كۇنى كەشە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا بيلىك پەن قوعامنىڭ ادال ەڭبەك پەن ءادىل ىنتالاندىرۋ يدەولوگياسىن ۇستانۋى قاجەت ەكەنىن ايتقان بولاتىن. ەل پرەزيدەنتىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل يدەولوگيا كومپرادورلار مەن ۋاقىت وتكىزىپ جۇرگەندەردىڭ, ماسىلداردىڭ ورنىن الماستىرۋعا ءتيىس. بۇل ءۇشىن قانداي قادامدارعا بارۋ قاجەت؟ ادال ەڭبەك پەن ءادىل ىنتالاندىرۋدى قالاي جولعا قويا الامىز؟
«كەز كەلگەن ەڭبەكتى باعالاۋدا ادامي فاكتورلار ەمەس, ادامي كاپيتال باستى نازارعا الىنۋى ءتيىس. ەڭ الدىمەن, قوعام اراسىندا ادال ەڭبەكتىڭ باعالاناتىندىعىنا جانە وعان ءادىل ىنتالاندىرۋ بولاتىندىعىنا سەنىمدىلىكتى ارتتىراتىن شارالار ورىن الۋى قاجەت. ساۋاتتى باسەكە مەن سانالى ءارى ساۋاتتى ازاماتتار كوبەيگەن جاعدايدا ساپالى قوعام قالىپتاسادى. ءار ادامنىڭ ءوز ىسىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى مەن سۇيىسپەنشىلىگى جوعارى بولۋى ءتيىس. ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى وسى ەلدىڭ ماڭىزدى ءبىر بولىگى ەكەندىگىن سەزىنۋى قاجەت. ءبىر ۇيىمنىڭ قىزمەتكەرى جالاقى الۋ ءۇشىن عانا ەمەس, اتقارىپ جاتقان جۇمىسىنىڭ ساپالى ورىندالۋى تۇتاس ەلدىڭ جاعدايىنا ىقپال ەتەتىندىگىن اڭعارۋى كەرەك», دەدى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ «الەۋمەتتانۋ» ماماندىعىنىڭ PhD دوكتورانتى شىرىن تىلەنشيەۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, كەز كەلگەن باعىتتا جەمقورلىقتى ازايتۋ, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك قولداۋلاردى ماقساتتى توپتارعا ءتيىستى دەڭگەيدە جەتكىزۋ, اۋىلدان باستاپ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى لاۋازىمدى ورىندارعا اشىق سايلاۋ جۇمىستارى جانە وسى سايلانعان تۇلعالارعا جۇمىس ناتيجەسىن كورسەتەتىن ينديكاتورلار مەن ونى باعالاۋ جولدارى بويىنشا جۇمىستار ەكى تاراپ نەگىزىندە اتقارىلۋى كەرەك.
«سانالى ءارى ساۋاتتى باسەكە دەگەنىمىز – كەز كەلگەن ەڭبەك ۇيىمدارىندا باسشىنىڭ وبەكتيۆتىلىگى مەن قىزمەتكەرلەردىڭ ءوز جۇمىسىنا دەگەن ادالدىعى. كەز كەلگەن قىزمەتكەر, ياعني لاۋازىمدى ورىنداعى, اتقارۋشى قىزمەتكەر بولسىن KPI نەگىزىندە ءوز ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىن كورۋى ءتيىس. بۇل جۇيە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بولعانىمەن, ول تەك ساندىق كورسەتكىش ءۇشىن عانا جۇمىس ىستەيدى, ساپالى ناتيجەسى بايقالمايدى. سونىمەن قاتار بارلىق قازاقستاندىقتار ءۇشىن اشىق تۇردە ەڭبەك باعالانۋ ستاتيستيكاسى قولعا الىنۋى كەرەك. بۇل دەگەنىمىز, مەملەكەتتىك ماراپاتتاۋلار مەن سىياقىلار تابىستالاتىن كەزدە جالپى قوعام بولىپ كىمگە تابىستالاتىندىعىن ءبىلۋ جانە كورۋ ماقساتى ىسكە اسىرىلادى. ال جەكە كاسىپكەر رەتىندە قىزمەت اتقارىپ جاتقاندار ءۇشىن ادال ەڭبەك پەن ءادىل ىنتالاندىرۋ سالاسى مەملەكەت تاراپىنان ولاردىڭ ءوز جۇمىستارىن ەش كەدەرگىسىز جۇزەگە اسىرۋعا قولداۋ كورسەتۋ, سايكەسىنشە كاسىپكەرلەر تاراپىنان ساپالى قىزمەت كورسەتۋدى ۇسىنۋىن تالاپ ەتۋ. مەيلى, جاس بولسىن, ەگدە ازامات بولسىن, بارلىعىنا بىردەي الەۋمەتتىك ليفت جاعدايى جاسالۋى قاجەت», دەدى PhD دوكتورانتى.
