سەمەيدەگى تاريحي ورىننىڭ ءبىرى – ايگىلى تۇيەمويناق ارالى. ول قاي زاماندا دا حالىقتىڭ ەركىن ساتتەرىندەگى باسقوسۋ ورنى بولىپ كەلگەن. الاش ارىستارىنىڭ دا بىرقاتار ساليقالى كەزدەسۋلەرى مەن ساۋىقتى ساتتەرى وسى ارالدا وتكەندىگى كەشەگى كۇننىڭ پاراقتارىندا جازۋلى تۇر.
ەرتىس وزەنىنىڭ بويىنداعى بۇل ارالعا 2004 جىلى رەكرەاتسيوندى ايماق مارتەبەسى بەرىلدى. ياعني, بۇل اتاۋ حالىقتىڭ ساياحات جانە دەمالىس شارالارىن ۇيىمداستىرۋعا ارنالعان الاڭ دەگەندى بىلدىرەدى. رەسمي اتاۋ يەلەنگەن ساتتە مۇندا 2001 جىلى سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ قۇرباندارىنا ارنالىپ سالىنعان «ولىمنەن دە كۇشتى» مونۋمەنتى عانا تۇردى. مونۋمەنتكە جالعاس سىناق الاڭى بەلگىلەنگەن قازاقستان كارتاسىنىڭ كورىنىسى ورناتىلىپ, الاڭعا كوشەتتەر وتىرعىزىلدى. ەلەكتر جارىعى تارتىلىپ, توڭىرەك كوگالداندىرىلدى.
سەمەيدەگى وسى ارالدىڭ رەكرەاتسيوندى ايماق مارتەبەسىنە ساي اباتتاندىرىلىپ, جاڭا سيپاتتاعى الىپ مەموريالدىق كەشەنگە اينالعانى – 2011 جىل. ولاي بولاتىن سەبەبى, ارالعا اتقارۋشى بيلىك ارنايى كوڭىل ءبولىپ, كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىمەن بىرگە, بىرنەشە ءمارمار نىساندار ورناتتى. زاماناۋي تاستاردان ورىلگەن ەڭسەلى قاقپا بوي كوتەرىپ, اسفالت توسەلگەن كولىك تۇراعى پايدا بولدى. الاڭنىڭ ورتا تۇسىنا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 1991 جىلى سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىعى ويىپ جازىلعان ءمارمار كىتاپ ورنىقتى. وعان ىرگەلەس ماڭدا «مەرلەر بەيبىتشىلىك ءۇشىن» حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ ءۇشبۇرىشتى بەلگىسى قويىلدى. سونىمەن بىرگە, جاڭادان سالىنعان «بەيبىتشىلىك» ستەلاسى شاڭىراق پەن قارلىعاشتى تىك كوتەرىپ توڭىرەككە تىڭ مازمۇن الا كەلدى. بۇل كورىنىستەر 2011 -2013 جىلدار «يادرولىق قارۋسىز الەم» باستاماسى اياسىندا ءدال وسى جەردە وتكەن حالىقارالىق فورۋمعا جينالعانداردىڭ جاقسى پىكىرلەرىن تۋدىردى. مارتەبەلى مەيماندار سەمەيدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل ورتالىعى رەتىندە قابىلدايتىندىعىن اشىق جەتكىزىپ جاتتى. ولاي بولاتىنى – يادرولىق قارۋسىز الەمدى قولداۋشىلاردىڭ حالىقارالىق فورۋمىن جىل سايىن 29 تامىزدا سەمەيدە وتكىزۋ داستۇرگە اينالدى.
مۇنداي ءىرى اۋقىمداعى شارا تىزگىنىن الەم ءۇشىن ءبىر تۇكپىردەگى سەمەيگە بۇرۋ – وڭايلىقپەن بىتپەگەن جۇمىس ەكەندىگى ءمالىم. قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ باستاماسى بۇۇ-نىڭ قولداۋىنا يە بولعاننان بەرگى ارالىقتا تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ يگى قادامدارىن الپاۋىت مەملەكەتتەر قۇپتاپ كەلەدى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ باتىل شەشىمدەر جاساۋ ارقىلى يادرولىق قارۋدان باس تارتا وتىرىپ, سەمەي پوليگونىنا الەم نازارىن اۋدارتتى. ونىڭ زاردابى مەن كەلەشەكتەگى تاعدىرى بۇكىل ادامزاتقا ورتاق ەكەندىگىنە دەن قويدىردى. الەم تىنىشتىعى, ادامزات قاۋىپسىزدىگىمەن ۇشتاسقان ۇلى مۇرات جولىندا جۇمىستار ۇدايى جالعاسىپ وتىردى. 2006 جىلى سەمەي قالاسىندا ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى شارت جاسالدى. بەبىتشىلىكتى بەتكە العان ماقسات 2009 جىلى تاعى ءبىر زور اسۋدان استى. بۇل جىلى قازاقستان باسشىسى سەمەيدە وتكەن حالىقارالىق فورۋمدا 29 تامىزدى – يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالاۋ جونىندە ۇندەۋ جاساپ, ونى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىندا قاراۋدى ۇسىندى. ايتۋلى باستاما حالىقارالىق دەڭگەيدە قىزۋ قولداۋ تاپتى.
بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ 2010 جىلى كۋرچاتوۆ پەن سەمەي قالالارىنا كەلىپ-قايتقانى الەۋمەتتىك-ساياسي ماڭىزى جوعارى وقيعا بولدى. مۇنداي مىسالداردى ءالى دە جالعاستىرا تۇسۋگە بولادى. بىراق, ماسەلە وندا ەمەس. ايتايىق دەگەنىمىز, دۇنيەجۇزىلىك ماڭىزعا يە بولعان يادرولىق قارۋسىز الەمدى قولداۋ شارالارى ودان ءارى جالعاسقان سايىن سەمەي قالاسى دا بەدەلدى ساپارلاردىڭ نىساناسىنا اينالا تۇسەدى. بۇل اتقارۋشى بيلىككە وسى باعىت اياسىندا بۇرىنعىدان دا كەڭىرەك ويلاۋعا نەگىز بولعانداي. ولاي دەيتىنىمىز, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ تۇيەمويناق ارالىندا «بەيبىتشىلىك مۇراجايى» اتاۋىمەن كەلەسى كەشەندى سالۋ جونىندەگى باستاماسى ءوڭىر حالقىنىڭ ەڭسەسىن ودان ءارى كوتەرىپ تاستادى. الىپ شار پىشىندەس عيماراتتى سالۋعا تاۋەكەل جاساعان بەردىبەك ءماشبەك ۇلىنىڭ بۇل نيەتىن قوعامدىق ۇيىمدار ەلباسىمىزدىڭ ەرەن ەڭبەگىن باعالاۋدىڭ, حالىقارالىق ماڭىزعا يە بولعان باستاماسىن ەل بولىپ قولداي ءبىلۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسى رەتىندە باعالاۋدا.
«بەيبىتشىلىك مۇراجايى» سالىنىپ بىتكەن كەزدە «يادرولىق قارۋسىز الەم» يدەياسىنىڭ شىنايى سيمۆولىنا اينالاتىن عيمارات بولىپ شىعا كەلەتىنىنە كۇمان جوق. ول قانداي بولاتىنىن دا ايتا كەتەيىك. الاقانداعى الەم كومپوزيتسياسىن بىلدىرەتىن جانە حرۋستال سىندى شىنى ماتەريالدان سالىناتىن عيمارات بيىكتىگى – 35, ەنى 24 مەتر. قوس الاقانعا قونعان حرۋستال – شار نۇسقا «الەمدى ايالاي بىلەيىك» دەگەن ۇعىمنىڭ ۇرانىن قۇرىلىس تىلىمەن جەتكىزبەك. ول قۇرىلىسقا ءتىل بىتسە: «جەر شارىنىڭ تاعدىرى ادامداردىڭ قولىندا, سوندىقتان بۇكىل پلانەتا قاۋىپسىزدىگى – بارشانىڭ پەرزەنتتىك پارىزى» دەگەندى جايىپ سالاتىنداي. ايالى الاقانداعى الىپ شار-مۇراجاي 5 قاباتتان تۇرادى. ىشكى ەرەكشەلىگى – ەكىنشى قاباتتا ءتۇرلى تەحنيكالىق جابدىقتار ورىن السا, ءۇشىنشى قاباتتا «1949 -1991 جىلدارداعى سەمەي پوليگونى» دەگەن تاقىرىپتاعى مۇراعات قۇجاتتارى مەن سۋرەتشىلەر تۋىندىلارى قويىلىپ جانە 3د فورماتتاعى كينوزال ورنالاسادى. ءتورتىنشى قاباتتا كورمە جانە 200 ادامدىق ءماجىلىس زالدارى بولادى. بەسىنشى قاباتتا تابيعي قىسقى باق بولماق.
مازمۇنى بولەك مۇنداي عيمارات وڭىرىمىزدە بوي كوتەرىپ جاتسا, كىم قۋانباسىن. الەمنىڭ جەتپىستەن استام مەملەكەتىنەن پارلامەنت باسشىلارى مەن دەپۋتاتتار, ۇكىمەت مۇشەلەرى, بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەر, باق وكىلدەرى, تانىمال ساياساتكەرلەر مەن عالىمدار قاتىسقان كەزەكتى حالىقارالىق فورۋم كەزىندە وسى «بەيبىتشىلىك مۇراجايى» قۇرىلىسىنىڭ قۇتى-كاپسۋلاسى جەرگە ورناتىلدى.
