۇنگە دەيىن ء«تىل قۇرالدى» ساقتاپ, اكەسىنىڭ مىسال اڭگىمەلەرى مەن ولەڭدەرىن جاتقا ايتاتىن اقساقالدار بولعانىمەن, ولار بىلگەندەرىن جاريالار ەمەس. ونىڭ ءبىر دالەلى, كەزىندە تورعايدا ۇلت ۇستازىنا ارناپ مۋزەي سالۋعا «سپەتسبانكتە» ەسەپشوت اشىلعان كەزدە, اقتوبەلىك بىرنەشە قارت قارجى اۋدارىپ, بىراق وزدەرى ەلەۋسىز قالعان. اپاي وسى قارتتاردىڭ اقشا اۋدارىمدارى تۋرالى مالىمەتتەردى الما­تىداعى ورتالىق مۇراعاتتان تا­بۋعا بولاتىندىعىن ايتىپ وتە­دى. «مەن اكەمدى قاتتى ايايمىن ءارى ونىڭ تاعدىرى ءۇشىن كۇيى­نە­مىن دە. سىزدەردىڭ تىم-تىرىس وتىر­عان­دارىڭىزعا دا تا­ڭىم بار» دەي وتىرىپ, 1895 جىلى اكەسىنەن وقى­­عان اقتوبەلىكتەر تۋرالى بار­لىق دەرەكتى جيناۋعا كىرىسۋ كەرەك دەپ ۇسىنىس ەتەدى. بۇل كىسىلەردى نە ولاردىڭ ۇرپاقتارىن اقتوبە وب­­لىس­تىق گازەتىنە حابارلاندىرۋ بەرۋ ارقىلى تابۋعا بولادى دەيدى. مالىمەتتەر سۇراپ, دەرەكتەر تاپقان ادام­دار بولسا, دەرەۋ قاندىاعاش قالا­سىندا تۇراتىن جۋرناليست اق­لەپەس ناۋبەتياروۆقا حابارلاسۋىن وتىنەدى. حات 1989 جىلدىڭ 3 قارا­شاسىندا جازىلعان.

وكىنىشتىسى سول, شولپان اپايدىڭ حاتىنا سول كەزدەگى باسشىلىق تا, مادەنيەت ماڭايىندا جۇرگەندەر دە اسا ءمان بەرمەگەن. حات سول كۇيىندە تارتپالاردا جاتا بەردى. سول جىلدارى الماتىدان كەلىپ دەرەك جيناۋعا اپايدىڭ دەنساۋلىعى جاراماعان. راس, كەيىن اقتوبەلىك بىرنەشە ازامات العا اۋدانىنان ءبىراز مالىمەتتى تاپقانداي بولدى. ولاردىڭ ءبىرى سول كەزەڭدە وبلىستىق گازەتتى باس­قارعان يدوش اسقار مەن قازاق را­ديوسىنىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى بولعان ءسابيت سۇلەيمەنوۆ. بىراق دەرەك قورى جەتكىلىكسىز بولاتىن. العا اۋدانىندا تۇراتىن 87 جاستاعى سەيىتوۆ دەگەن اقساقال احمەت بايتۇرسىنوۆتى بالا كەزىندە كورگەنىن ايتىپ بەردى. باسقالاي كوزگە ىلەرلىك دەرەكتەر تابىلمادى.

ءبىز دە وتكەن جىلى ءوز تاراپىمىز­دان العا اۋدانىنداعى قاراعاش مەكتەبىندە وقىعان كىسىلەردىڭ ۇرپاق­تارىن ىزدەستىرىپ كوردىك. ونىڭ ىشىندە العا اۋداندىق ءىزتاي مامبەتوۆ اتىن­داعى بالالار كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى اقشولپان ىزتىلەۋوۆانىڭ بەر­گەن مالىمەتى بار. ول بىزگە قايىن اتاسى ماسكەۋ شۇكىرانوۆتىڭ جەكە مۇ­راعاتىنان تابىلعان شولپان احمەت­قىزىنىڭ حاتىمەن ءبولىستى. ماسكەۋ شۇكىرانوۆ 1980-1990 جىلدارى قوب­دا اۋداندىق گازەتىنىڭ رەداكتورى بولعان. حاتتا بىلاي دەپ جازىلعان: «وسى حاتتى جازىپ وتىرعان شولپان احمەتقىزى بايتۇرسىنوۆا. مەنىڭ اكەم احمەت بايتۇرسىنوۆ ارحانگەلسكىدە اي­داۋ­دا جۇرگەندە ءسىزدىڭ اكە-شە­شەڭىزبەن تانىس بولىپتى. اكەمنىڭ ايتقان سوزدەرىن اناڭىز ەسىندە جاقسى ساق­­تا­عان دەپ ەستىدىم. ءوزىم بارۋ­عا دەن­ساۋلىعىم كەمىس بولىپ وتىر. ءدام بۇيىرسا بارىپ, اناڭىز­دىڭ ەستەلىگىن تىڭداسام دەيمىن. سو­نى بىلۋگە قۇشتار بولىپ وتىرمىن. اقاڭ اقتوبە وبلىسىنا وتە قۇر­مەتتى عوي. ەڭ ءبىرىنشى مۇعا­لىم­دىك قىزمەتىن وكتيابر, مۇعال­جار اۋ­­داندارىندا باستادى. اكەم­نىڭ ار­حانگەلسكىدە ءسىزدىڭ اتا-اناڭ­ىز­بەن دامدەس بولعانىن ماعان اقلە­پەس ناۋبەتياروۆ جەتكىزدى. ءسىز اناڭىز­دان سۇراستىرىپ, ەسىندە قال­عان اڭگىمەسىن جەتكىزسەڭىز, مەن ءۇشىن وتە جاقسى بولار ەدى. مۇنىڭ ءبارى كەلەشەك ۇرپاققا قاجەتتى دۇنيەلەر عوي.

سالەممەن, شولپان احمەتوۆنا بايسالوۆا» دەپ اياقتاعان. حات 1993 جىلى جا­زىلعان سياقتى. شولپان اپاي 1994 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. اق­شول­پان حاتتى وقىعان بويى قايىن اتا­سىنىڭ 1993 جىلى قايتىس بولعان اناسى اقتەڭگەدەن ەش دەرەك جازىپ الماعانىنا قاتتى وكىنگەنىن ەسىنە الدى. ءومىر بويى بىرگە تۇرسا دا, ول ءوز اناسىنان ارحانگەلسكىگە نەگە اي­دالعاندارى تۋرالى سۇراماعان ەكەن. ماسكەۋدىڭ ءوزى ماسكەۋدە دۇنيەگە كەلگەن. اۋىلدىڭ قاراپايىم ادامدارى شۇكىران مەن اقتەڭگەگە نە ءۇشىن ايداۋ جازاسى كەسىلدى؟ ەكىنشى جاعىنان اقتەڭگە اجە دە ايداۋ جونىندە ولە ول­گەن­شە بالالارىنا سىر شاشپاي كەت­كەن سياقتى. وقيعالار بايلانىسى بار.

احمەت بايتۇرسىنوۆقا 1932 جىل­دىڭ قارا­شاسىندا ارحانگەل­سكى­گە ءۇش جىل­عا جەر اۋدارۋ جازاسى تا­عايىندالدى. شۇكىران مەن اقتەڭگە دە سول جىلدارى قۋعىنعا تۇسكەن. اقشولپاننىڭ ايتۋىنشا, ماسكەۋدە جاس بوسانعان اقتەڭگە اجەسىنىڭ ەلگە امان-ەسەن قايتۋىنا احمەت باي­تۇرسىنوۆتىڭ ىق­پالى زور بولعان. بايتۇرسىنوۆ تا ايداۋدا ءجۇر.

دەر كەزىندە جازىلىپ الماعان وقي­عالار ۋاقىت وتە ۇمىتىلا بەرە­تىنى سياقتى, اقتوبە وبلىسىنىڭ مۇعال­جار, العا اۋداندارىندا تۇراتىن اكەسىنىڭ شاكىرتتەرىن تاپقىسى كەلگەن شولپان احمەتقىزى ومىردەن وتكەن سوڭ ۇلت ۇستازى تۋرالى بىلەتىندەردى ىزدەۋ دە توقتادى.

ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا تۇرمىس-تىرشىلىگىن وتىرىقشىلىققا اۋىس­تى­رىپ, جاڭا كاسىپتەردى يگەرۋگە ۇمتىلعان ساۋاتتى بولىستىڭ اۋىلىنا ورىنبوردا تۇتانعان ساياسي شيەلەنىستەردىڭ شەتى ءتيىپ جاتاتىن. بۇل تالاي الاش قايراتكەرلەرىنىڭ تابانى تيگەن اۋىل. وتكەنى ۇمىتىلعان, ەستەلىكتەرى جيناقتالماعان اۋىل. زامانىنا ساي وزگەرە بىلگەن داۋلەتتى قازاق اۋىلدارىنىڭ ءبىرى بولاتىن. ساياسي سىلكىنىسى كۇشتى ورىنبورعا جاقىن ەدى. ەلدە الاش پارتياسىنا قارجىلاي قولداۋ كورسەتكەن قوسۋا­قوۆ سياقتى داۋلەتتى دە, ىق­پالدى جاندار كوپ بولاتىن. ولار ءوز ىستەرىن جالپاق جۇرتقا جاريالاماسا دا, ۇندە­مەي ءجۇرىپ, ۇلكەن ىستەر تىندى­رىپ جۇرەتىن. وتكەن عاسىردىڭ باسىن­دا قازاق بايلارى ەل ءۇشىن اتقار­عان قىزمەتىن مىندەتسىنبەي, كوبى­نە­سە تاسادا قالىپ وتىردى. بۇل كىسىلەردىڭ كەيىنگى تاعدىرى دا, ۇرپاقتارىنىڭ تاعدىرى دا وڭاي بولعان ەمەس.

سول سەبەپتى دە كەڭەس وكىمەتى بيلەۋشىلەرى ىقپالدى بولىستاردىڭ يەلىگىندە بولعان اۋىلدارعا ۇنەمى قىرىن قاراپ, تۇرعىلىقتى جۇرتىنىڭ ءبىر جەرگە شوعىرلانۋىنا جول بەرمەي, ۇنەمى ءبولىپ تاستاۋعا ۇمتىلىپ وتىردى. ەلگە قاجەتتى يگىلىكتەردەن قۇر قالعانى ءوز الدىنا. احمەتكەرەي بولىس سالعان, احمەت ۇستازدىق ەتكەن مەكتەپتىڭ قاي جەردە بولعانىن بىلمەيتىن ادامدارىنا سول سەبەپتى دە رەنجي المادىق. ءبىر قاراعاندا ۇساق-تۇيەك بولىپ كورىنسە دە, ۇلتتىڭ تاريحي ەسىن جوعالتۋى وسىندايدان باستالادى. كەزىندە قايىڭ-تەرەگى مول وسكەن, ەگىن ەگىپ, باۋ-باقشا ءوسىرىپ, باتپاقتى وزەنىنىڭ ەكى جاعىن بىردەي قونىستانعان اۋىلدىڭ شاعىن تاريحى وسى.

اقتوبە وبلىسى