1991 جىلدىڭ 29 تامىزى كۇنى جاھاندىق يادرولىق الەم تاريحىنداعى جاڭا پاراقشا اشىلىپ, يادرولىق قارۋدان ازات ءداۋىردىڭ جىلناماسى باستالدى. بۇل ادامزات تاريحىنداعى وراسان زور ماڭىزعا يە وقيعانىڭ باستاماشىسى قازاقستان بولاتىن. سەبەبى, قازاقستان الەمدەگى جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدان ءوز ەركىمەن سانالى تۇردە جانە بىرجاقتى نەگىزدە باس تارتقان. 1992 جىلى ءبىزدىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت ستراتەگيالىق قارۋ-جاراق شارتىنا, ياعني ليسسابون حاتتاماسىنا قول قويدى.
سەمەي سىناق الاڭىن جابۋ مەن يادرولىق قارۋدان ەرىكتى تۇردە باس تارتۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. ويتكەنى, الەمدەگى ءتورتىنشى ورىندا تۇرعان يادرولىق ارسەنالدان باس تارتىپ, كولەمى جاعىنان دۇنيەجۇزىندە ەكىنشى ورىندا تۇرعان سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ كەيبىر مەملەكەتتەر تاراپىنان تۇسىنبەۋشىلىكتەر تۋعىزدى. ەلباسىنىڭ سوزىمەن ايتقاندا, «كەيبىر «تىلەكتەستەردىڭ» كەڭەستەرىنەن جانە ءبىرىنشى مۇسىلماندىق يادرولىق دەرجاۆا بولۋدىڭ كۇماندى ابىرويىنان باتىل تۇردە باس تارتىلعاندىعى بەلگىلى.
سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋىنا بايلانىستى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدىڭ جانە قارۋسىزدانۋدىڭ جاھاندىق ۇدەرىسىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. ەلىمىز ءبىرىنشى بولىپ يادرولىق سىناقتارعا تولىق ءجانە ءسوزسىز تىيىم سالۋ اكتىسىن, وسىعان وراي «اقىرەت كۇنىنىڭ» قارۋىن جەتىلدىرۋدى توقتاتۋدى جۇزەگە اسىردى. 2011 جىلدىڭ 12 قازانىندا استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنىنە ارنالعان شارالار توڭىرەگىندە «يادرولىق قارۋسىز الەم ءۇشىن» اتتى حالىقارالىق فورۋمدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان قانشالىقتى زارداپ شەككەندىگىن, ەندىگى كەزەكتە الەم حالقى ونداي الاپات ز ۇلىمدىقتى كورمەۋىن قالايتىندىعىن ايتا وتىرىپ, قازاقستان جەر بەتىندەگى قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىكتىڭ جارشىسى ءارى جاقتاۋشىسى ەكەندىگىن جەتكىزدى.
فورۋمدا سويلەگەن سوزىندە ن.نازارباەۆ: «يادرولىق پوليگوندى العاش جاپقان مەملەكەتتىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە جەكە ءوز باسىم ءۇشىن يادروسىز الەم – ءابسوليۋتتى ساياسي اكسيوما. كەيدە تاريحي وقيعالار مەن جەكەلەگەن ادام باسىنداعى وقيعالار قايشىلاساتىن ساتتەر بولادى. مەن ءۇشىن جانە مەنىڭ حالقىم ءۇشىن تاۋەلسىزدىگىمىزگە قول جەتكىزىپ, يادرولىق پوليگوندى جاپقان 1991 جىل سونداي جىل بولدى. تاريحتىڭ ساباقتارى ولار بولاشاققا باعدارلانعاندا عانا قانداي دا ءبىر مازمۇن يەلەنەدى. سوندىقتان وتكەندى ەسكە الا وتىرىپ, ءبىز بولاشاقتاعى ءىس-ارەكەتتەرىمىز تۋرالى, بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىز ءۇشىن ءححى عاسىرداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى ويلاۋعا ءتيىسپىز», – دەدى.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا: «يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن نىعايتۋ ءجونىندەگى باستامالارىمىز – الەمدىك تۇراقتىلىققا, ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىككە قوسقان ءسوزسىز ۇلەسىمىز. بۇدان ءۇش جىل بۇرىن بۇۇ باس اسسامبلەياسى 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى ۇسىنىسىمدى قولدادى. وسىنىڭ بارلىعى – جاھاندىق ساياساتتاعى ءبىزدىڭ ءرولىمىزدى تانۋ», دەدى ەلباسى.
ءححى عاسىر – جاھاندانۋ ءداۋىرىندە يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ ماسەلەسى ەڭ اۋقىمدى ءارى كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ەگەر الەمدىك قوعامداستىق يادرولىق قارۋعا يە مەملەكەتتەر اۋقىمىنىڭ كەڭەيۋىنە قارسى ساياسي كۇش-جىگەر تانىتا المايتىن بولسا, ونىڭ سالدارلارى ۇلكەن اۋىرتپالىقتارعا الىپ كەلۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى دە قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ونىڭ ەلباسى ۇسىنىپ وتىرعان يادرولىق قارۋسىز الەم – ادامزات ۇمتىلۋعا ءتيىس ورتاق ماقسات.
ءۋاليحان يبراەۆ,
قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك
ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح, قۇقىق جانە ەكونوميكا
ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى.
__________________________________
وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن
