جەمقورلىق – اشكوزدىك كورىنىسى

ەتيكالىق مادەنيەت, سونداي-اق زەرتتەۋ وبەكتىسى مورال مەن ادام­گەرشىلىك بولىپ تابىلاتىن جالپى ەتيكا – سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس جۇيەسىنىڭ ءتۇيىندى ەلە­مەنت­تەرىنىڭ ءبىرى. مۇنداعى ءبىز ايتىپ وتىر­عان ەتيكا ەرەجەلەرى قۇقىق نورمالارى سەكىلدى مەملەكەتتىك ماج­بۇرلەۋمەن بەكىتىلمەيتىنى بەل­گىلى. ولار ءوزارا بىركەلكى ىرگەلى مو­رالدىق قۇندىلىقتاردى مو­يىندايتىن قوعام مۇشەلەرىنىڭ ورتاق پىكىرىنىڭ كۇشىمەن قامتا­ما­سىز ەتىلەدى. قوعامنىڭ ءوزى جا­ساق­تاعان ادام مىنەز-قۇلقىنىڭ ادام­گەرشىلىك كريتەريلەرى مەم­لە­كەتتىك قىزمەتشىنىڭ قىزمەتىن ايقىندايتىن بىردەن ءبىر فاكتور بو­لىپ قالادى. مەملەكەتتىك قىزمەت مىقتى رۋحاني-ادامگەرشىلىك نەگىزگە سۇيەنبەي جە­كە دارا جۇزەگە اسىرىلا المايدى. بۇل ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا مەملەكەتتىك, قوعامدىق مۇددەلەردى ىسكە اسىرۋ, حالىقتىڭ بيلىگىن ءىس جۇزىنە اسىرۋ سياقتى ونىڭ وزىندىك تابيعاتىنىڭ مانىمەن ۇيلەسكەندىگىن بىلدىرەدى. سوندىقتان دا مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ جەكە قاسيەتتەرى, ونىڭ ىشىندە مورالدىق-ىسكەرلىك قابىلەتى – جالپى العاندا مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ, سونداي-اق مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى. ۇجىمداعى دۇرىس ەمەس مورالدىق احۋال, شە­نەۋنىكتەر مەن مەملەكەتتىك قىز­مەتكەرلەردىڭ ادال بولماۋى مەم­لە­كەتتىك ورگانداردىڭ كەز كەلگەن ىزگى نيەتتەردەن قۇرالعان ماقساتىن بۇرمالاپ, بۇل ىستەردىڭ ماڭىزىن جويۋعا دەيىن الىپ كەلۋى مۇمكىن. قو­عامدىق ويدى سارالار بولساق, مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ بەدەلى ەڭ ءبىرىنشى ادىلەتتىلىك, تازالىق دەگەن ۇعىمدارمەن بايلانىستى بولىپ كەلەدى. وسى نورمالار مەن قاعيداتتار, سونداي-اق ولار تا­جىريبەدە كورىنىس تاباتىن ادەت-عۇ­رىپتار, سالت-ءداستۇر مەن راسىمدەر جيىنتىعىندا كەز كەلگەن كاسىبي ەتيكانىڭ مازمۇنىن قۇرايدى.

مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ ەتيكاسى كاسىبي ەتيكانىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە مەملەكەتتىك قىزمەتتە ادامي قارىم-قاتىناستاردىڭ بەلگىلى ءبىر ءتۇرىن قۇرايتىن مورالدىق-ادام­گەرشىلىك نورمالاردىڭ جۇيەسىن قۇرايدى. مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى ەتيكا مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ ادامگەرشىلىك ءمانىن, ونىڭ ازاماتتارمەن, قوعاممەن, مەملەكەتپەن ءوزارا قاتىناسىنىڭ سيپاتىن اي­قىن­دايتىن مورالدىق تالاپتاردىڭ قا­عيداتتارىنان, ەرەجەلەرى مەن نورمالارىنان تۇرادى. ءبىزدىڭ قوعام اتادان بالاعا مۇرا بولىپ قالعان مورالدىق-ەتيكالىق ەرەجەلەردى ۇستانىپ قانا قويماي, لاۋازىمدى تۇلعالاردى الەۋمەتتىك لايىقتى ءومىر سالتىن ۇستانۋعا جانە سوعان سايكەس مورالدىق-ادامگەرشىلىك مىنەز-ق ۇلىقتى قالىپتاستىرۋعا ماجبۇرلەيتىن قۇقىق نورمالارىن بەكىتۋ ارقىلى ونى ساقتاۋعا, كوبەيتۋگە تىرىسىپ كەلەدى.

كونستيتۋتسيادا, مەملەكەتتىك قىز­مەتشىلەردىڭ ەتيكالىق كودەكسىن­دە جانە وزگە دە زاڭ اكتىلەرىندە قو­عام, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەن باسشى قۇرام باعىنۋى ءتيىس بىرىڭعاي مورالدىق-ادامگەرشىلىك سيپاتتاعى تالاپتار بەكىتىلگەن. بۇل ەرەجەلەر ەتيكالىق نورمالارمەن جانە ستاندارتتارمەن بىرگە قو­عام­داعى قاجەتتى مىنەز-ق ۇلىقتىڭ ءتيىستى شاراسى رەتىندەگى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مىنەز-ق ۇلىقتى انىقتاۋدا قولدانىلادى.  

قازىرگى زاماننىڭ جاھاندىق ماسەلەلەرىنىڭ قاتارىندا ونىڭ شە­شىمى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ودان ءارى دامۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن سىبايلاس جەمقورلىق ماسەلەسى بولىپ وتىر. سىبايلاس جەمقورلىق سوڭعى جىلدارى بۇقارالىق سيپات الىپ, ەكونوميكا, مادەنيەت, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سياقتى قو­عام ءومىرىنىڭ بارلىق سالالارىن قامتىدى. سىبايلاس جەمقورلىق تۇلعالاردىڭ قالىپتاسقان ەتيكالىق نورمالاردى جەكە باس پايداسىنا جەتۋ ماقساتىندا بۇزۋى, ىشتەن ءىرىپ-ءشىرۋى, ازعىنداۋعا بارۋى ەكەندىگىن ايتۋىمىز كەرەك. ياعني مەملەكەتتىك قىزمەتشى, وزگەنى ەمەس, ءوز ار-وج­دا­نىن الداي وتىرىپ, ازعىندىق ىستەرگە بارادى, ءوزىنىڭ, ۇرپاعىنىڭ, وزىمەن بىرگە ءومىر سۇرەتىن قوعامنىڭ بەلگىلى ءبىر يگىلىكتەرگە جەتۋىنە جانە وزدەرىنە ءتيىستى قۇقىقتاردى پايدالانا الماۋىنا الىپ كەلەدى. وسى تۇرعىدان سىبايلاس جەمقورلىق ەڭ ءبىرىنشى قوعامدا قالىپتاسقان مورالدىق-ەتيكالىق, ادامگەرشىلىك قاعيداتتارىنان اتتاپ, ولاردى بۇزۋ, سول ارقىلى ىشتەي بۇزىلۋ ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز قاجەت.

وتاندىق جانە شەتەلدىك اۆ­تور­­لار­دىڭ جۇمىستارىندا ءجيى قول­دا­نى­لاتىن انىقتامالاردىڭ ءبىرى بۇۇ-نىڭ «سىبايلاس جەم­قور­لىققا قارسى» كونۆەنتسياسىندا بەرىلگەن. وسى قۇجاتقا سايكەس «سى­بايلاس جەمقورلىق بۇل جەكە ماق­ساتتاردا پايدا تابۋ ءۇشىن مەم­لە­كەتتىك بيلىكتى تەرىس پايدالانۋ» دەپ كورسەتىلەدى. دۇنيەجۇزىلىك بانك­­تىڭ بەرگەن انىقتاماسى دا وسى­عان ۇقساس. ەۋروپا كەڭەسى قا­بىل­داعان «سىبايلاس جەمقورلىق ءۇشىن ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپكەر­شىلىك» تۋرالى كونۆەنتسيا­سى وز­گە­ حالىقارالىق نورماتيۆتىك قۇ­قىق­­تىق قۇجاتتارعا قاراعاندا «سى­­بايلاس جەمقورلىقتىڭ» ۇعى­مىن كەڭىنەن قاراعاندىعى باي­قا­لادى. بۇل قۇجاتتا سىبايلاس جەم­قورلىقتى مەملەكەتتىك لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ قىزمەتتىك مىندەت­تە­رىن تيىسىنشە ورىنداماۋى نەمەسە پارا الۋشىنىڭ وعان تيەسىلى ەمەس پايدالار مەن كەلىسىمدەر كورۋ ارقىلى مىنەز-ق ۇلىقتىق ساتقىن­دىعى جانە پاراعا ساتىلۋى دەپ كورسەتەدى. بايقاپ قاراساق, سىبايلاس جەمقورلىق بۇل ەڭ الدىمەن مىنەز-ق ۇلىقتىق دۇرىس ەمەس ارەكەت, ادام­نىڭ ءوز ىسىنە ادال بولماۋى, سول ارقىلى قوعامدا قالىپتاسقان ادىلەتتىلىكتى بۇزۋ, ءوزىنىڭ ارىنىڭ تازالىعىن ءبۇلدىرۋ. دەمەك سىبايلاس جەمقورلىق جاساعان مەملەكەتتىك قىزمەتشى, شەنەۋنىك تۇلعاسىندا ەڭ ءبىرىنشى مورالدىق-ەتيكالىق, ادامگەرشىلىك تاربيە جەتىسپەيدى, ول بار بولعان كۇندە دە دامىماعانىن, قوعامدا قالىپتاسقان كەرتارتپا پىكىرمەن ونىڭ بەينەسى سايكەس ەكەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس.

