بەلگىلەنگەن مەجەلەر بيۋدجەتتەن كورىنىس تاپتى

ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سەرگەي دياچەنكونىڭ جەتەكشىلىگىمەن وتكەن پالاتانىڭ كەشەگى جالپى وتىرىسىندا ون ماسەلە كۇن تارتىبىندە قارالدى. بۇل جولى دەپۋتاتتار نازارىنا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, ۇشجىلدىق بيۋدجەت جوباسى, جول ءجۇرىسى, قىلمىستىق جولمەن الىنعان كىرىستەرگە قارسى ءىس-قيمىل جانە وزگە دە ماسەلەلەر ۇسىنىلدى. الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى ەكى وقىلىمدا قارالىپ, ماقۇلداندى. زاڭ جوباسىمەن الەۋمەتتىك سيپاتتاعى تولەمدەردىڭ مولشەرىن 2014 جىلعى 1 ساۋىردەن باستاپ 12 پايىزعا جانە مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقىلاردىڭ مولشەرىن 2015 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ 25 پايىزعا ارتتىرۋ كوزدەلەدى. ال بالا اسىراپ الۋعا بايلانىستى بىرجولعى اقشالاي تولەم 75 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە ەنگىزىلەدى. بۇدان كەيىن دەپۋتات­­تار­ ۇلت­تىق قوردان 2014-2016 جىلدارعا ار­­نالعان كەپىلدەندىرىلگەن ترانس­فەرتتىڭ اقش دوللارى باعامىنىڭ 185 تەڭگەگە دەيىن تۇزەتىلۋىنە بايلانىس­تى وزگەرىس ەنگىزۋگە قاتىستى زاڭ جوباسىن قارادى. مۇندا ۇلتتىق قوردان 2014 جىلعا بەكىتىلگەن كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت مولشەرى 100 ميلليارد تەڭگەگە ۇلعايىپ, 1 480 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعاندىعى بەلگىلى بولدى. سونداي-اق, كەشە 2014-2016 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جوباسى دا جان-جاقتى تالقىدان ءوتتى. نەگىزىنەن بيىل الەمدىك ەكو­­نوميكانىڭ 3,7 پايىز دەڭ­­­گە­يىن­دەگى نەعۇرلىم جوعارى ءوسىمى بولادى دەپ كۇتىلۋدە. ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ءمينيسترى ەربولات دوساەۆتىڭ تۇسىندىرۋىنشە, بۇل دامىعان ەلدەردەگى ەكونوميكالىق ءوسۋدى قالپىنا كەلتىرۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەدى. حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بولجامدارى بويىنشا مۇنايدىڭ جىلدىق ورتاشا باعاسى باررەلىنە 105,1 اقش دوللارى بولسا, ەلىمىز بولجامىندا ول 95 دوللار دەڭگەيىندە كورىنىس تاپقان. بيىلعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ناقتى ءوسۋى 6,0 پايىز دەڭگەيىندە ساقتالىپ, نومينالدى ءىجو 39 623,7 ميلليارد تەڭگەنى قۇراسا, بۇل 999,3 ميلليارد تەڭگەگە جوعارى. ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كولەمى 2,7 پايىزعا وسەتىنى بەلگىلى بولدى. مۇناي ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 83 ميلليون توننا, ال تاۋارلار ەكسپورتى 86,3 ميلليارد اقش دوللارىن قۇراماق. بۇل جەردە تاۋارلار يمپورتى 52,2 ميلليارد اقش دوللارى بولسا, ول ماقۇلدانعان بولجامنان 6,4 ميللياردقا تومەن. مينيستر ساۋداداعى ءوسىم 11,8 پايىز, كولىكتە 7 پايىز, اقپارات جانە بايلانىس قىزمەتتەرىندە 6-8 پايىز دالىزىندە ساقتالاتىنىن ەرەكشە اتاپ كەتتى. ينفلياتسيا دا 6-8 پايىز دالىزىندە بولادى دەپ كۇتىلۋدە. سونىمەن, مەملەكەت باسشى­­­­سىنىڭ تاپسىرمالارىن ۋاقتىلى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ماكروەكونوميكا كورسەتكىشتەرى نازارعا الىنىپ, بيۋدجەت پارامەترلەرى ناقتىلانىپ وتىر. 2014 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ءتۇسىمى 6 206,1 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە بەلگىلەنسە, بۇل بەكىتىلگەن بيۋدجەتپەن سالىستىرعاندا 432,5 ميللياردقا وسكەندىگىن كورسەتەدى. بيىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىسى بەكىتىلگەن كولەمگە قاتىستى 408,7 ميلليارد تەڭگەگە ۇلعايىپ, 7 124,8 ميللياردتى قۇرايدى. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان وسال توپتارىن قولداۋ ماقساتىندا 121,6 ميلليارد تەڭگە ءبولۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل قارجىدان ازاماتتىق قىزمەتشىلەردىڭ لاۋازىمدىق جالاقىسىنا 10 پايىز مولشە­رىن­دەگى اي سايىنعى ۇستەمە اقىعا 63,5 ميلليارد; زەينەتاقى جانە مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تولەمدەر مولشەرىن وسىرۋگە 53,4 ميلليارد; مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسى شەڭبەرىندە وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ ستيپەنديا مولشەرىن 10 پايىزعا ءوسىرۋ ءۇشىن 4,7 ميلليارد تەڭگە كوزدەلىپ وتىر. سونىمەن قاتار, «بالاپان» باعدارلاماسى شەڭ­بەرىندە مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىن ىسكە اسىرۋعا 6,7 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان. «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا قوسىمشا 20,8 ميلليارد تەڭگە, ال اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ جونىندەگى 2013-2020 جىلدارعا ارنالعان «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسىنا 17,7 ميلليارد تەڭگە شىعىستار ۇلعايتىلعان. بۇدان باسقا, حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋعا 21,8 ميلليارد تەڭگە, توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنە تىك­ۇشاقتار ساتىپ الۋعا 11,2 ميلليارد, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە پاريج قالاسىنداعى ەلشىلىك عيماراتىن ساتىپ الۋعا 10,6 ميلليارد, ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن وتكىزۋ جۇمىستارىنا 10 ميلليارد تەڭگە قارالىپتى. كولىك ينفراقۇرىلىمىن دا­مىتۋعا («الماتى – قاپشاعاي» جانە «استانا – تەمىرتاۋ» ۋچاس­كەلەرىندە رەكونسترۋكتسيا­لاۋ جانە جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ جۇمىستارىنا) 15 ميلليارد تەڭگە قارجى قاراستىرىلىپتى. قىلمىستىق جولمەن الىن­عان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىستاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەردى كوزدەيتىن زاڭ جوباسى ءبىرىنشى وقىلىمدا قولداۋ تاپتى. جانە دە كەشەگى وتىرىس­تا «1928 جىلعى 22 قاراشاداعى حالىقارالىق كورمەلەر تۋرالى كونۆەنتسيانى, وعان 1948 جىلعى 10 مامىرداعى, 1966 جىلعى 16 قاراشاداعى, 1972 جىلعى 30 قاراشاداعى حاتتامالاردى جانە وعان 1982 جىلعى 24 ماۋسىمداعى جانە 1988 جىلعى 31 مامىرداعى تۇزەتۋلەردى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى دا دەپۋتاتتار قولداۋىنا يە بولدى. پالاتا تاراپىنان «2008 جىل­عى 12 جەلتوقسانداعى تاريفتىك كۆوتالاردى قولدانۋدىڭ شارتتارى مەن تەتىگى تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى دا ماقۇلدانعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. وندا كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر اراسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىنىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىنە تاريفتىك كۆوتالاردىڭ كولەمدەرىن ءبولۋدى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق شەڭبەرىندە رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرىلمەك. بۇل رەتتە كەدەن وداعى كوميسسياسى تاراتىلىپ, ونىڭ وكىلەتتىكتەرى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسياعا بەرىلەتىنىن دە اتاپ كەتكەن ءجون. كوميسسيانىڭ شەشىمىنە سايكەس, تاراپتار سىرتقى ساۋدا قىزمەتىنە قاتىسۋشىلار اراسىندا تاريفتىك كۆوتانى ءبولۋدىڭ ءادىسى مەن ءتار­تى­بىن ايقىندايدى, سونداي-اق, قا­جەت بولعان كەزدە تاريفتىك كۆو­تا­نى ءۇشىنشى ەلدەر اراسىندا بولەدى. جانە دە كەشەگى جالپى وتى­رىستا «1999 جىلعى 3 جەلتوقساندا پە­كيندە قابىلدانعان وزون قابا­تىن بۇزاتىن زاتتار جونىندەگى مونرەال حاتتاماسىنا تۇزەتۋدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى دا ماقۇلداندى. ەلى­مىز مونرەال حاتتاماسىنا 1997 جىلى قوسىلعان بولاتىن. قۇجاتتى راتيفيكاتسيالاۋ كەزiن­دە قازاقستانعا جاھاندىق ەكولو­گيالىق قور تاراپىنان قارجى­لىق جانە تەحنيكالىق قولداۋ كورسەتiلمەك ەكەن. ال مونرەال حاتتاماسىن ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشiن قازاقستانعا 2015-2017 جىلدار ارالىعىندا 6 ميلليون دوللاردان استام قارجى ءبولۋ جوس­پارلانىپتى. سونداي-اق, دەپۋتاتتار «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكى­مەتى مەن قىتاي حالىق رەس­پۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىن­داعى قورعاس وزەنىندە «دوستىق» بىرلەسكەن ورتاق سۋ تورابىن سالۋ­داعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنا دا قولداپ داۋىس بەردى. كەلىسىمنىڭ شارتىنا سايكەس, تاراپتار قورعاس شەكارا پۋنكتىنەن 24,5 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى قورعاس وزەنىندە «دوستىق» بىرلەسكەن سۋ تورابىن سالۋدى جۇزەگە اسىراتىن بولادى. اسقار تۇراپباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».