قوعام • 10 اقپان، 2022

گازەت كىم ءۇشىن كەرەك؟

254 رەت كورسەتىلدى

وسى جۇرت ءالسىن-ءالسىن موينىن بۇرىپ ەلەڭدەپ، ءار جاڭالىعىنا تامسانا قارايتىن امەريكانىڭ ەڭ العاشقى تاۋەلسىز گازەتى New England Courant باسىلىمىن 1721 جىلى بەندجامين فرانكليننىڭ اعاسى باسىپ شىعارىپتى. سول كەزدە ءاربىر سانالى جۇرت «ۇلتتىڭ العاشقى كۇندەلىكتى گازەتى» شىعا باستادى» دەپ جار سالىپتى. ال سودان كەيىن 1784 جىلعى 21 قىركۇيەكتە ءوز وقىرمانىمەن جۇزدەسكەن تاعى ءبىر باسىلىم Pennsylvania Packet and Daily Advertiser دەپ اتالاتىن اپتالىق گازەتتىڭ العاشقى وقىرمانى دا كىلەڭ زيا­لىلار بولعانىندا ءشۇبا جوق.

سودان بەرى جاھاننىڭ جىلت ەتكەن جاڭالىقتارىن قورعاسىن ماشينادان وتكىزىپ، ساناعا ساۋلە، ويعا وي قوسىپ كەلگەن گازەتتەردىڭ ادامزات تاريحىنان الار ورنى ەرەكشە. حالىق تىلەگى مەن نيەتى جەردە قالسىن با؟ بىرىنەن ءبىرى ۇيرەنىپ، ءتاي-ءتاي باسقان جاس باسىلىمدار اپتا سايىن نەمەسە اي سا­يىن شىعىپ تۇرىپتى. «جاقسى گازەت – وزىمەن-ءوزى سويلەسەتىن ۇلت» دەگەن ارتۋر ميللەردىڭ ءسوزى قاعازعا تۇسكەن ويدىڭ شىندىققا اينالعانىن دالەلدەپ ۇلگەردى.

ءسوز كەزەگىندە مىناداي ءبىر وي ۇشقى­نىن ايتا كەتكىم كەلەدى. ارعى بەتتە شاپ­چال دەگەن اۋدان بار، ول جاقتى سىبە دەپ اتالاتىن ۇلت مەكەندەيدى. ءبىر كۇنى سول سىبەنىڭ سەكسەننەن اسقان قارتى پوش­تاعا بارىپ، سىبە تىلىندە شىعاتىن جا­لعىز گازەتكە جازىلىپتى. پوشتا قىزمەت­كەر­­­لە­رى تاڭىرقاپ: «ۇلكەن كىسى، ءسىزدىڭ كوزىڭىز كورمەيدى ەكەن، گازەتكە جازىلىپ نە ىستەيسىز؟»، دەپ سۇراسا كەرەك، سوندا الگى قارت: ء«يا، كوزىم كورمەيدى، ءوزىم گازەت وقي المايمىن، بىراق مەن انا تىلىمدە شىعاتىن جالعىز گازەتتىڭ توقتاپ قالماۋى ءۇشىن جىل سايىن جازىلامىن، مەنىڭ ارمانىم دا، ماقساتىم دا – وسى»، دەپ جاۋاپ بەرىپتى. «گازەت ولگەن سايىن، ءتىپتى ناشار بولعان سايىن، ەل اۆتوريتاريزمگە جاقىنداي تۇسەدى» دەيتىن ريچارد كليۋگەردىڭ اسىل ءسوزىن اۋىلداعى قاراپايىم قارتتىڭ ءوزى ايتىپ تۇر ەمەس پە؟!

ەڭ تاعدىرلى دا، ولمەس ءسوزدى قارا­پايىم ادامدار ايتىپ كەتكەنىن ۋاقىت­تىڭ ءوزى ايقىندادى. انا ءتىلىنىڭ ەرتەڭى ءۇشىن كۇرسىنگەن قارتتىڭ الگى ءسوزى كەيىن قانشاما گازەت-جۋرنالدىڭ بولاشاعىنا سەبەپ بولعانىن كىم ءبىلسىن؟ تازا نيەت پەن ءدىلدىڭ كۇتەتىنى دە – سول. ءبىزدىڭ ۇلتى­مىزدا انا ءتىلىنىڭ ولمەۋى ءۇشىن گازەتكە جازىلىپ قانا ەمەس، گازەت شىعا­رىپ، جۇرتتى ساۋاتتاندىرعان تۇلعا­لار كوپ بولدى. ولاردىڭ كۇتكەنى ەلى مەن جەرىنىڭ، كەڭ-بايتاق دالاسىنىڭ اماندىعى مەن بولاشاعى ەدى. قازاقتى وقۋسىز قالدىرماۋعا قالتقىسىز ەڭبەك ەتكەن «قازاق»، «ايقاپ»، «ۇشقىن»  «ەڭبەكشى قازاق» سياقتى باسىلىمدار­دا ءاليحان بوكەيحانوۆتان باستاپ مىر­جاقىپ دۋلاتوۆ، مۇحتار اۋەزوۆكە دەيىن­گى ۇلت تۇلعالارىنىڭ ماڭداي تەرى مەن كوز مايى، جۇرەك قانى ءسىڭدى. قازاق­تىڭ قازاق بولىپ قالىپتاسۋىنا، ءبىلىم الۋىنا گازەتتىڭ قوسقان ۇلەسى قانشاما؟

قازىر كوپتەگەن ادام «گازەتتى كىم وقيدى؟»، «گازەت كىم ءۇشىن كەرەك؟»، دەپ ەرسى سويلەپ، ەسە جونەلگەندى جاق­سى كورەدى. ونداي ادامدارعا بەرەر جاۋا­بىمىزدىڭ سان ءتۇرلى نۇسقاسى بار، سونىڭ ءبىرى، جوعارىداعى زاعيپ قارتتىڭ ءسوزى بولماق. ەندەشە گازەت كىم ءۇشىن كەرەك؟ ارينە، مەن سىزدەن ء«وزىمىز ءۇشىن» دەگەن سانالى جاۋاپ كۇتەمىن.

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتىدا تروللەيبۋس ورتەندى

وقيعا • 24 ماۋسىم، 2022

تۇركپا-نىڭ اتاۋى وزگەرەدى

پارلامەنت • 24 ماۋسىم، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار