ماحامبەتتىڭ سوڭعى ءسوزى

ومىردە دە سولاي. بەكەتاي قۇمى ىشىن­دە ماحامبەت از-كەم وتكەندى ەسىنە العان پىشىندە. ىزا-كەك قايناۋى ىشىندە. نە بىتىرەدى, قۇم دالادا كۇرسىنگەننەن؟ پەن­دەسىن اقىلىنان اداستىرمايتىن ەركىن­دىكتىڭ ايداۋ جولى تىپتەن جوق بولعانى ما تەرەڭگە تۇسەردەي شەشىنگەنمەن؟ قارا­نى ايتپاعاندا حان نەگە اداسادى, ءوزىنىڭ ءجونسىزىن بىلمەگەنسىپ ادەيى ءجون دەپ نەگە تالاسادى؟ تۇيىقتان شىعاراتىن دالا دانالارىنىڭ اقىلى قايدا, ىلگەرىنى كە­يىن تارتاتىنداي سۇمدىقتى تۇسىنبەگەنى وكىنىشتى, سابىر ساقتاۋعا ميى جەتپەگەنى نەسى؟ «باس كوتەرگەندەردى سۋ تۇبىنە باتىرام, ءولىمشى ەتۋگە ەزگىنىڭ ءتۇر-تۇرى­مەن ەسى-ءتۇسىن شىعارىپ, ءتاج-تاعىمنىڭ جا­­رىق تاڭىن اتىرام, ءبارى دە جۇزەگە وڭاي اسادى, قورقاقتارى باس ساۋعالاپ قاشادى», دەپ ەل-جۇرتىنىڭ, تۋىس-تۋ­عانىنىڭ قاندى قىرعىنعا بارۋىنا جول بەرگەنى نەلىكتەن؟ كوپ جاقسىلىعىن ءبىر جاماندىق جۋىپ, شايىپ كەتەتىندىگىن ەسكەرمەدى مە؟ ەي, عاسىردان اسىل تۋسا دا, ەركىندىككە بەلىن بۋسا دا كوكسەگەنىنە قول جەتپەدى. جەر داۋىنىڭ قانتوگىسسىز بولمايتىنىن حان بىلمەدى, وتارلاۋ جۇتپاسىنا جۇتىلىپ كەتەتىنىن الدىن الا اڭعارمادى دەي المايسىڭ. اقىلعا قۇلاق اسپاۋىندا قۇپيا زىمياندىق بار. ەركىندىكتىڭ قولىن بايلادى, قان ىشۋگە دە تويمادى. قارا جەردىڭ توپىراعى تۇ­بىندە ءبارىنىڭ دە بەتىن جاسىرادى, بىراق ورمەكشىنىڭ تورىنداي قۋلىق-سۇمدىقتىڭ دا ارتى اشىلادى. كەلەر كۇن, اتار تاڭ بار, كەلەر ۇرپاق ز ۇلىمدىق پەن ۇلى­لىقتى, اق پەن قارانى اڭعارار دەپ, ماحامبەت اۋىل, ەل اراسىندا جۇرگەندەي ويلارىن جاتاردا تاعى دا ەسىنە الدى. مازاسىز ويدان قاجىپ بارىپ مىزعىپ كەتكەن باتىر سوڭعى جىلدارى باسقان قادامى اڭدۋعا تۇسكەسىن ساق ۇيىقتايدى, بەيساۋات ادامدى جانىنا جۋىتپايدى. حان-سۇلتانداردىڭ قاھارىنىڭ حالىق كوتەرىلىسىنەن كەيىن بۇرىنعىدان بەتەر ۋشىققانىنا دا ارالاسپايدى, ۋ-شۋ, ايتىس-تارتىس, جىلاعان-سىقتاعاندى جۇباتۋعا دا سەلقوستىعى بايقالادى. ۇستەم­دىك يەلەرى تەڭدىكتى اياقاستى تاپتاپ, تا­لاپ, ەزگىنى كۇشەيتكەنىنە, ەلدى توز-توز ەتكەنىنە سەزىمى عانا شايقالادى. بىراق بارماعىن تىستەپ كىجىنۋمەن, تاع­دىرى قارا دومبىرادان توگىلەتىن كۇي­مەن ورنەكتەيدى, اسقاق جىرلارىمەن بەي­نەلەيدى. باسقاعا قايران جوق, ادالدىق جولدان تايعان كوپ. ساتقىندىققا باس ءيىپ, الاقانىن جايعان كوپ. سۇلتان ەلىر­دى, حان حالقىنان جەرىندى, تۋىس-تۋ­عان­­نان مۇجىق جاقىن كورىندى. حالىق كوتەرىلىسىندەگى سۇراپىل قىرعىن تالاي-تالاي اسىلداردان ايىردى. تەكتىدەن جاق­سى تۋاتىن قاعيدانىڭ قاناتىن قا­يىردى. اتا-بابانىڭ سۇيەگى جاتقان كيە­لى جەرلەردە مۇجىقتاردىڭ شوشقاسى ساي­ران سالدى. قۇيقالى ءوڭىردى ويىپ الدى. قارسىلاسقاننىڭ كوزىن جويدى.

دىراۋسىعان, ءىسىنىپ كەپكەن سۇل­تان بايماعامبەت ايشۋاقوۆ: «قيمىل­دا­ساڭدار, قيىپ تۇسەمىن, سىبىرگە قويشا شۇبىرتىپ ايداتامىن, قولىڭدى شىنجىرمەن بايلاتامىن, شاڭىراعىڭدى قيراتامىن», دەپ تاسىندى. بىردە اق سا­قالدى ابىز كۇڭىرەنىپ تۇرىپ: «دۇش­پاندى الىستان ىزدەمە, ءوزى كەلەدى, قاسىڭ­نان دا تابىلىپ اراشا تالاپ جابىلادى, جاماندىققا قارعىس تا دارىماس. دۇشپاندىق تۋىس-تۋعانىن دا تانىماس», دەپ ەدى. ماحامبەت: «داۋسىز ەكەن ايتقانى, قۇرىلعان ەكەن-اۋ ز ۇلىم­دىقتىڭ قاسقىر قاقپانى. ەسىرىپ, ەسەكشە وكىرىپ دۇلەيلەنىپ جاتقانى, ساتقىندىق بولار قورقاقتاردىڭ باققانى, ز ۇلىمدىق بولار تاپقانى», دەگەن-ءدى. بىراق باتىر وڭايلىقپەن سىنعىسى جوق. ماحامبەت ۇيدە ومالىپ وتىرا دا المايدى, باي­ماعام­بەتتىڭ ەلدەن ولجالاعان بايلى­عىنا تىم وڭازالىعىن وتكىر ولەڭمەن تولعايدى.

«اتا دۇشپان سەن ەدىڭ,

اتا جاۋىڭ مەن ەدىم.