قازىرگى ۋاقىتتا سىبايلاس جەم­قورلىق قۇبىلىسى كەڭىنەن زەرت­تەلگەنى, جوعارىدا كورسەتىلگەن انىق­تامالاردىڭ ۋنيۆەرسالدىعىنا قا­راماستان ونىڭ بارلىق تۇستارىن اشپايتىندىعى بايقالادى. قازاق­ستان­نىڭ «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭى كەلەسىدەي انىقتاما بەرەدى: «سىبايلاس جەمقورلىق – جاۋاپتى مەملەكەتتىك لاۋازىمدى اتقاراتىن ادامداردىڭ, مەملەكەتتiك فۋنكتسيالاردى ورىنداۋعا ۋاكىلەتتىك بەرىلگەن ادامداردىڭ, مەملەكەتتىك فۋنكتسيالاردى ورىنداۋعا ۋاكىلەتتىك بەرىلگەن ادامدارعا تەڭەستiرiلگەن ادامداردىڭ, لاۋازىمدى ادام­دار­دىڭ وزدەرىنىڭ لاۋازىمدىق (قىز­مەتتىك) وكiلەتتiكتەرىن جانە سوعان بايلانىستى مۇمكiندiكتەرiن جەكە ءوزi نەمەسە دەلدالدار ارقىلى جەكە وزىنە نە ءۇشىنشى تۇلعالارعا مۇلiكتiك (م ۇلىكتىك ەمەس) يگiلiكتەر مەن ار­تىقشىلىقتار الۋ نەمەسە تابۋ ماقساتىندا زاڭسىز پايدالانۋى, سول سياقتى يگiلiكتەر مەن ار­تىقشىلىقتاردى بەرۋ ارقىلى وسى ادامداردى پاراعا ساتىپ الۋ». بۇل انىقتاما سىبايلاس جەمقورلىق قۇبىلىسىنىڭ ءمانىن تەرەڭىرەك اشقان. بىرىنشىدەن, انىقتامادان سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ سۋبەكتى­لەرى­نىڭ شەڭبەرى ۇلعايعان, ياعني تەك مەملەكەتتىك, لاۋازىمدى ادامداردان بولەك, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ قىزمەتكەرلەرى دە, ولار­عا پارانى جەتكىزۋشىلەر دە وسى ۇعىمدارعا كىرەدى. ەكىنشىدەن, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ماقساتى تەك قانا ءوزىنىڭ جەكە باسىنا پايدا تابۋ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ءۇشىنشى تۇلعالارعا يگىلىكتەر مەن ارتىقشىلىقتار الۋ, نەمەسە ولار­دىڭ تيەسىلى ەمەس يگىلىكتەر مەن ار­تىق­شىلىقتاردى پايدالانۋى ەكەنى ايقىندالعان.