ش.تىلەنشيەۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە جاستار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ قۇندىلىقتارى وزگەرگەن. قازىرگى قوعامدا ولاردىڭ اراسىندا تەز تانىمالدىلىققا يە بولۋ, بلوگەر اتانۋ ارقىلى جىلدام قاراجات تابۋدى ويلاۋ سياقتى تالپىنىستار ءجيى كەزدەسەدى.
«وسى تۇستا «جاستار كادرلىق رەزەرۆى» باعدارلاماسىن اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل جاقسى باستاما جاستاردى توپ-مەنەدجەرلەر رەتىندە تارتۋ ماقساتىندا ەكەندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, باعدارلاماعا ىرىكتەۋ جۇمىستارىندا جوعارى دەڭگەيدەگى اشىقتىق پەن ادىلدىكتىڭ بولۋى قامتاماسىز ەتىلۋى قاجەت. ادال ەڭبەك پەن ءادىل ىنتالاندىرۋدىڭ بولۋى – ۇكىمەت پەن ەلدىڭ ازاماتتارى بىرلەسە وتىرىپ ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى باسقا ەلدەرگە كوشىپ كەتكىسى كەلمەيتىندەي, تەك شەتەلگە دۇنيەتانىمىمىزدى ارتتىرۋ, تاجىريبە الماسۋ ماقساتىندا عانا بارعىمىز كەلەتىندەي ەلدى قالىپتاستىرۋ», دەدى عالىم.
وتانداستارىمىز ىنتالانۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن جۇمىس بەرۋشىلەر ادالدىق تانىتۋى ءتيىس ەدى. وكىنىشكە قاراي, كوپ جاعدايدا بۇلاي بولماي تۇر. ماسەلەن, 2020 جىلى مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتورلارى ەلىمىزدەگى 1 184 كاسىپورىن 31 مىڭ جۇمىسكەرگە 4,2 ملرد تەڭگەدەن استام جالاقى بەرەشەگى بار ەكەنىن انىقتاعان بولاتىن. بۇل كاسىپورىن باسشىلارىنا 790 نۇسقاما بەرىلىپ, 106,4 ملن تەڭگەدەن استام ايىپپۇل سالىندى. سونىڭ ناتيجەسىندە وسى 31 مىڭنان استام جۇمىسكەردىڭ قۇقىعى قورعالىپ, ولارعا 4,2 ملرد تەڭگە تولەنگەن ەدى.
ال بىلتىر مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتورلارى قازاقستانداعى 1 031 كاسىپورىن 25,4 مىڭ جۇمىسكەردىڭ 5,8 ملرد تەڭگەدەن استام سوماداعى جالاقىسى تولەنبەگەنىن انىقتاپ, كاسىپورىنداردىڭ باسشىلارىنا ورىندالۋى مىندەتتى 1 198 نۇسقاما بەرىلدى. بۇعان قوسا 147,9 ملن تەڭگەدەن استام سوماعا ايىپپۇل سالىندى. وسىلايشا 23,3 مىڭنان استام جۇمىسكەردىڭ قۇقىعى قورعالىپ, ولارعا 5,6 ملرد تەڭگە تولەندى.
جۇمىسكەردىڭ قۇقىعىن قورعاي العانىمىز ءجون-اق. الايدا بىلتىردىڭ وزىندە 1 031 كاسىپورىننىڭ جالاقىعا جان باعىپ وتىرعان جۇمىسشىلاردى الاقان جايعىزىپ قويعانى جانعا باتادى. سوعان قاراماستان, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى سەرىك شاپكەنوۆ ۆەدومستۆونىڭ 2021 جىلعى جۇمىسىن قورىتىندىلاي كەلە, «2021 جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا حالىقتىڭ نومينالدى تابىسى وتكەن جىلدىڭ ۇقساس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 11,8%-عا, ال ناقتى ماندە – 3,6%-عا ءوستى. 2021 جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىندا ورتاشا جالاقى 243,7 تەڭگەگە جەتسە, بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىمەن سالىستىرعاندا 19%-عا جوعارى بولدى. بۇل رەتتە, ينفلياتسيانى ەسكەرە وتىرىپ, ناقتى ماندە جالاقىنىڭ ءوسۋى 8,8%-دى قۇرادى», دەدى.