قايراڭنان العان شاباقتاي,

تاماعىما قىلقانىڭ

كەتەر دەمەس ەم»,

دەپ اياقتالاتىن ۇزاق تولعاۋىن جازدى. دۇشپاندىقتىڭ كورىن سوزبەن قازدى. ءبىر اللا قولداعاي دەدى, مەزگىلگە جولداما دەدى, وتكىر ءۇنىم جەتسە ۇرپاققا, اقىلعا سالىپ تولعانار دەدى. جاڭگىر حانعا وتار­لاۋدىڭ استارلى ءتۇيىنىن ايتپادى ما؟ ايتتى. قانداي كورگە تۇسىرەتىنىن اڭعار­تاتىنداي ەتىپ دالەلدەپ جەتكىزدى. «مۇ­جىقتاردىڭ جەردى العانى – قىزىڭا, قاتىنىڭا قولدى سالعانى. وتارلاۋ اجداھاسىنىڭ ەكى جۇتىپ, ءبىر تالمارى, ۇرپاعىڭدى قۇل, كۇڭ ەتىپ جالمارى انىق. ز ۇلىمدىقتىڭ داۋىلى, حالىققا اۋىر سالماعى, حوش كورمەيدى ءىسىڭدى, اتا-بابا ارۋاعى. كوزىنەن قاندى جاس اققان ءالسىز كەدەيلەر, بىلسەڭشى, جەلكەڭ قيىلسىن, دەپ قارعايدى. ايتقانعا ەلەڭ ەتپەسەڭ, قارۋعا جۇگىنەر حالقىڭ بار, ەركەك ەمەس ەرتەڭگى ۇلى ىستەن تارتىنعان», دەسە دە ۇستەمدىكتىڭ بۋىنا ەلىرىپ, باي­لىقتى كوتەرە الماي جەلىككەن جات ءبىر­­مويىن پىكىرىنەن قايتتى ما؟ جوق. سوندا ماحامبەت كۇڭىرەنە تولعانىپ, «نۇرالىدان قالعان كوپ تەنتەك, بۇل­دىرمەگەي ەدى ەلىمدى», دەپ اسىل ويىن جىر­مەن تەردى. ۇستەمدىك پەن السىزدىك, ەزۋشى مەن ەزىلۋشى, ءتاج, تاق, قۇلدىقتىڭ اراجىگى ءبىرجولا اشىلدى. ادامدىق قاسيەت بيلەۋشىنىڭ تابانىنا باسىلدى. سونى جۇرەگىمەن تۇيگەن, جازىقسىز قانتوگىستى كەشىرە الماعان اقىن: «التىن تاقتى حانداردىڭ حاندىعىنان نە پايدا؟ قارىپ پەنەن قاسىرەت تۋرالى ءىسى بولماسا», دەپ كەلەر ۇرپاققا امانات تا قويعان-دى. بىردە باتىر, اقىن, كۇيشى ماحامبەتتىڭ اكەسى وتەمىس جۇپىنى كيىم­مەن ءجۇزى سىنىق, وكىنىشى قالىڭ كۇي­دە تۇسىنە ەنەدى: مەن ەلىمنىڭ جەتىم-جە­سىرىنىڭ قاباعىن شىتقىزباي, ەڭبەگىنىڭ قانىن ۇيىتقىزباي, تاماعىن توق, كيىمىن ءبۇتىن ەتىپ ەدىم. العىس الىپ, ارمانىما جەتىپ ەدىم. حالىقتان قارعىس الماي, العىس الدىم. ەلدىڭ دۇشپانى, حال­قىن كۇيزەلتۋشى ىشتەن شىققانى – قۇدايدان قورىقپاعان-دىق, – دەيدى دە: – كورىنگەن سوندايدان سارى ات تاۋى, قازاقتىڭ ماڭدايىندا جانات تاۋى, كوزى شىققىر جاڭگىر حان كورمەي مە, مۇجىقتارى ءوز جەرىنىڭ ما­ڭىنا جولاتپاۋىن, جەر قۇنارىنان ايىرىل­عان كوپ, جۇپىنىلاردىڭ كۇنى قا­راڭعا اينالعان با؟» سوندا ماحامبەت ارۋاق ۇنىنە: «مەنى ەلدەن ايىرعان حان جاڭگىردىڭ ەكپىنى, ايتىپ-ايتپاي نەمەنە؟ قۇسالىقپەن ءوتتى عوي, ماحامبەتتىڭ كوپ كۇنى», دەمەدى دەيمىسىڭ.

ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ جەڭىلىسى­نەن كەيىن پاتشاعا انت بەرىپ, شاپاننىڭ شالعايىنان «شاپاعات» العان جاڭگىر ەلدەگى ەر-ازاماتتاردى قويشا كوگەندەپ, ورىنبور تۇرمەسىنە ايداتىپ جاتتى. 1836 جىلى 14 قاڭتاردا ورىنبور باسشىلارىنا جاڭگىر: «يساتاي تۇزەلمەيتىن ز ۇلىم ماحامبەتتىڭ ىقپالىندا ءجۇر», دەپ جازعان. حان مەن پاتشا قىسىمى ۇرەيلەندىردى. بوتاداي بوزداعان حالىق زارى عاسىرلار قويناۋىندا اتادان با­لاعا جازىلماس جارا, ايىقپاس دەرتتەي مۇڭ-شەر بولىپ ساقتالىپ قالدى. اقىن ءتۇنى بويى كوز ىلمەي شىقتى. ۇلى نۇرسۇلتاننىڭ اشىق قالعان جامىل­عىسىن جوندەيدى. ارمانى – قايعىنىڭ قالىڭ بۇلتى ۇرپاق باسىنا تونبەۋىن تىلەيدى. كوتەرىلىستىڭ وڭباي جەڭىلۋى – وقۋ-ءبىلىمنىڭ تاپشىلىعىنان», – دەپ وي تۇيەدى. ء«بىلىمدى بولسا, قارۋدىڭ نەشە ءتۇرىن جاسار ەدى, قورعانىس ءتاسىلىن مەڭ­گەرىپ, جەڭىسكە قادام باسار ەدى», دەپ كۇبىرلەيدى كەيدە. تولىپ جاتقان تۇسىنىكسىز ءارى مازاسىز ويلارمەن جاتىپ, قايتا مىزعيدى. ءتۇس كورەدى, بۋالدىر پەردە, جايىق داريا بەتىندە كىلكىلدەپ ۇيىعان قان, وزەن جاعاسىندا اش-ارىق جەتىم-جەسىرلەر, «ەگىزدە ەكى بولماعىر, جاڭگىر, قان ىشەرسىڭ, بارىمتاشىسىڭ, جەلكەڭ قيىلسىن, تامۇقتىڭ وتىنا كۇي!» دەپ جاعاسىنا جارماسىپ قارعىستا­رىن توگىپ جاتادى ەكەن, وعان حان ەلەڭ ەتپەيدى. قىلىشىن ولاي ءبىر, بۇلاي ءبىر سىلتەپ, شابىلعان باستاردى تەپكىلەپ, مۇجىقتاردىڭ قايقى باس قايىعىنا جارماسادى ەكەن.

قاندى سۋدى قاق جارىپ كەتىپ بارا جاتىر, قولىمەن قاننىڭ ءدامىن تاتىپ: «تۇششى ەكەن, تۇششى», دەپ ىرق-ىرق كۇ­لەدى, زار-نالامەن تىرلىگىنەن تۇڭىل­گەن­دە ەرتەڭگى كەلەر كۇنگە اقىل جىبەرىپ, شىن­دىققا ۇڭىلگەندەر: «جەرىڭدى جاتقا بەر­دىڭ, اجالىڭ جاتتان بولسىن, قارا شاڭىراعىڭدى قايعى بۇلتى تورلاسىن», دەپ كۇڭىرەنگەنى توبە-قۇيقانى شىمىرلاتادى. كەنەت وزەن بەتى كىبىرتىكتەپ, شول­مەكشە شىتىناي جارىلىپ كەتىپ, سونىڭ ءدال ورتا تۇسىندا ءوزىنىڭ سەنىمدى مۇجى­عىنا شاشىن الدىرىپ وتىرعان جاڭگىر كورىندى. ءبىر ساتتە مۇجىق وتكىر ۇستارامەن ونىڭ جەلكە تامىرىن قيىپ جىبەرىپ, پىشاققا جۇققان قانىن جالاپ: «حاننىڭ قانى ءتاتتى ەكەن», دەسە, اناداي جەردە جاتقان باس شىڭعىرىپ, «مەنى جۇماققا جىبەر, الدانىپ, ارانداپ قالدىم», دەيدى. ءدال سول تۇستا ماحامبەت: «حالقىنا قايىرسىز حانعا وبال جوق, تىرلىگىڭ تىنار زاۋال بوپ», دەي كەلىپ: «تايماننىڭ ۇلى يساتاي اعايىننىڭ باسى ەدى, التىن ەردىڭ قاسى ەدى, يساتايدى ءولتىرىپ, قىرسىق تا شالعان ءبىزدىڭ ەل», دەپ ويعا شومىپ, قورقىنىشتى كورىنىستەن قۇتىلعىسى كەلەدى.