الەمدىك تاجىريبەدە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ كوپتەگەن فورمالارى كەزدەسەدى: پارا الۋ, فاۆوريتيزم, قىزمەتتىك جاعدايىن تەرىس پايدالانۋ, اعايىنگەرشىلىك, رۋ­شىلدىق, جەرشىلدىك, تامىر-تا­نىستىق, قوعامدىق رەسۋرستاردى جەكە ماقساتتا زاڭسىز يەمدەنۋ, ءبولۋ, قايتا ءبولۋ, مۇددەلەر قاق­تى­عىسى, قوعامدىق رەسۋرستارعا قول جەتكىزۋ ماقساتىندا جەكە تانىس­تىقتى پايدالانۋ, زاڭسىز جەڭىل­دىك­تەر مەن نەسيەلەر بەرۋ ت.ب.

سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ باستى سە­بەبى نەدە؟ وسىنى انىقتاپ كو­رەيىك. الەۋمەتتىك, ۇيىمداستىرۋشىلىق-باسقارۋشىلىق, ساياسي-قوعامدىق قاتىناستارداعى سىبايلاس جەمقور­لىقتى تۋىنداتاتىن سەبەپ­تەر ءار­تۇرلى جانە الۋان ءجۇزدى سيپات الادى. ونىڭ ەڭ ماڭىزدى جانە بارلىعىمىزعا بەلگىلى سەبەپتەرىن انىقتايىق. شارتتى تۇردە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ سەبەپ­تەرىن 6 ۇلكەن توپقا ءبولىپ قاراس­تىرۋعا بولادى: ىرگەلى قۇقىق­تىق ۇيىمداستىرۋشىلىق-ەكو­نو­ميكالىق, اقپاراتتىق, الەۋمەتتىك, مادەني-تاريحي. 

سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ تۋىن­داۋىنىڭ ىرگەلى سەبەپتەرى رەتىن­دە ەكونوميكالىق ينستيتۋتتار مەن ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ, ساياسي شەشىمدەردى قابىلداۋدىڭ جە­تىمسىزدىگىن, باسەكەلەستىكتىڭ بولما­ۋىن, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا شامادان تىس ارالاسۋىن, ەكونوميكا­نىڭ جەكەلەگەن سەكتورلارىنىڭ مونوپوليالانۋىن, رەسۋرستىق بازالاردى مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ بولۋىن, ازاماتتىق قوعامنىڭ دامىماۋى, سوت جۇيەسىنىڭ تيىمسىزدىگى ت.ب. اتاۋعا بولادى.

جەمقورلىقتىڭ قۇقىقتىق سە­بەپ­­تەرىنە زاڭنىڭ سولقىلداقتىعى, زاڭ­نامالىق بازانىڭ انىق بولماۋى, زاڭنامانىڭ تىم ءجيى وزگەرىستەرگە ۇشىراۋى, حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىن ساقتاماۋ, سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارى ءۇشىن اقىلعا قونىمسىز جازا تۇرلەرى, ساي­لاۋ جۇيەسى رەفورمالارىنىڭ قا­جەتتىگى, سوت شەشىمدەرىنە اسەر ەتۋدىڭ مۇمكىندىگى, نورماتيۆتىك اكتى­لەردى سۋبەكتيۆتى تالقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن نورمالاردىڭ بو­لۋى, سوڭعى كەزدە دامىپ كەلە جاتقان زاڭ قابىلداۋداعى ىقپال ەتۋ (لوببيزم) جانە ت.ب. جاتقىزامىز.

سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ۇيىم­داستىرۋشىلىق-ەكونوميكا­لىق سەبەپتەرى رەتىندە ءتيىمسىز بيۋرو­كراتيالىق اپپارات, مەملە­كەت­تىك قىزمەتشىلەردىڭ ايلىق جال­اقى­سىنىڭ تومەندىگى, باقىلاۋ جۇيەسىنىڭ سولقىلداقتىعى, ۇلكەن اۋماقتاردى باسقارۋدىڭ قيىندىعىن ايتۋعا بولادى. 

اقپاراتتىق سەبەپتەرى رەتىندە مەملەكەتتىك باسقارۋ تەتىگىنىڭ اشىق بولماۋى, شىنايى ءسوز بوستاندىعى مەن ەركىن ءباسپاسوزدىڭ جوقتىعى, وففشورلىق ايماقتاردىڭ بولۋى, جەمقورلىق ماسەلەلەرىن زەرتتەۋدىڭ جوقتىعىن كورسەتەدى.

سىبايلاس جەمقورلىققا الىپ كە­لەتىن سەبەپتەردىڭ ىشىندە الەۋ­مەت­تىك سەبەپتەر دە اسا ماڭىزدى. ولارعا تۋىستىق قۇرىلىمدار, ياعني كلاندىق قۇرىلىمداردىڭ بولۋى, اعايىنگەرشىلىكتىڭ داستۇرلەرى, مۇددەلەر قاقتىعىسى, جەڭ ۇشىمەن جالعاسۋ, سىيلىقتار سىيلاۋ, پارا بەرۋ سالتى, ساۋاتسىزدىق پەن ءبىلىم دەڭ­گەيىنىڭ تومەندىگىن جاتقىزامىز.

مادەني-تاريحي سەبەپتەرى رە­تىندە بيۋروكراتيالىق مىنەز-ق ۇلىق­تىڭ قالىپتاسقان جۇيەلى نورمالارى, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كوزقاراستى قالىپتاستىراتىن بۇقا­رالىق مادەنيەت, ساياسي با­سە­كەنىڭ تومەندىگى, تاريحي جانە دە­موكراتيالىق دامۋدىڭ ەرەك­شە­لىك­تە­رى مەن كەدەرگىلەرى, ادالدىق پەن پاراساتتىلىق ۇعىمدارىن ەسكەرمەۋ ت.ب. جاتادى.

سىبايلاس جەمقورلىق قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالالارىنا ەكو­نوميكاعا دا, الەۋمەتتىك سالاعا دا, ساياساتقا دا زياندى اسەر ەتەدى. سىبايلاس جەمقورلىق تۋدىراتىن كەلەڭسىز سالدارلار قوعامنىڭ دامۋىن تەجەپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ مۇددەلەرىنە ۇلكەن قاۋىپ توندىرەدى.

سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ناتيجەسىندە ەلىمىز­دىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى باياۋلايدى, ەكونوميكالىق دا­مۋدىڭ ناشارلاۋى, باسەكەگە قا­بىلەتتى كاسىپكەرلىك تەتىكتەرىنىڭ بۇزىلۋىنا, شەتەلدىك ينۆەستور­لار ءۇشىن ەكونوميكانىڭ تارتىم­دى­لىعىنىڭ تومەندەۋىنە, سونداي-اق ينفلياتسيانىڭ, شىعىنداردىڭ وسۋىنە جانە سونىڭ سالدارىنان ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ تومەندەۋىنە, مەملەكەتتىك قاراجاتتار مەن رەسۋرس­تاردى ءتيىمسىز ءبولۋ جانە جۇمساۋعا الىپ كەلەدى.

الەۋمەتتىك سالادا ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنداعى كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسى تومەندەيدى. م ۇلىكتىك تەڭسىزدىك نىعايا تۇسەدى, بايلار مەن كەدەيلەر­دىڭ اراسىنداعى الشاقتىق كوبە­يىپ, الەۋمەتتىك شيەلەنىس ۇلعايادى, ادامدارعا تەڭ مۇمكىندىكتەر جو­يىلادى, ۇيىمداسقان قىلمىس كو­بەيەدى. ونى كەشەگى قاڭتار وقيعا­لا­رىنان دا بايقادىق.

سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق سيپاتىن ونىڭ ادامي كاپيتال ساپاسىن تومەندە­تۋ­گە الىپ كەلۋىمەن, ساياسي ينستيتۋتتار قىزمەتىنىڭ تيىمسىزدىگىنىڭ ارتۋىمەن, ماكروەكونوميكالىق تۇ­­راق­تىلىقتىڭ بۇزىلۋىمەن قاراس­تىرۋعا بولادى. مىسال رەتىندە مۇنى الىس جانە جاقىن شەتەلدەردەگى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇلدىراۋعا الىپ كەلۋىنەن كورۋىمىزگە بولادى.

تۇپتەپ كەلگەندە, سىبايلاس جەم­قورلىق بۇل ەڭ الدىمەن ادامنىڭ مورالدىق-ەتيكالىق قۇلدىراۋى, ازعىنداۋى. ال ونىڭ الدىن الۋ­دىڭ ءتۇيىندى باعىتتارىنىڭ ءبىرى مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ ەتيكا­سىن, ونىڭ بويىندا ادالدىق, تا­زالىق, ادىلەتتىلىك قاعيداتتارىن نەگىزگە الاتىن پاراساتتىلىقتى قالىپ­تاس­تىرۋ ەكەنى انىق.

بولات ايتيموۆ,

پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى

سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياسات جانە ەتيكا سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى,

زاڭگەر (PhD)