بولات سىلامبەكوۆ,
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ارداگەرى.
سوۆەتقازى يبراەۆ,
سەمەي مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى.
ەرتىس وزەنىنىڭ بويىنداعى بۇل ارالعا 2004 جىلى رەكرەاتسيوندى ايماق مارتەبەسى بەرىلدى. ياعني, بۇل اتاۋ حالىقتىڭ ساياحات جانە دەمالىس شارالارىن ۇيىمداستىرۋعا ارنالعان الاڭ دەگەندى بىلدىرەدى. رەسمي اتاۋ يەلەنگەن ساتتە مۇندا 2001 جىلى سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ قۇرباندارىنا ارنالىپ سالىنعان «ولىمنەن دە كۇشتى» مونۋمەنتى عانا تۇردى. مونۋمەنتكە جالعاس سىناق الاڭى بەلگىلەنگەن قازاقستان كارتاسىنىڭ كورىنىسى ورناتىلىپ, الاڭعا كوشەتتەر وتىرعىزىلدى. ەلەكتر جارىعى تارتىلىپ, توڭىرەك كوگالداندىرىلدى.
سەمەيدەگى وسى ارالدىڭ رەكرەاتسيوندى ايماق مارتەبەسىنە ساي اباتتاندىرىلىپ, جاڭا سيپاتتاعى الىپ مەموريالدىق كەشەنگە اينالعانى – 2011 جىل. ولاي بولاتىن سەبەبى, ارالعا اتقارۋشى بيلىك ارنايى كوڭىل ءبولىپ, كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىمەن بىرگە, بىرنەشە ءمارمار نىساندار ورناتتى. زاماناۋي تاستاردان ورىلگەن ەڭسەلى قاقپا بوي كوتەرىپ, اسفالت توسەلگەن كولىك تۇراعى پايدا بولدى. الاڭنىڭ ورتا تۇسىنا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 1991 جىلى سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىعى ويىپ جازىلعان ءمارمار كىتاپ ورنىقتى. وعان ىرگەلەس ماڭدا «مەرلەر بەيبىتشىلىك ءۇشىن» حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ ءۇشبۇرىشتى بەلگىسى قويىلدى. سونىمەن بىرگە, جاڭادان سالىنعان «بەيبىتشىلىك» ستەلاسى شاڭىراق پەن قارلىعاشتى تىك كوتەرىپ توڭىرەككە تىڭ مازمۇن الا كەلدى. بۇل كورىنىستەر 2011 -2013 جىلدار «يادرولىق قارۋسىز الەم» باستاماسى اياسىندا ءدال وسى جەردە وتكەن حالىقارالىق فورۋمعا جينالعانداردىڭ جاقسى پىكىرلەرىن تۋدىردى. مارتەبەلى مەيماندار سەمەيدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل ورتالىعى رەتىندە قابىلدايتىندىعىن اشىق جەتكىزىپ جاتتى. ولاي بولاتىنى – يادرولىق قارۋسىز الەمدى قولداۋشىلاردىڭ حالىقارالىق فورۋمىن جىل سايىن 29 تامىزدا سەمەيدە وتكىزۋ داستۇرگە اينالدى.
مۇنداي ءىرى اۋقىمداعى شارا تىزگىنىن الەم ءۇشىن ءبىر تۇكپىردەگى سەمەيگە بۇرۋ – وڭايلىقپەن بىتپەگەن جۇمىس ەكەندىگى ءمالىم. قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ باستاماسى بۇۇ-نىڭ قولداۋىنا يە بولعاننان بەرگى ارالىقتا تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ يگى قادامدارىن الپاۋىت مەملەكەتتەر قۇپتاپ كەلەدى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ باتىل شەشىمدەر جاساۋ ارقىلى يادرولىق قارۋدان باس تارتا وتىرىپ, سەمەي پوليگونىنا الەم نازارىن اۋدارتتى. ونىڭ زاردابى مەن كەلەشەكتەگى تاعدىرى بۇكىل ادامزاتقا ورتاق ەكەندىگىنە دەن قويدىردى. الەم تىنىشتىعى, ادامزات قاۋىپسىزدىگىمەن ۇشتاسقان ۇلى مۇرات جولىندا جۇمىستار ۇدايى جالعاسىپ وتىردى. 2006 جىلى سەمەي قالاسىندا ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى شارت جاسالدى. بەبىتشىلىكتى بەتكە العان ماقسات 2009 جىلى تاعى ءبىر زور اسۋدان استى. بۇل جىلى قازاقستان باسشىسى سەمەيدە وتكەن حالىقارالىق فورۋمدا 29 تامىزدى – يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالاۋ جونىندە ۇندەۋ جاساپ, ونى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىندا قاراۋدى ۇسىندى. ايتۋلى باستاما حالىقارالىق دەڭگەيدە قىزۋ قولداۋ تاپتى.
بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ 2010 جىلى كۋرچاتوۆ پەن سەمەي قالالارىنا كەلىپ-قايتقانى الەۋمەتتىك-ساياسي ماڭىزى جوعارى وقيعا بولدى. مۇنداي مىسالداردى ءالى دە جالعاستىرا تۇسۋگە بولادى. بىراق, ماسەلە وندا ەمەس. ايتايىق دەگەنىمىز, دۇنيەجۇزىلىك ماڭىزعا يە بولعان يادرولىق قارۋسىز الەمدى قولداۋ شارالارى ودان ءارى جالعاسقان سايىن سەمەي قالاسى دا بەدەلدى ساپارلاردىڭ نىساناسىنا اينالا تۇسەدى. بۇل اتقارۋشى بيلىككە وسى باعىت اياسىندا بۇرىنعىدان دا كەڭىرەك ويلاۋعا نەگىز بولعانداي. ولاي دەيتىنىمىز, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ تۇيەمويناق ارالىندا «بەيبىتشىلىك مۇراجايى» اتاۋىمەن كەلەسى كەشەندى سالۋ جونىندەگى باستاماسى ءوڭىر حالقىنىڭ ەڭسەسىن ودان ءارى كوتەرىپ تاستادى. الىپ شار پىشىندەس عيماراتتى سالۋعا تاۋەكەل جاساعان بەردىبەك ءماشبەك ۇلىنىڭ بۇل نيەتىن قوعامدىق ۇيىمدار ەلباسىمىزدىڭ ەرەن ەڭبەگىن باعالاۋدىڭ, حالىقارالىق ماڭىزعا يە بولعان باستاماسىن ەل بولىپ قولداي ءبىلۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسى رەتىندە باعالاۋدا.
«بەيبىتشىلىك مۇراجايى» سالىنىپ بىتكەن كەزدە «يادرولىق قارۋسىز الەم» يدەياسىنىڭ شىنايى سيمۆولىنا اينالاتىن عيمارات بولىپ شىعا كەلەتىنىنە كۇمان جوق. ول قانداي بولاتىنىن دا ايتا كەتەيىك. الاقانداعى الەم كومپوزيتسياسىن بىلدىرەتىن جانە حرۋستال سىندى شىنى ماتەريالدان سالىناتىن عيمارات بيىكتىگى – 35, ەنى 24 مەتر. قوس الاقانعا قونعان حرۋستال – شار نۇسقا «الەمدى ايالاي بىلەيىك» دەگەن ۇعىمنىڭ ۇرانىن قۇرىلىس تىلىمەن جەتكىزبەك. ول قۇرىلىسقا ءتىل بىتسە: «جەر شارىنىڭ تاعدىرى ادامداردىڭ قولىندا, سوندىقتان بۇكىل پلانەتا قاۋىپسىزدىگى – بارشانىڭ پەرزەنتتىك پارىزى» دەگەندى جايىپ سالاتىنداي. ايالى الاقانداعى الىپ شار-مۇراجاي 5 قاباتتان تۇرادى. ىشكى ەرەكشەلىگى – ەكىنشى قاباتتا ءتۇرلى تەحنيكالىق جابدىقتار ورىن السا, ءۇشىنشى قاباتتا «1949 -1991 جىلدارداعى سەمەي پوليگونى» دەگەن تاقىرىپتاعى مۇراعات قۇجاتتارى مەن سۋرەتشىلەر تۋىندىلارى قويىلىپ جانە 3د فورماتتاعى كينوزال ورنالاسادى. ءتورتىنشى قاباتتا كورمە جانە 200 ادامدىق ءماجىلىس زالدارى بولادى. بەسىنشى قاباتتا تابيعي قىسقى باق بولماق.
مازمۇنى بولەك مۇنداي عيمارات وڭىرىمىزدە بوي كوتەرىپ جاتسا, كىم قۋانباسىن. الەمنىڭ جەتپىستەن استام مەملەكەتىنەن پارلامەنت باسشىلارى مەن دەپۋتاتتار, ۇكىمەت مۇشەلەرى, بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەر, باق وكىلدەرى, تانىمال ساياساتكەرلەر مەن عالىمدار قاتىسقان كەزەكتى حالىقارالىق فورۋم كەزىندە وسى «بەيبىتشىلىك مۇراجايى» قۇرىلىسىنىڭ قۇتى-كاپسۋلاسى جەرگە ورناتىلدى.
بولات سىلامبەكوۆ,
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ارداگەرى.
سوۆەتقازى يبراەۆ,
سەمەي مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى.
