قوعام • 10 اقپان، 2022

ادال ەڭبەك ەتكەن جۇرت ادىلدىك ىزدەيدى

671 رەت كورسەتىلدى

ادال ەڭبەك ەتىپ، سوعان ساي لايىقتى جالاقى الۋدى قاي ادام بالاسى قالامايدى دەيسىز. ءبارى قالايدى. وكىنىشكە قاراي، توككەن تەر مەن ەتكەن ەڭبەكتىڭ وتەۋى بولماي، اقىر سوڭى ايلاپ ايلىعىن الا الماي جۇرگەن ازاماتتار دا بارشىلىق. وزگەنىڭ اقىسىن جەپ، قارا باسىنىڭ قامىن كۇيتتەپ جۇرگەن ولەرمەن جۇمىس بەرۋشىلەر دە از بولماي وتىر. ار، ۇيات، وبال، ساۋاپ سوزدەرى ونداي ادامداردىڭ ويىنا دا كىرىپ شىقپايدى. سونىڭ سالدارىنان ەڭبەك ەتۋگە ىنتاسىز، اركىمنەن كوڭىلى قالعان ءھام الەۋمەتتىك جاردەماقىلارعا ارقا سۇيەۋگە ەتى ۇيرەنگەن جۇمىسسىزداردىڭ سانى ارتىپ بارادى.

كۇنى كەشە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا بيلىك پەن قوعامنىڭ ادال ەڭبەك پەن ءادىل ىنتالاندىرۋ يدەولوگياسىن ۇستانۋى قاجەت ەكەنىن ايتقان بولاتىن. ەل پرەزيدەنتىنىڭ ايتۋىنشا، بۇل يدەولوگيا كومپرادورلار مەن ۋاقىت وتكىزىپ جۇرگەندەردىڭ، ماسىلداردىڭ ورنىن الماستىرۋعا ءتيىس. بۇل ءۇشىن قانداي قادامدارعا بارۋ قاجەت؟ ادال ەڭبەك پەن ءادىل ىنتالاندىرۋدى قالاي جولعا قويا الامىز؟

«كەز كەلگەن ەڭبەكتى باعالاۋدا ادامي فاكتورلار ەمەس، ادامي كاپيتال باستى نا­زارعا الىنۋى ءتيىس. ەڭ الدىمەن، قو­عام اراسىندا ادال ەڭبەكتىڭ باعالا­نا­تىن­­دىعىنا جانە وعان ءادىل ىنتالاندىرۋ بولاتىندىعىنا سەنىمدىلىكتى ارتتىراتىن شارالار ورىن الۋى قاجەت. ساۋاتتى باسەكە مەن سانالى ءارى ساۋاتتى ازاماتتار كوبەيگەن جاعدايدا ساپالى قوعام قالىپتاسادى. ءار ادامنىڭ ءوز ىسىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى مەن سۇيىسپەنشىلىگى جوعارى بولۋى ءتيىس. ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى وسى ەلدىڭ ماڭىزدى ءبىر بولىگى ەكەندىگىن سەزىنۋى قاجەت. ءبىر ۇيىمنىڭ قىزمەتكەرى جالاقى الۋ ءۇشىن عانا ەمەس، اتقارىپ جاتقان جۇمىسىنىڭ ساپالى ورىندالۋى تۇتاس ەلدىڭ جاعدايىنا ىقپال ەتەتىندىگىن اڭعارۋى كەرەك»، دەدى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ «الەۋمەتتانۋ» ماماندىعىنىڭ PhD دوكتورانتى شىرىن تىلەنشيەۆا.