ءبىر ءسات جاراتقاننان مەيىرىم تىلەپ, ەلدىكتىڭ تىرەگى بولار ءسوز ونەرى مەن كۇي ونەرىنە ءوزىن جۇباتىپ ەدى. تىلەگى قابىل بولىپ, ساقىلداعان ءورشىل ءۇنى بيىك-بيىك­تەرگە پارلاپ ۇشىپ بارادى ەكەن. ەركىندىك ەلدىڭ قايىرلى قونىسىنا جۇعىستى بولعاي! — دەپ كۇبىرلەيدى. وڭ جاعىنا اۋدارىلىپ, ۇيقىسىن جالعادى. كەنەت ماناعى تۇسىندە قىلىشىمەن قيىلىپ دومالاعان باس وزىنىكى بولىپ شىقتى. تىزەسىنىڭ ۇستىندە, موينىنا قاراپ جاي ەزۋ تارتتى. ەر جىگىت ولەر جەرىنە ك ۇلىپ بارادى دەگەنى مە؟ ەرنى كۇبىرلەپ سويلەۋگە باتىلى بارمايتىنداي كۇيدە. قان اعىپ جاتىر...

ماحامبەت ۇيقىسىنان تاعى دا شوشىپ وياندى. ء«تىفا, پالەكەت, ءتۇسىم ەكەن, قىرعىن سوعىستا ايدالادا شاشىلىپ قالعان ادام باستارى ما؟ سانادا قالعا­نى قايتالانا بەرەدى ەكەن-اۋ», دەپ ءوزى­نىڭ ءتۇسىن ءوزى كوڭىلى ءار تاراپقا كەتسە دە جاماندىققا جورىماي, جۇباتقان بولدى. سىرتتا جەل ىزىڭدايدى: «جەرىڭدى, كۇنكورىسىڭدى كوپسىنگەن حانعا ەردىڭ قۇنى نە, ءتايىرى. پاتشا وكىمەتى يساتايدىڭ باسىن كەسكەن كاپەن, جاپار, ساتبايعا 125 سومدى تەڭ ءبولىپ بەرگەنىن ەستىمەگەن شىعارسىڭ. بايماعامبەتتىڭ قارعىس ارقا­لاعان جانسىزى ءتىرى عوي, سەنىڭ باسىڭا 2000 سوم اقشا جاريالاپ قاراۋىل قوجا مەن بايماعامبەت سۇلتانعا مىقتاپ تاپسىردى, ساق بول!» دەيتىن ءتارىزدى. اقىن ويعا شومدى. ء«سۇيىنىشتىڭ ۇلى قاز­تۋعان تۋعان جەرىن قيا الماي, ەدىل مەنەن جايىقتىڭ اراسىنا سىيا الماي, قونىسىن جاسپەن جۋعان جەر», دەگەن جالىندى ءسوز جانىن جەدى مە؟ ۇستەمدىك يەسى حان-سۇلتاندار شەتىنەن: «ادامدار نەعۇرلىم قورلىق كورگەن سايىن ءوزىن باقىتتىمىن دەپ سەزىنە مە؟ ءجا, ءىبىلىستىڭ ايتاعى دا قۇرىپ تىنار, تۇسىنەتىن كۇن تۋار. ازىرگە وشاعىنىڭ ءۇش بۇتى امان, وت جانىپ جاتىر, وتىن سالماسا, سونەدى, دەمەك وتتىڭ دا اجالى بار», دەپ كەشەگى ءتۇسىن, وي جەلىسىن جۇيەلەپ وتىرعاندا سىرتتان دۇبىرلەگەن ات تۇياعىنىڭ دىبىسى ەستىلدى. باتىر قارا قوستاعى قارۋىنا جارماسىپ: «بۇل كىم, ەي؟» دەپ داۋىستادى. ءىڭىر قاراڭعىسىنداعى ءۇش-ءتورت سالت اتتىنىڭ ءبىرى:

– وۋ, جيەن, ناعاشىڭدى تانىمايسىڭ با؟ مەن عوي, – دەيدى.

– ءتاڭىر اتقىر, تۇندە جورتۋىلداپ, نە ءجۇرىس؟ – دەيدى. ءتۇسى قاشقانداردىڭ ەكەۋى ۇيگە كىرىپ, بىرقاتار وي ايتىپ, ءبىرىنىڭ ءسوزىن ءبىرى قاعىپ الىپ, ازىلگە دە جەڭدىرىپ وتىردى. ادامدارمەن اڭگىمەنى ساعىنعان اقىن جۇرەگى سەكەمسىز ەدى.

سودان ءبىر ساتتە ءوزىنىڭ باسى الدىنا ءتۇسىپ, موينىمەن سويلەسىپ تۇر­عان­داي بولعان ءتۇسىن ايتىپ ەدى. سول ءسات ناعاشىسى: «وي, جيەن, ءتۇس – تۇلكىنىڭ بوعى», دەي بەرىپ, ماحامبەتتىڭ موينىن بۇر­عىزباي ۇستىنە قونجيا كەتتى. ءسوي­تىپ, ۇشەۋلەپ الىسا-ج ۇلىسا دالاعا شىق­تى. سىرتتاعى بىرەۋى تاعى جابىلىپ, جىل­قىنىڭ جەلىسىنە تامان سۇيرەپ باردى دا, قىلىشپەن باسىن شاپتى... «باتىر اڭقاۋ كەلەدى» دەگەندەي, بالا كەزىمدە ماحامبەتتىڭ قاپىدا دۇنيەدەن وزعانىن قاريالار اڭىز ەتىپ: «وي, اللا, قاسىرەت بالا-شاعامنان اۋلاق!» دەپ اقىننىڭ زار ءۇنى اۋادا قالقىپ, ءبىراز جەرگە ەستى­لىپ جاتىپتى», دەسەتىن. كەيبىر اڭىزدا ماحام­بەتتىڭ باسىن ءجۇسىپ وتەۋليەۆ شاپ­تى دەسە, ەكىنشىلەرى ىقىلاس تولەەۆ ماحام­بەتپەن دوس, تۋىسقان بولىپ ءجۇرىپ, ءولتىردى دەسەدى.

ال بوكەي ورداسىنىڭ ەڭ شۇرايلى جەرىن كنياز يۋسۋپوۆ پەن گراف بەز­بورو­دوك­تارعا سىيلاعان حالىقتى فەودالدار وت اۋىز, تۇياق اقى ءتارىزدى سالىق­تارمەن توناعانعا شىداماعان شارۋالار كوتەرىلىسى دە جەڭىسكە جەتكەن جوق, وتارلىق ەزگى بۇرىنعىدان دا كۇشتى جانشي ءتۇستى. جاڭگىر ولگەندە نيكولاي پاتشا «شىن بەرىلگەن, وتە بەرىلگەن ادام ەدى, ايانىشتى» دەۋى تەگىن ەمەس. ءسوي­تىپ, حالقىمىزدىڭ ازاتتىعى ءۇشىن الىسقان باتىرى, اق يىق اقىنى, اسقان كۇيشىسى ماحامبەتتىڭ باسى دا ىشتەن شىققان قاندىاۋىز دۇشپانداردىڭ, ساتقىنداردىڭ كەسىرىنەن قۇنسىز كەتىپتى.