الايدا مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا «بەس جىلدا حالىقتىڭ جالپى تابىسىنداعى ەڭبەك كىرىسىنىڭ ۇلەسى 80 پايىزدان 67 پايىزعا قىسقارعان. ال əلەۋمەتتىك ترانسفەرتتەر 17-دەن 29 پايىزعا وسكەن. قازىر ازاماتتاردىڭ تابىسى جالاقىعا ەمەس, بيۋدجەت شىعىنىنا تəۋەلدى بولىپ تۇر. قارىزعا باتىپ, كەدەيلىككە ۇرىنعان ادامدار سانى كوبەيۋدە. سويتە تۇرا, ورتاشا جالاقى مەن جان باسىنا شاققانداعى تابىس كولەمى ۇدايى ءوسىپ كەلەدى دەگەن كوپىرمە ەسەپ بەرىلۋدە. بۇل – ناعىز كوزبوياۋشىلىق», دەپ حالىق تابىسىنا قاتىستى بەرىلەتىن ەسەپتەرگە كۇمانمەن قارادى.
بۇل جاعداي حالىقتى ادال ەڭبەك پەن ءادىل ىنتالاندىرۋعا سەندىرە المايتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى. بۇعان قوسا, جالاقىسىن الا الماي الدانىپ جۇرگەن جۇمىسشىلار تەك ءوز وتانداستارىمىز عانا ەمەس. ماسەلەن, ارزان جۇمىس كۇشى دەپ ايتىپ جۇرگەن, ياعني كورشى مەملەكەتتەردەن كەلگەن زاڭسىز شەتەلدىك جۇمىسشىلاردىڭ دا «اۋزى اپپاق بولاتىن» كەزى بار. بىلتىر ىشكى ىستەر مينيسترلىگى 6-12 جەلتوقسان ارالىعىندا «ميگرانت» جەدەل الدىن الۋ ءىس-شاراسىن وتكىزىپ, وسى وپەراتسيا كەزىندە كوشى-قون زاڭناماسى بۇزىلعان 11 906 فاكتى انىقتالدى. سونىڭ ىشىندە, 8 872-ءسى شەتەلدىكتەردىڭ ەلدە بولۋ مەرزىمدەرىن بۇزۋى, 2 809-ى شەتەلدىكتەردىڭ ەڭبەك قىزمەتىن زاڭسىز جۇزەگە اسىرۋ فاكتىلەرى سانالادى. بۇعان قوسا 564 وتاندىق جۇمىس بەرۋشى شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن زاڭسىز پايدالانعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى.
«قازىر بىزدە تسيفرلى ەڭبەك كەلىسىمدەرى بار. بۇل كەلىسىم ارنايى ەنگىزىلدى. الايدا شەتەلدىكتەردى تارتا وتىرىپ, قۇرىلىس, جوندەۋ سىندى سالالاردا قىزمەت كورسەتەتىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى وسى تسيفرلى ەڭبەك كەلىسىمدەرىن پايدالانۋعا ق ۇلىقسىز. سوندىقتان كوشى-قونعا قاتىستى دا كاسىپوداق قۇرىلۋى ءتيىس. بۇل ۇيىم شەتەلدەن كەلەتىن جۇمىس كۇشىن قاداعالاۋمەن اينالىسۋى كەرەك. سول كەزدە زاڭسىز جۇمىس كۇشى دە, جالعان ستاتيستيكا دا بولمايدى. ونداي ۇيىم بولماعان سوڭ, شەتەلدىك جۇمىسشىلار جالاقىلارى تولەنبەگەنىن, الدانىپ قالعاندارىن ايتىپ بىزگە كەلەدى. وسىنداي ارىز ارقالاعان ازاماتتاردىڭ سانى وتە كوپ. جۋىردا ۇكىمەت, كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى جانە جۇمىس بەرۋشىلەر قاتىسقان ۇشجاقتى كوميسسيادا الەۋمەتتىك ارىپتەستىك اياسىندا وسى ماسەلەنى كوتەردىك», دەدى YNTYMAQ شاعىن جانە ورتا بيزنەس قىزمەتكەرلەرىنىڭ سالالىق كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ توراعاسى قايراقباي جانابەكوۆ.