ونىڭ ايتۋىنشا، كەز كەلگەن باعىتتا جەمقورلىقتى ازايتۋ، مەملەكەتتىك الەۋ­مەت­­تىك قولداۋلاردى ماقساتتى توپتار­عا ءتيىس­تى دەڭگەيدە جەتكىزۋ، اۋىلدان باستاپ رەس­پۋبليكالىق دەڭگەيدەگى لاۋازىمدى ورىن­دارعا اشىق سايلاۋ جۇمىستارى جانە وسى سايلانعان تۇلعالارعا جۇمىس ناتي­جە­سىن كورسەتەتىن ينديكاتورلار مەن ونى باعالاۋ جولدارى بويىنشا جۇمىستار ەكى تاراپ نەگىزىندە اتقارىلۋى كەرەك.

«سانالى ءارى ساۋاتتى باسەكە دەگەنىمىز – كەز كەلگەن ەڭبەك ۇيىمدارىندا باسشىنىڭ وبەكتيۆتىلىگى مەن قىزمەتكەرلەردىڭ ءوز جۇمىسىنا دەگەن ادالدىعى. كەز كەلگەن قىزمەتكەر، ياعني لاۋازىمدى ورىنداعى، اتقارۋشى قىزمەتكەر بولسىن KPI نەگى­زىندە ءوز ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىن كورۋى ءتيىس. بۇل جۇيە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بولعانىمەن، ول تەك ساندىق كورسەتكىش ءۇشىن عانا جۇمىس ىستەيدى، ساپالى ناتيجەسى بايقالمايدى. سونىمەن قاتار بارلىق قازاقستاندىقتار ءۇشىن اشىق تۇردە ەڭبەك باعالانۋ ستاتيس­تيكاسى قولعا الىنۋى كەرەك. بۇل دەگە­نى­مىز، مەملەكەتتىك ماراپاتتاۋلار مەن سىيا­قىلار تابىستالاتىن كەزدە جالپى قو­عام بولىپ كىمگە تابىستالاتىندىعىن ءبىلۋ جانە كورۋ ماقساتى ىسكە اسىرىلادى. ال جەكە كاسىپكەر رەتىندە قىزمەت ات­قا­­رىپ جاتقاندار ءۇشىن ادال ەڭبەك پەن ءادىل ىنتالاندىرۋ سالاسى مەملەكەت تارا­پىنان ولاردىڭ ءوز جۇمىستارىن ەش كەدەرگىسىز جۇزەگە اسىرۋعا قولداۋ كورسەتۋ، سايكەسىنشە كاسىپكەرلەر تاراپىنان ساپالى قىزمەت كورسەتۋدى ۇسىنۋىن تالاپ ەتۋ. مەيلى، جاس بولسىن، ەگدە ازامات بولسىن، بارلىعىنا بىردەي الەۋمەتتىك ليفت جاعدايى جاسالۋى قاجەت»، دەدى PhD دوكتورانتى.

ش.تىلەنشيەۆانىڭ ايتۋىنشا، بۇگىندە جاس­تار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ قۇندى­لىق­تا­رى وزگەرگەن. قازىرگى قوعامدا ولاردىڭ ارا­سىندا تەز تانىمالدىلىققا يە بولۋ، بلو­گەر اتانۋ ارقىلى جىلدام قاراجات تا­بۋ­دى ويلاۋ سياقتى تالپىنىستار ءجيى كەز­دەسەدى.

«وسى تۇستا «جاستار كادرلىق رەزەر­ۆى» باعدارلاماسىن اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل جاقسى باستاما جاستاردى توپ-مە­نەد­­جەرلەر رەتىندە تارتۋ ماقساتىندا ەكەن­­دىگىن ەسكەرە وتىرىپ، باعدارلاماعا ىرىك­تەۋ جۇمىستارىندا جوعارى دەڭگەي­دە­گى اشىقتىق پەن ادىلدىكتىڭ بولۋى قام­­تا­ماسىز ەتىلۋى قاجەت. ادال ەڭبەك پەن ءادىل ىنتالاندىرۋدىڭ بولۋى – ۇكى­مەت پەن ەلدىڭ ازاماتتارى بىرلەسە وتىرىپ ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى باسقا ەلدەر­گە كوشىپ كەتكىسى كەلمەيتىندەي، تەك شەتەلگە دۇنيەتانىمىمىزدى ارتتىرۋ، تاجىريبە الماسۋ ماقساتىندا عانا بارعىمىز كەلە­تىن­دەي ەلدى قالىپتاستىرۋ»، دەدى عالىم.

وتانداستارىمىز ىنتالانۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن جۇمىس بەرۋشىلەر ادالدىق تا­نىتۋى ءتيىس ەدى. وكىنىشكە قاراي، كوپ جاعدايدا بۇلاي بولماي تۇر. ماسەلەن، 2020 جىلى مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتورلارى ەلىمىزدەگى 1 184 كاسىپورىن 31 مىڭ جۇمىسكەرگە 4،2 ملرد تەڭگەدەن استام جالاقى بەرەشەگى بار ەكەنىن انىقتاعان بولاتىن. بۇل كاسىپورىن باسشىلارىنا 790 نۇسقاما بەرىلىپ، 106،4 ملن تەڭگەدەن استام ايىپپۇل سالىندى. سونىڭ ناتيجەسىندە وسى 31 مىڭنان استام جۇمىسكەردىڭ قۇقىعى قورعالىپ، ولارعا 4،2 ملرد تەڭگە تو­لەنگەن ەدى.

ال بىلتىر مەملەكەتتىك ەڭبەك ينس­پەكتورلارى قازاقستانداعى 1 031 كا­سىپورىن 25،4 مىڭ جۇمىسكەردىڭ 5،8 ملرد تەڭگەدەن استام سوماداعى جالاقىسى تولەنبەگەنىن انىقتاپ، كاسىپورىنداردىڭ باسشىلارىنا ورىندالۋى مىندەتتى 1 198 نۇسقاما بەرىلدى. بۇعان قوسا 147،9 ملن تەڭگەدەن استام سوماعا ايىپپۇل سالىندى. وسىلايشا 23،3 مىڭنان استام جۇمىسكەردىڭ قۇقىعى قور­عا­لىپ، ولارعا 5،6 ملرد تەڭگە تولەندى.

جۇمىسكەردىڭ قۇقىعىن قورعاي العا­نى­مىز ءجون-اق. الايدا بىلتىردىڭ وزىندە 1 031 كاسىپورىننىڭ جالاقىعا جان باعىپ وتىرعان جۇمىسشىلاردى الا­قان جايعىزىپ قويعانى جانعا باتادى. سوعان قاراماستان، ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى سەرىك شاپكەنوۆ ۆەدومستۆونىڭ 2021 جىلعى جۇمىسىن قورىتىندىلاي كەلە، «2021 جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا حالىقتىڭ نومينالدى تابىسى وتكەن جىلدىڭ ۇقساس كە­زە­ڭى­مەن سالىستىرعاندا 11،8%-عا، ال ناقتى ماندە – 3،6%-عا ءوستى. 2021 جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىندا ورتاشا جالاقى 243،7 تەڭگەگە جەتسە، بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلدىڭ ءۇشىن­شى توقسانىمەن سا­لىس­تىرعاندا 19%-عا جوعارى بولدى. بۇل رەتتە، ينفلياتسيانى ەس­كەرە وتىرىپ، ناقتى ماندە جالاقىنىڭ ءوسۋى 8،8%-دى قۇرادى»، دەدى.

الايدا مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا «بەس جىلدا حالىقتىڭ جالپى تابىسىنداعى ەڭبەك كىرىسىنىڭ ۇلەسى 80 پايىزدان 67 پايىزعا قىسقارعان. ال əلەۋمەتتىك ترانسفەرتتەر 17-دەن 29 پايىزعا وسكەن. قازىر ازا­مات­تار­دىڭ تابىسى جالاقىعا ەمەس، بيۋدجەت شىعىنىنا تəۋەلدى بولىپ تۇر. قارىزعا باتىپ، كەدەيلىككە ۇرىنعان ادامدار سانى كوبەيۋدە. سويتە تۇرا، ورتاشا جالاقى مەن جان باسىنا شاققانداعى تابىس كولەمى ۇدايى ءوسىپ كەلەدى دەگەن كوپىرمە ەسەپ بە­رى­لۋدە. بۇل – ناعىز كوزبوياۋشىلىق»، دەپ حا­لىق تابىسىنا قاتىستى بەرىلەتىن ەسەپتەرگە كۇمانمەن قارادى.

