– اقىلبەك قاجىعۇل ۇلى, پرەزيدەنت ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەگىن ەگۋ جۇمىستارىن ۋاقتىلى جۇرگىزۋ ءۇشىن شارۋاشىلىقتارعا بارلىق جاعداي جاساۋ كەرەگىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى الدىمەن قانداي شارالاردى قولعا الۋ كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– «كوكتەمنىڭ ءبىر كۇنى – قىستىڭ مىڭ كۇنى» دەگەن ءسوز بار. ازىق-ت ۇلىك قورى مەن ونىڭ باعاسىنىڭ قولجەتىمدىلىگى كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىنا جانە قانشالىقتى ءونىم الۋىمىزعا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى ءسوزسىز. اگرارلىق ءوندىرىستىڭ دامۋى حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنا دا اسەر ەتەدى. ويتكەنى وتباسىلىق ورتاق تابىستىڭ كوپ بولىگى ازىق-ت ۇلىككە كەتەتىنى بەلگىلى. سوندىقتان بيىلعى ەگىستىك جۇمىستارىن ۋاقتىلى جانە ساپالى وتكىزۋ كەرەك.
جالپى, ءبىز «اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ەكونوميكانىڭ درايۆەرى بولۋى كەرەك» دەگەندى ءجيى ايتا الامىز. بىراق ءىس جۇزىندە بۇل ورىندالا بەرمەيدى. 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان اوك-ءتى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا ءتورت جىلدا اگرارلىق سالاعا 2 ترلن تەڭگەدەن استام قاراجات ءبولۋ جوسپارلانعان. الايدا ءىس جۇزىندە 1,6 ترلن تەڭگە, ياعني قاجەتتى سومانىڭ 80%-ى عانا بولىنگەن. ەگەر ءوزىمىز بەلگىلەگەن تاپسىرمانى ءوزىمىز ورىنداماساق, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى نە ءۇشىن قابىلدايمىز سوندا؟ بۇل تەك ءبىر مىسالى عانا.
– ەگىستىك جۇمىستارىن ساپالى جۇرگىزۋ ءۇشىن فەرمەرلەرگە قانداي مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– وتىز جىل ىشىندە بولماعان بىلتىرعى قۇرعاقشىلىق اگروبيزنەسكە قاتتى سوققى بولدى. ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا باعانىڭ ءوسۋىن شەكتەۋگە بايلانىستى نارىقتىق ەمەس ادىستەرى, ولاردىڭ ەكسپورتىن جابۋ جانە ەكسپورتتىق كۆوتالاردى ەنگىزۋ دە فەرمەرلەردىڭ كىرىستەرىن ازايتتى.
قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندە بيىل دا سۋارمالى سۋمەن پروبلەمالار بولاتىنى كورىنىپ تۇر. سولتۇستىكتە, ءوڭىردىڭ عىلىمي ۇيىمدارىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, كوپجىلدىق كورسەتكىشتەرمەن سالىستىرعاندا توپىراقتاعى كۇزگى ىلعال قورى 10-15%-عا تومەن, ال قىسقى اتموسفەرالىق جاۋىن-شاشىن 13-30%-عا از. وعان قوسا بيىل قارجى قيىندىقتارىنا بايلانىستى كوپتەگەن اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرى ەگىستىكتەردە قار توقتاتۋ شاراسىن ۇيىمداستىرا المادى. بۇل ماسەلەلەر كوكتەمدە سۋ قورىنىڭ مولشەرىنە كەرى اسەرىن تيگىزەتىنى انىق. سوندىقتان ەلدەگى اگرارلىق شارالارعا بارىنشا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ وتە ماڭىزدى. كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىن نەسيەلەۋگە بيىل دا وتكەن جىلداعىداي بيۋدجەتتەن 70 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. بۇل رەتتە 2021 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ تەك 13%-ى نەسيە العان جانە 11%-ى عانا سۋبسيديالارعا قول جەتكىزگەن. اگروقۇرىلىمداردىڭ قارجىلىق جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ, نەسيەلەندىرۋ كولەمىن 2 ەسەگە ارتتىرىپ, ونى 140 ملرد تەڭگەگە دەيىن جەتكىزۋ قاجەت دەپ سانايمىز.
– ءبىز قازىر دۇنيەجۇزى ساۋدا ۇيىمى شارتتارىمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ەندى سول ۇيىمنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا دەگەن جەڭىلدىكتەرى بار ما؟ وسى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ايتا كەتسەڭىز؟
– دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ ءتارتىبى بويىنشا ءبىزدىڭ ەل اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمى جالپى قۇنىنىڭ 8,5 پايىز دەڭگەيىندە اگرارلىق سالاعا سۋبسيديا بەرۋگە قۇقىلى. ال ءىس جۇزىندە بۇل كورسەتكىش – 4-5 پايىز دەڭگەيىندە. بۇل دەگەنىڭىز اۋىلعا تيەسىلى كومەكتىڭ جارتىسى عانا. بىزدە سۋبسيديانىڭ مولشەرى ەاەو-داعى ارىپتەس ەلدەر – رەسەي مەن بەلارۋستان 1,5-2 ەسە از. ەاەو – اشىق نارىق. وندا تەك باسەكەگە عانا ورىن بار. مەملەكەت تاراپىنان قولداۋدىڭ ازدىعى, سول از قارجىنىڭ ءتيىمدى جۇمسالماۋى, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ سالاسىنىڭ دامىماۋى نارىقتاعى جاعدايىمىزعا اسەر ەتىپ, يمپورتتىق ونىمدەرگە دەگەن تاۋەلدىلىگىمىزدى ارتتىرىپ جىبەرەدى. جوعارىدا اتالعان مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا, بىزدە اگرارلىق سالانىڭ ءتيىمدى نەسيەلەۋ جۇيەسى دە قالىپتاسپاعان. ەلىمىزدەگى اۋىلشارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىنىڭ 80%-ى, ياعني كوبىنە ورتا جانە ۇساق شارۋالار مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنا قول جەتكىزە المايدى. مۇنداي جاعدايدا اگرارلىق بيزنەستى قالاي ۇتىمدى جۇرگىزۋگە بولادى؟!