– جوق, ماحامبەت قانشاما جىلدار وتسە دە, ۇرپاققا ولمەيتىن ەسىمىن قال­دىردى. ونىڭ ءورشىل ءۇندى جانى – ءتىرى, زاماننان وزعان ونەرلى سالتىن بىرەۋ بولماسا, بىرەۋ قايتالاپ تىرىلتەر, – دەۋشى ەدى. ماحامبەت حاقىندا تالاي قالامگەرلەر شىعارما جازدى. پوەزيا الىپتارى­نىڭ ءبىرى ءىلياس جانسۇگىروۆ «يساتاي-ماحامبەت» پەساسىن جازىپ, ۇلكەن شى­عار­ماعا جوسپار قۇرعانىن, كوپتەگەن زەرت­تەۋ دەرەگىنىڭ قولجازباسى ەرتەرەكتە ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاريالاندى. وندا ەركىندىكتى اڭساعان جارىق جۇلدىزداردىڭ ءبىرى ماحامبەتتىڭ ارمانى حاقىندا زامانداس اقىن-جىراۋلار­دىڭ ءبىرى بالا ورازدىڭ: «يساتاي مەن ماحامبەت ون تاڭبالى ورالعا, قىرىق تاڭبالى قىرىمعا, اتاعى كەتكەن ەر ەدى, حان جاڭگىردىڭ قورلىعىنا كونبەگەن» دەگەنى بار. ال اقىن-جىرشىلار شاڭ­گەرەي بوكەەۆ, شىنياز شىناي ۇلى, قاش­قىنباي قوجامبەت ۇلى, شەرنياز جا­رىل­عاس ۇلىنىڭ قۇندى دەرەكتەرى ما­حامبەت بەينەسىن بيىكتەتە تۇسەدى. اتاق­تى كۇيشىلەردىڭ ءبىرازى ماحامبەت كۇيلەرىن حالىق جادىندا قالدىردى.