بۇل جاعداي حالىقتى ادال ەڭبەك پەن ءادىل ىنتالاندىرۋعا سەندىرە المايتىنى ايت­پاسا دا بەلگىلى. بۇعان قوسا، جالا­قىسىن الا الماي الدانىپ جۇرگەن جۇمىس­شى­لار تەك ءوز وتانداستارىمىز عانا ەمەس. ماسەلەن، ارزان جۇمىس كۇشى دەپ ايتىپ جۇر­گەن، ياعني كورشى مەملەكەتتەردەن كەلگەن زاڭسىز شەتەلدىك جۇمىسشىلاردىڭ دا «اۋزى اپپاق بولاتىن» كەزى بار. بىلتىر ىشكى ىستەر مينيسترلىگى 6-12 جەلتوقسان ارالىعىندا «ميگرانت» جەدەل الدىن الۋ ءىس-شاراسىن وتكىزىپ، وسى وپەراتسيا كەزىندە كوشى-قون زاڭناماسى بۇزىلعان 11 906 فاكتى انىقتالدى. سونىڭ ىشىندە، 8 872-ءسى شەتەلدىكتەردىڭ ەلدە بولۋ مەرزىمدەرىن بۇزۋى، 2 809-ى شەتەلدىكتەردىڭ ەڭبەك قىزمەتىن زاڭسىز جۇزەگە اسىرۋ فاكتىلەرى سانالادى. بۇعان قوسا 564 وتاندىق جۇ­مىس بەرۋشى شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن زاڭ­سىز پايدالانعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپ­كەر­شى­لىككە تارتىلدى.

«قازىر بىزدە تسيفرلى ەڭبەك كەلى­سىم­دە­رى بار. بۇل كەلىسىم ارنايى ەن­گىزىلدى. الايدا شەتەل­دىكتەردى تارتا وتىرىپ، قۇ­رىلىس، جون­دەۋ سىندى سالالاردا قىزمەت كورسە­تە­تىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى وسى تسيفرلى ەڭبەك كەلىسىمدەرىن پايدالانۋعا ق ۇلىقسىز. سوندىقتان كوشى-قونعا قاتىستى دا كاسىپوداق قۇرىلۋى ءتيىس. بۇل ۇيىم شەتەلدەن كەلەتىن جۇمىس كۇشىن قاداعالاۋمەن اينالىسۋى كەرەك. سول كەزدە زاڭسىز جۇ­مىس كۇشى دە، جالعان ستاتيستيكا دا بول­مايدى. ونداي ۇيىم بولماعان سوڭ، شە­تەلدىك جۇمىسشىلار جالاقىلارى تولەنبەگەنىن، الدانىپ قالعاندارىن ايتىپ بىزگە كەلەدى. وسىنداي ارىز ارقالاعان ازاماتتاردىڭ سانى وتە كوپ. جۋىردا ۇكىمەت، كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى جانە جۇمىس بەرۋشىلەر قاتىسقان ۇشجاقتى كوميسسيادا الەۋمەتتىك ارىپتەستىك اياسىندا وسى ماسەلەنى كوتەردىك»، دەدى YNTYMAQ شاعىن جانە ورتا بيزنەس قىزمەتكەرلەرىنىڭ سالالىق كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ توراعاسى قايراقباي جانابەكوۆ.

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار ارزاندادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 16:52

قوسشىدا جاڭا مەكتەپ اشىلادى

ءبىلىم • بۇگىن، 16:25

ۇقساس جاڭالىقتار