عىلىم مەن يننوۆاتسيالاردى دامىتۋ – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ قازىرگى تالاپتارىنا ساي كەلەتىن اسا ماڭىزدى باعىت. مەملەكەت عىلىم سالاسىن دامىتۋعا سوڭعى ون جىل ىشىندە ەلەۋلى قارجى ءبولدى, ەندى سول قارجىنىڭ ەلدىڭ ەكونوميكالىق, تەحنولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىن نىعايتۋعا قانشالىقتى پايداسى بولعانى تۋرالى مالىمەتتەردى ءبىلۋ ورىندى بولار ەدى. الايدا قازىرگى ۋاقىتتا وتاندىق عىلىمي زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرىنىڭ وندىرىسكە ەنىپ, ودان ەداۋىر پايدا كەلتىرىپ جاتقاندارى ساۋساقپەن سانارلىق.
بۇگىنگى تاڭدا اۋىل شارۋاشىلىعى, ەكولوگيا, تاماق ونەركاسىبى جانە مەديتسينا سالالارىنا ارنالعان وتاندىق بيوپرەپاراتتار ءوندىرىسىنىڭ دامۋى وتە باياۋ جانە ءالى دە شەتەلدىك ونىمدەرگە تىكەلەي تاۋەلدى ەكەنىمىز بەلگىلى. مەملەكەت بىرقاتار ءىرى عىلىمي ورتالىقتاردى اشتى جانە ولاردى زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋگە قوماقتى قاراجات جۇمسادى. مىسالى, سولاردىڭ ءبىرى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ, قازىرگى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە قاراستى ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعى (ۇوب). بۇل ۇيىم بيوتەحنولوگيا سالاسىنداعى عىلىمي ازىرلەمەلەردى دايىنداپ, ولاردى وندىرىسكە ەنگىزۋگە جانە كوممەرتسيالاندىرۋعا باعىتتالعان بولاتىن, ياعني عىلىمي ازىرلەمەلەردى ناقتى تۇتىنۋشىعا جەتكىزۋ ماقساتىندا قۇرىلعان. بىراق بۇگىنگى تاڭدا جاڭا تەحنولوگيالار مەن بيولوگيالىق ونىمدەردىڭ وتاندىق ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ تۇرعىسىنان ناقتى قايتارىمى, وكىنىشكە قاراي, نولگە تەڭ بولىپ تۇر. الايدا سوڭعى ون جىلدىڭ ىشىندە عىلىمي جوبالار مەن باعدارلامالارعا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن بىرنەشە ميللياردتاعان قارجى بولىنسە دە ونىڭ قايتارىمى بولماي تۇر. وسىعان ۇقساس جاعداي بيولوگيالىق سالاداعى باسقا ينستيتۋتتاردا دا بايقالادى.
وسىعان بايلانىستى, بىرقاتار ماسەلە تۋىندايدى: عىلىمي باعدارلامالارعا بولىنگەن قاراجات اياسىندا جاسالعان اۋىل شارۋاشىلىعى, مەديتسينا, ەكولوگيا جانە باسقا دا سالالارعا ارنالعان وتاندىق پرەپاراتتار قايدا؟ جاڭا بيولوگيالىق ونىمدەر مەن تەحنولوگيالار قايدا؟ قۇرعاقشىلىققا, توپىراقتىڭ ەكىنشى رەت تۇزدانۋىنا جانە اۋرۋلارعا ءتوزىمدى جەرگىلىكتى كليماتتىق جاعدايلارعا بەيىمدەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنا پايدالاناتىن ءارتۇرلى سۇرىپ قايدا؟ قارجىلاندىرىلعان جوبالار, اسىرەسە ماقساتتى باعدارلامالاردى قارجىلاندىرۋ شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەلەرى, مەملەكەتتىك ەكونوميكانىڭ ءتيىستى سالالارىنىڭ وندىرىسىنە مىندەتتى تۇردە ەنگىزۋمەن اياقتالۋعا ءتيىس. وكىنىشكە قاراي, قازىر عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋ وتە سيرەك كەزدەسەدى.
ياعني قازاقستاننىڭ عىلىمى قازىرگى كەزەڭدە باسەكەگە قابىلەتتى بولا الا ما, ەل ەكونوميكاسىنا لايىقتى ۇلەس قوسا الا ما دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. ارينە, وتاندىق عىلىم لايىقتى ۇلەسىن قوسۋعا مىندەتتى. بۇل ءۇشىن عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىن پراكتيكاعا تۇبەگەيلى كۇيدە ەنگىزىلۋىن ارتتىرۋ قاجەت. عىلىمدا «ىرگەلى زەرتتەۋلەر – قولدانبالى عىلىم – عىلىمي ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ» سياقتى ناقتى تىزبەك جۇمىس ىستەۋى كەرەك. سوندا عىلىمي جاڭالىقتار مەن جەتىستىكتەر سورەلەردە شاڭ باسىپ جاتپاي, ناقتى ەكونوميكالىق پايدا مەن قارجىلاي سالىمدى قايتارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
وسى ورايدا, ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىرۋ سحەمالارىنىڭ اراجىگىن اجىراتۋدىڭ قاجەتتىلىگىن اتاپ وتكەن ءجون. سونىمەن بىرگە وسى سالالاردى دامىتۋعا بولىنەتىن مەملەكەتتىك قاراجاتتىڭ جۇمسالۋىن قاتاڭ باقىلاۋ قاجەت. ەڭ باستىسى, سالىنعان قاراجاتتىڭ قايتىمىن ءتيىستى ۋاكىلەتتى ورگاندار تاراپىنان ناقتى باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ جۇزەگە اسىرىلۋى كەرەك.
ارينە, ىرگەلى عىلىمنىڭ دامۋىنا مەملەكەت تاراپىنان جان-جاقتى قولداۋ بولۋى قاجەت. بۇل ءبىلىم دەڭگەيىن ەداۋىر العا جىلجىتاتىن جانە جەتىلدىرەتىن, كەلەشەكتەگى قولدانبالى عىلىمنىڭ شەشىمدەرىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلۋى قاجەت. سونىمەن بىرگە, بولاشاقتا ىرگەلى عىلىم پراكتيكاعا ناقتى شىعۋى كەرەك, از ۋاقىتتا وعان مۇمكىندىك بولماسا دا, شامامەن 5-10 جىل كولەمىندە ىسكە اسۋىنا تولىق مۇمكىندىك بولادى. ىرگەلى زەرتتەۋلەردى كەم دەگەندە 5 جىلدىق عىلىمي جوبالار شەڭبەرىندە گرانتتىق قارجىلاندىرۋ ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرعان ءجون. بۇل جالپى عىلىمعا بولىنەتىن قارجىنىڭ 20-25%-ىنان كەم بولماۋى قاجەت. مۇنداي جوبالاردى ورىنداۋ ناتيجەلەرى جوعارى رەيتينگتى جۋرنالداردا جاريالانىمدارمەن, حالىقارالىق فورۋمداردا باياندامالارمەن, مونوگرافيالار, كىتاپتار شىعارۋمەن جانە ت.ب. كورسەتىلۋگە ءتيىس.
ال قولدانبالى زەرتتەۋلەردى ورىنداۋعا عىلىمعا بولىنەتىن قارجىنىڭ جالپى سوماسىنان 35-40%-عا دەيىنگى مولشەرىن ءبولۋ ورىندى. مۇنداي جۇمىستار جاڭا وتاندىق ونىمدەر مەن پرەپاراتتاردى دايىنداۋعا, ولاردى ونەركاسىپتىك وندىرۋگە ارنالعان جاڭا تەحنولوگيالار ازىرلەۋگە ناقتى باعىتتالۋعا ءتيىس. مۇنداي عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى زەرتحانادان باستالىپ, پاتەنتتەردى رەسىمدەۋمەن, ازىرلەنگەن يدەيالار مەن تەحنولوگيالاردى (دالالىق سىناقتار, كلينيكاعا دەيىنگى جانە/نەمەسە كلينيكالىق زەرتتەۋلەر, تاجىريبەلىك-ونەركاسىپتىك ۇلگىلەردى جاساۋ جانە ت.ب.) سىناقتاردان وتكىزۋمەن اياقتالۋى قاجەت. قازىرگى تاڭدا قولدانبالى زەرتتەۋ گرانتتارىنا 3 جىلعا شامامەن 70 ملن تەڭگەگە دەيىنگى قاراجات ءبولىنىپ وتىر. بۇل قاراجات ءوز دارەجەسىندە ناتيجە الۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. سوندىقتان قولدانبالى زەرتتەۋلەردى مەملەكەت تاپسىرىس بەرەتىن ماقساتتى باعدارلامالار ارقىلى قارجىلاندىرۋ كەرەك. ماقساتتى باعدارلامالار مەملەكەتتىڭ ەڭ وزەكتى جانە ماڭىزدى ءارى كۇردەلى ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالۋعا ءتيىس. سونداي-اق مىندەتتى تۇردە زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋدى كوزدەۋى كەرەك. باعدارلامانى دايىنداۋ بارىسىندا اتاۋىندا تەك «ازىرلەۋ» عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ء«وندىرىستى ۇيىمداستىرۋ», «تەحنولوگيانى ەنگىزۋ» جانە ت.ب. ناقتى كورسەتىلۋى كەرەك. وسى قاراجاتتى ءبولۋ مەن ورىنداۋ بارىسىن قاتاڭ باقىلاۋعا العان ابزال.
عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ 35-40%-عا جۋىعى, ءسوزسىز, عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋعا باعىتتالۋى كەرەك. بۇل جاڭا وندىرىستەر ۇيىمداستىرۋمەن جانە وتاندىق پرەپاراتتاردى, تەحنولوگيالاردى, ماتەريالداردى جانە ت.ب. ونەركاسىپتىك وندىرىسپەن اياقتالۋى قاجەت. بۇل جاعدايدا قارجىلاندىرۋ گرانتى عىلىم قورى ارقىلى, بەيىندى مينيسترلىكتەردىڭ عىلىم كوميتەتتەرىنىڭ تىكەلەي باقىلاۋىمەن جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس. الايدا نەگىزگى العا قويعان ماقساتتار مەن مىندەتتەر ورىندالماعان جاعدايدا جۇمسالعان قاراجات دۇرىس ءارى ءتيىمدى پايدالانباعان كەزدە بولىنگەن قاراجاتتىڭ 30%-ىنا دەيىن ايىپپۇل سالىپ, مەملەكەتكە قايتارۋ قاجەت. بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ءتيىمسىز پايدالانۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن ۋاكىلەتتى ورگاندار تاراپىنان, جوبالار ورىندالعاننان كەيىن ارقايسىسىنا تەرەڭ تالداۋلار جاساپ, قورىتىندىسىن جاريالاعان ءجون.
عىلىمعا بولىنگەن مەملەكەتتىك قاراجاتتاردى مىناداي سحەمامەن ىسكە اسىرعان دۇرىس: عىلىمي يدەيا (ىرگەلى جوبا) – سىناقتان وتكىزۋ/وندىرىسكە ەنگىزۋ (ماقساتتى-باعدارلامالىق قارجىلاندىرۋ) – كوممەرتسيالاندىرۋ («عىلىم قورى» اق). سوندا عىلىمي ناتيجەلەر تۇپكىلىكتى تۇتىنۋشىعا جەتكىزىلىپ, ياعني وتاندىق عىلىم ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوساتىنىنا سەنىمىمىز مول.
سونىمەن قاتار عىلىمدى ۇيىمداستىرۋ جانە باسقارۋ پرينتسيپتەرىنە بەلگىلى ءبىر وزگەرىستەر ەنگىزۋ ۋاقىتى كەلگەن سياقتى. مۇمكىن عىلىمدى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنەن دەربەس ۋاكىلەتتى ۇيىمعا ءبولىپ شىعارعان دۇرىس بولار. ويتكەنى قازىرگى ۋاقىتتا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ نەگىزگى مۇددەلەرى ءبىرىنشى كەزەكتە مەكتەپكە دەيىنگى, ورتا جانە جوعارى ءبىلىم بەرۋگە شوعىرلانعان, ال عىلىمعا قاتىستى ماسەلەلەر كوپ جاعدايدا كەيىنگە ىعىستىرىلىپ قالا بەرەدى. وسىعان وراي, عىلىم جونىندەگى اگەنتتىك نەمەسە پرەزيدەنت جانىنان عىلىم مەن تەحنيكا جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەت تۇرىندە دەربەس مەملەكەتتىك ورگان قۇرىلۋى مۇمكىندىگىن قاراستىرعان ءجون.
عىلىمي جوبالار مەن باعدارلامالاردىڭ كونكۋرستىق ىرىكتەۋ پروتسەسىن وڭتايلاندىرۋ تالاپ ەتىلەدى. كونكۋرستاردى جاريالاۋ كەزىندە قازاقستان ءۇشىن وزەكتى زەرتتەۋلەرگە ارنالعان مامانداندىرىلعان باعىتتار مەن تەحنيكالىق تاپسىرمالاردى بارىنشا ناقتىلاۋ قاجەت, سوندا عانا ناقتى ءارى ساپالى ناتيجەلەرگە يە بولاتىنىمىز ءسوزسىز.
بۇگىندە جوعارى يمپاكت-فاكتورى بار شەتەلدىك جۋرنالداردا جاريالانىمداردىڭ بولۋ كريتەريى بويىنشا جوبا جەتەكشىلەرىنە قويىلاتىن قاتاڭ تالاپتار كوپتەگەن عالىمعا كونكۋرستارعا قاتىسۋعا مۇمكىندىك بەرمەي وتىرعانى بارشاعا ايان. مۇمكىن بۇل تالاپتى تەك ىرگەلى زەرتتەۋلەر ءۇشىن قولدانىپ, ال قولدانبالى زەرتتەۋلەر مەن (ماقساتتى عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامالار) كوممەرتسيالاندىرۋ جوبالارى ءۇشىن جەڭىلدەتكەن ءجون بولار. بۇل جەردە الىنعان زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋ تالاپتارى ءبىرىنشى ورىنعا شىققانى ءجون. بۇدان باسقا, جاڭا وزىق پرەپاراتتار مەن تەحنولوگيالار جاسالعان جاعدايدا, ءبىرىنشى كەزەكتە ولاردى پاتەنتتىك قورعاۋ جانە سودان كەيىن عانا اشىق باسپاسوزدە جاريالاۋ جۇزەگە اسىرىلعانى ابزال.
قازىر جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ۇيىمدارىن بىرىكتىرۋ ماسەلەسى كوپ تالقىلانۋدا. تاجىريبە كورسەتكەندەي, ۋنيۆەرسيتەت پەن اكادەميالىق عىلىمدى بىرىكتىرۋ وڭ ناتيجەگە الىپ كەلە بەرمەيدى. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقىتۋشىلارى جۇمىس ۋاقىتىنىڭ كوپ بولىگىن وقۋ پروتسەستەرىنە ارناۋىنا بايلانىستى ولاردىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرگە تولىق كوڭىل بولۋگە مۇمكىندىكتەرى شامالى. بۇل ۋنيۆەرسيتەت پەن اكادەميالىق عىلىمدى بىرىكتىرۋ عىلىمي ينستيتۋتتاردا قانداي دا ءبىر نەگىزى قالانعان جەكە مامانداندىرىلعان سالانىڭ كوپ جىلدار بويى قالىپتاسقان عىلىمي جەتىستىكتەرى مەن عىلىمي مەكتەپتەردىڭ جويىلۋىنا قاۋىپ تۋدىرادى.
قازىرگى ۋاقىتتا بيولوگيالىق ماماندىقتاردىڭ عىلىمي كادرلارىن دايارلاۋ جۇيەسىندە دە بەلگىلى ءبىر ولقىلىقتار كەزدەسەدى. نەگىزىندە, عالىمدار ءوز عۇمىرلارىن قازاقستاننىڭ فلوراسى مەن فاۋناسىن زەرتتەۋ مەن ساقتاۋعا جانە سيرەك كەزدەسەتىن, جويىلىپ بارا جاتقان تۇرلەرىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە ارنادى. قازىرگى ۋاقىتتا ماسەلەنىڭ تەك ءبىرىنشى بولىگىنە, ياعني عىلىمي زەرتتەۋلەرگە عانا نازار اۋدارىلسا, ال قورعاۋ مەن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە قاتىستى ناتيجەلەرى ايتارلىقتاي كوزگە كورىنبەيدى. ونىڭ ۇستىنە وسىمدىكتەر مەن جانۋارلاردىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگىزىلگەندەردىڭ پوپۋلياتسياسى قارقىندى تۇردە ازايۋدا. بيوالۋانتۇرلىلىكتىڭ ازايۋىنان باسقا, جىل سايىن توپىراق قۇنارىنىڭ تومەندەۋى جانە ەكىنشى رەت تۇزدالۋى, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنىڭ شولەيتتەنۋى جانە باتپاقتانۋى, تابيعي ەكوجۇيەلەردىڭ بىرتىندەپ جويىلۋى سياقتى قاۋىپتى قۇبىلىستار دا بايقالادى. وتاندىق بيولوگيالىق عىلىمنىڭ مۇنداي جاي-كۇيىنىڭ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى عىلىمي ورتاداعى نەگىزگى ۇلكەن بۋىنداعى كاسىبي مامانداردىڭ جىلدان-جىلعا ازايىپ بارا جاتقانى. وعان قوسا, جوعارى وقۋ ورنىنداعى ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستەر جاس مامانداردى جالپى «بيولوگيا» جانە «بيوتەحنولوگيا» ماماندىقتارى بويىنشا عانا دايارلايدى. الايدا عىلىمنىڭ ناقتى سالاسىندا تەرەڭ ءبىلىم مەن ارنايى پراكتيكالىق زەرتەۋلەردى تالاپ ەتەتىن «زوولوگيا», «بوتانيكا», «ميكروبيولوگيا» جانە ت.ب. ماماندىقتار بويىنشا ناقتى دايارلاۋ جوق. بۇگىندە عىلىمي ۇيىمدارعا كەلىپ جاتقان جوعارى وقۋ تۇلەكتەرى – ماگيسترلەر مەن فيلوسوفيا دوكتورلارى (PhD) كەيدە ماماندىقتارىن ءوز دارەجەسىندە بىلمەيتىنى جاسىرىن ەمەس جانە وسىنداي مامانداردى عىلىمي ينستيتۋتتاردا قايتا وقىتۋ مەن دايارلاۋعا كوپ ۋاقىت پەن قاراجات جۇمساۋعا تۋرا كەلەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل ماسەلەنى جوعارى وقۋ ورىندارى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتارىمەن تىعىز بايلانىستا بولعاندا, ياعني وسى ينستيتۋتتاردىڭ بازاسىندا تاڭدالعان باعىتتار بويىنشا ستۋدەنتتەردىڭ پراكتيكالىق ءبىلىمىن نىعايتۋ ارقىلى شەشۋگە بولادى. سونداي-اق عىلىمي-زەرتتەۋ ۇيىمدارىنىڭ جانىنان عىلىمي دارەجەلەر (PhD) بەرۋ جونىندەگى عىلىمي كەڭەستەردى مىندەتتى تۇردە اشۋ قاجەت.
وتاندىق عىلىمنىڭ زەرتتەۋلەرى مەن بىلىكتى ماماندار دايارلاۋدا ولاردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ بيزنەس تاراپىنان قارجى ينۆەستيتسيالارىن تارتۋعا جانە دە عىلىمدى قاجەت ەتەتىن وندىرىستەردى دامىتۋعا, سونىمەن قاتار وتاندىق ەكونوميكا مەن رەسپۋبليكانىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن نىعايتۋعا ەداۋىر ىقپال ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
امانكەلدى سادانوۆ,
بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور, اكادەميك,
عىلىم مەن تەحنيكا
سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