تاعى دا شەگىنىستى ويدى ساباقتاساق, سۇراپىل سوعىس جىلدارىندا كۇيشى, جىرشى, ءانشى كەلسە, ءبىزدىڭ «قاراكول» اۋىلىنداعى تۋىستارىمىز ءبىر ۇيگە جينالىپ تاڭدى تاڭعا ۇرىپ, اڭگىمەلەرىن ۇيىپ تىڭدايتىن ەدى. سونداي ءبىر وتىرىس جۇماباي كىرجاعالوۆ اعامىزدىڭ ۇيىندە بولدى. بۇيرەك قۇمىنداعى ەلدەن كەلگەن ونەر ۇزدىگى سيراج ادامنىڭ سايسۇيەگىن سىرقىراتاتىن كۇيلەردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن تارتىپ بولىپ: «قاي­ران ماحامبەت-اي», دەپ توقتاۋشى ەدى. وتىرعاندار كەيدە وتەمىستەن ون اعا­يىندى بولا تۇرا «ماحامبەت قالاي قور­عاۋسىز قالدى؟» دەيتىن-ءدى. «اڭدىعان جاۋ الماي قويمايدى» دەگەندەي, ۇلت-ازاتتىق شارۋالار كوتەرىلىسىنە قاتىس­قان ەسمايىل وتەمىس ۇلىن گەككە دەگەن قانىشەر اياق-قولىن كىسەندەپ, سىبىرگە ايدايدى, قوجاحمەت, سۇلەيمەن جانە تاعى باسقالارىن تۇرمەگە تىعادى. ماحام­بەتتىڭ اناسى قۇسپان وتە اقىلدى, باتىر تۇلعالى, ەر جۇرەك, كوتەرىلىسكە تىكە­لەي قاتىسىپ, ازىق-ت ۇلىك جەتكىزىپ جۇر­گەنىندە ەكى-ءۇش قارسىلاسىن قىلىشپەن قاعىپ تۇسىرە بەرەتىن باتىر ەدى دەيدى ايتۋشىلار. دەمەك بۇل كوتەرىلىس پات­شا باسقىنشىلارىنىڭ يمانىن ۇشى­رىپ, وراسان مول شىعىنعا باتىرعان. ونىڭ قايتادان باس كوتەرۋىنەن قاتتى قورىققان. وسى تۇستا «ماحامبەت وتباسىن امان ساقتاۋ ماقساتىندا ءوزى قارا قوس تىگىپ, سىباي-سىلتاڭ جۇرسە كەرەك», دەگەن اڭىز-اڭگىمەلەردىڭ دە جانى بار سىقىلدى. «قانسورعىش بايماعامبەت, جاڭگىرلەر ەلىن توناپ, تالاۋىمەن مىڭ جاساعان جوق شىعار. قاي قازاقتىڭ قولىنا باقىت قۇسىن قوندىردى دەيسىڭ. جاڭگىر دە ءولدى, بايلىعى اجالىنا اراشا بولعان جوق, «قوي, ەشكىسى 17 مىڭ 97 باس, ءىرى قارا – 719, تۇيە – 232, جىلقى – 4 274, اقشا – 13 404» (ف. 2350. ل. 92-93 وب. كوپيا). دەمەك يساتاي, ماحامبەتتىڭ كوتەرىلىسىنىڭ شىعۋ سەبەبى حاننىڭ وزىنەن باستاپ قولشوقپارلارى قارا حالىقتى توناپ اشتىققا ۇرىندىرىپ, دالدىڭ جازباسىندا اشىققاندار ەر بالالارىن 76 رۋبلگە ساتىپ جاتقانى ايتىلسا, ودان ارتىق ز ۇلىمدىق, قاستاندىق بولار ما؟ ەلىن زار قاقساتىپ ولجالاعان بايلىق قاي ۇستەمدىك يەسىنىڭ قولىنا باقىت قۇسىن قوندىردى دەيسىڭ. «بالىقشى بايىمايدى كولدەن العان, ەتىكشى بايىمايدى ەلدەن العان, ماڭداي تەر, تابان ەتىڭ بولماعان سوڭ, جەلمەنەن كەتەدى ەكەن جەلدەن العان», دەپتى اتالارىمىز. ال اقىن ەسىمى – ماڭگىلىك, ونىڭ اسىل سوزدەرىن ماڭگىلىك كىر شالماس», دەپ جۇماباي كىرجاعالوۆ ماحامبەت تۋرالى اڭىزدارعا جۇرەگى جىلاپ وتىرۋشى ەدى. سوندا سيراج اۋىر تولعانىپ: «حالقىمىز امان تۇرسا, ماحامبەت سىندى باتىرىن, ۇلى ونەر­لەرىن توبەگە كوتەرەدى. «ۇرپاق امان بولسىن!» دەگەن ماحامبەتتىڭ اقتىق تىلەگى, اقىرعى ءسوزى جەر تۇرعانشا تۇرار», دەپ دومبىرا شاناعىنا ماحامبەتتىڭ «قايران نارىن», «وكىنىش» كۇيلەرىن توگىلتىپ ەدى.

ماحامبەتتىڭ حان بيلىگىنىڭ كەدەيلەردى ءولىمشى ەتۋى, سونىڭ قىرسىعىنان ءولىمشى بولعان كەدەيلەردىڭ ۇلدارىن ورىستارعا ساتىپ جاتقانىنا, ەشكىسىنىڭ سۇتىنە دەيىن تارتىپ العانىنا ماحامبەت قالاي شىداسىن. حان دا, سۇلتان دا ومىردەن ءوتتى, جەر جۇتتى. اجالىنا بايلىعى, بيلىگى اراشا تۇسپەدى, ال ماحامبەتتىڭ ءورشىل ءۇنى تاسقىن كۇيلەرى, عاسىردان عاسىرعا جەتتى. ماحامبەت ءتىرى.

تابىل قۇلياس,

جازۋشى