– پارلامەنتتە ءتۇرلى دەڭگەيدەگى لوببيستەردىڭ باس كوتەرىپ شىعاتىنى بەلگىلى. جالپى, اۋىل مۇددەسى پارلامەنتتىك دەڭگەيدە قورعالىپ ءجۇر مە؟
– مەنىڭ پارلامەنتكە كەلگەنىمە 1,5 جىلداي بولىپتى. وسى ۋاقىت ىشىندە ءبىز, پارلامەنت دەپۋتاتتارى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ, جالپى اۋىلدىڭ مۇددەسىن ءتيىستى دەڭگەيدە قورعاي الماي وتىرمىز. اشىعىن ايتساق, ءبىزدىڭ پارلامەنتتە الدىڭعى قاتارلى اگرارلىق ەلدەردەگىدەي ىقپالدى اگرارلىق لوببي جوقتىڭ قاسى.
– قازىرگى اۋىلشارۋاشىلىق باسقارۋ جۇيەسىنە كوڭىلىڭىز تولا ما؟
– دامىعان اگرارلىق ەلدەردە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ستراتەگيالىق مەملەكەتتىك ورگان بولىپ تابىلادى. وعان اگرارلىق ساياساتتى دەربەس ايقىنداۋ جانە ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى وكىلەتتىك بەرىلگەن. ال ءبىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى باسقا مينيسترلىكتەرگە تاۋەلدى «سۇراۋشى» دەڭگەيىندە قالىپ وتىر. قازىرگى ۋاقىتتا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ بارلىق نەگىزگى نورماتيۆتىك بۇيرىعى قارجى مينيسترلىگىمەن, ادىلەت مينيسترلىگىمەن, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىمەن, ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىمەن جانە باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلىسىلەدى. 2020-2021 جىلى سۋبسيديالاۋ ەرەجەسىن, ۆەتەريناريا مەن وسىمدىكتەردى قورعاۋ سياقتى رەگلامەنتتەردى كەلىسۋگە 20-30 كۇننەن 7 ايعا دەيىن ۋاقىت كەتكەن. وسىدان كەيىن سالانى جەدەل باسقارۋ تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟ بيۋروكراتيا مەن سىبايلاس جەمقورلىق ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا باستى تەجەگىش بولىپ وتىر. سونىمەن قاتار بىزگە قاراعاندا اقش, كانادا, اۋستراليا, رەسەي, بەلارۋس جانە تاعى باسقا مەملەكەتتەردىڭ اگرارلىق ۆەدومستۆولارىندا نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىندە تاجىريبەسى بار ماماندار قىزمەت ىستەيدى. ال بىزدە مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ تالاپتارىنا سايكەس, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە بيدايدى ارپادان اجىراتا المايتىن ادامدار جۇمىس ىستەي بەرەدى. جوعارىدا اتالعان ەلدەردە مينيسترلىكتەردىڭ جانىنان ساراپتامالىق زەرتتەۋ جانە اقپاراتتىق جۇيەلەر ورتالىقتارى قۇرىلعان. ولار مەملەكەتتىك قولداۋ باسىمدىقتارىن ايقىنداۋعا, بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋعا جانە تۇتاستاي العاندا جوبالىق مەنەدجمەنت دەڭگەيىندە باسقارۋشىلىق شەشىمدەر قابىلداۋعا كومەكتەسەدى. سونىمەن قاتار ولاردىڭ اگرارلىق ساياساتىنىڭ دامۋ كىلتى اگرارلىق عىلىممەن بايلانىستى. ال ءبىز ءوز قولىمىزبەن اگرارلىق عالىمداردىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى جاساپ وتىرمىز. مىسالى, بىلتىر عىلىمي كونكۋرستاردى كەش ۇيىمداستىرعاننان عالىمدار مەملەكەت قارجىسىن 8 ايدان كەيىن, ياعني تەك قىركۇيەكتە الدى. جاڭا جىلدان باستاپ ءالى جالاقىسىن العان دا جوق.
قورىتىندىلاي كەلە ايتارىم, ءبىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە قازىر قىزمەت ىستەۋ وڭاي ەمەس. ونىڭ جۇمىسى ءار جەردە تۋىنداعان پروبلەمالارمەن ەرلىكپەن كۇرەسىپ جۇرەتىن ءورت ءسوندىرۋ كومانداسىنا ۇقسايدى. ءبىز ەلىمىزدەگى اوك-ءتى باسقارۋ جۇيەسىن, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قىزمەتىنىڭ مارتەبەسى مەن مازمۇنىن وزگەرتپەيىنشە, بۇل سالانى ءتيىستى دەڭگەيدە دامىتا المايمىز.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلبارشىن ايتجانبايقىزى,
«ەgemen Qazaqstan»
الماتى
