دىنمۇحاممەد احمەت ۇلى قوناەۆ قيىن داۋىردە ءومىر ءسۇردى. سوۆەت زامانىندا قازاقستاندى باسقارعان ساناۋلى قازاقتىڭ باسىم بولىگى ۇلتشىل, ۇلتشىلدىق دەگەن ءسوزدى ەسىتپەي جۇمىستان بوساماعان دەسە بولادى.
نيكيتا حرۋششەۆ ەستەلىگىندە 1946-1954 جىلدارى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان جۇماباي شاياحمەتوۆتى تىڭ يگەرۋگە قارسى شىعۋىنا ۇلتشىلدىق كوزقاراسى («شاياحمەتوۆىم دۆيگالي ناتسيوناليستيچەسكيە موتيۆى») سەبەپ بولدى دەگەن پىكىر ايتادى: «شاياحمەتوۆ پونيمال, چتو ەسلي ۋۆەليچيت پلوششادي پود زەرنو, تو وبراباتىۆات يح كازاحي سامي نە سموگۋت... پريدەتسيا زۆات نا پوموشش دوبروۆولتسەۆ, جەلايۋششيح پوەحات نا وسۆوەنيە تسەليننىح زەمەل... ا ون ەتوگو ۆوۆسە نە حوتەل, يبو توگدا ەششە سيلنەە سنيزيتسيا ۋدەلنىي ۆەس كورەننوگو ناسەلەنيا ۆ كازاحستانە».
ۇلتشىلدىق دەگەن ءسوز نيكيتا سەرگەەۆيچتىڭ تاراپىنان قوناەۆقا دا ايتىلعان ەكەن. قازاق رەسپۋبليكاسىن بولشەكتەپ, جەرىن كورشىلەرگە ۇلەستىرۋدىڭ جوسپارىن اڭگىمەلەپ بەرگەن ن.س.حرۋششەۆقا د.قوناەۆ: «سوندا قازاقستانعا شونتايى قالا ما؟», دەگەن ەكەن. وسى سوزدەردىڭ اۋىزدان شىعۋى مۇڭ-اق ەكەن, حرۋششەۆ ورنىنان اتىپ تۇرىپ: «بۇل قارعىس اتقان ۇلتشىلدىق قاشان عانا قۇريدى؟!», دەپ ستولدى جۇدىرىقپەن قويىپ-قويىپ جىبەرگەندە حرۋستالدار ءبىر-بىرىنە سوقتىعىسىپ, ءبىردى-ەكىلى فۋجەر سىنىپ تا كەتكەن» (ەرعاليەۆ ح. الاشتىڭ ارداقتىسى // كەمەڭگەر قوناەۆ. الماتى, 2003. 32-33 ب.). بۇل كەلىسپەۋشىلىك اقىرى قوناەۆتى قىزمەتىنەن كەتىرىپ, ورنىنا ي.يۋسۋپوۆ دەگەن بىرەۋدىڭ كەلۋىنە اكەلىپ سوقتىردى.
ل.ي.برەجنەۆتىڭ كومەگىمەن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ قايتا سايلانعان قوناەۆ ەندىگى كەزەكتە قازاقتاردىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن قورعادى ما؟ جۇرەگى شايلىعىپ قالمادى ما ەكەن؟ – دەگەن ساۋالدار تۋىنداۋى مۇمكىن. سۇراقتارعا جاۋاپتى ەڭ الدىمەن ونىمەن ارالاس-قۇرالاس, قىزمەتتەس بولعان ارداگەرلەردىڭ, زامانداستارىنىڭ جازعاندارىنان ىزدەلىك.
شىمكەنت وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولعان ءا.ساسبۇقاەۆ ءوز ەستەلىگىندە ءبىرىنشى باسشى (ۆ.ليۆەنتسوۆ بولاتىن) بىلمەي-اق قويسىن دەپ 1969 جىلى د.قوناەۆ تىكە وزىنە تەلەفون سوعىپ «وزبەكستانعا وتكەن وڭتۇستىكتەگى ءۇش اۋداننىڭ حالقى ماسكەۋگە دە, بىزگە دە قايتا-قايتا شاپقىلاپ, قازاقستانعا قايتا قوسىلامىز دەپ ارىزدانىپ جۇرگەنىن جاقسى بىلەسىڭ عوي. سونىڭ ماسەلەسى جاقىندا ماسكەۋدە, ساياسي بيۋرودا قارالماق. سول ءۇشىن تولىق مالىمەت كەرەك. سەن سونى بىزگە بىردەڭە ەتىپ الىپ بەر» دەپ تاپسىرما بەرەدى (ساسبۇقاەۆ ءا. وتكەن كۇننەن بەلگى كوپ. شىمكەنت, 1997. 53 ب.). ءا.ساسبۇقاەۆ جاسىرىن تۇردە, ءتۇرلى كەدەرگىلەرگە قاراماستان ءتيىستى اقپارلاردى جيناپ تاپسىرمانى ورىندايدى. كەيىن, 1971 جىلى ماقتاارال, جەتىساي, كيروۆ اۋداندارى وزبەكستاننان قازسسر-ءى قۇرامىنا وتكەندە قۋانباعان ەل قالماعان-دى. ەستەلىك اۆتورىنىڭ جازۋىنشا, «دىنمۇحاممەد احمەت ۇلى قوناەۆتىڭ وسى ءۇش اۋداندى قايتارىپ الۋ جولىنداعى تاباندىلىقپەن, وزىنە ءتان سابىرمەن جۇرگىزگەن جۇمىسىنا مەن دە كىشكەنتاي بولسا كومەكتەسىپ ەدىم اۋ دەگەن وي ءاردايىم مەنىڭ جۇرەگىمە جىلۋ قۇيادى» دەپ جازادى.
1965 جىلدىڭ كۇزىندە, ياعني قوناەۆتىڭ حاتشى بولىپ سايلانعانىنا ءالى جىل تولماعان كەزدە شوشقا ماسەلەسى الدىنان شىعىپتى. اۋ, قوناەۆتىڭ جانە قازاقتىڭ شوشقاعا قانداي قاتىسى بار دەۋىڭىز مۇمكىن. قازىرگى جاستار سول كەزدەگى بيلىكتىڭ قازاققا شوشقا باقتىرىپ قويعانىن بىلە بەرمەيدى. حارام مالدى ۇستاۋ مۇسىلمان بالاسىنا قالاي اۋىر تيگەنىن جەتكىزۋ قيىن. كوپتەگەن قازاقى اۋىل شوشقانى باقتىرۋ ءۇشىن باسقا ۇلتتىڭ ادامىن ىزدەۋمەن الەك بولدى. شوشقانىڭ جاعدايىن جاسايمىز دەپ جەرگىلىكتى اتقامىنەرلەر اۋرە-سارساڭعا ءتۇستى. ال ءشاۋىلدىر اۋدانىندا شوشقاعا جايلى قورا سالامىز دەپ كونە قالا – وتىراردى بۇزىپ بايىرعى كۇيگەن كىرپىشتەرىن العىزدى. كونە كوزدەردەن سۇراستىرساق, وڭتۇستىكتە سول كەزدە شوشقا ۇستاماعان اۋىل كەمدە-كەم سياقتى.
قوناەۆتىڭ ورنىنا نيكيتا سەرگەەۆيچ اكەلگەن باسشى ي.يۋسۋپوۆ شوشقامەن شەكتەلمەي, ەسەك ەتىن دە پايداعا اسىرۋدى ارمانداپتى. حالىق جازۋشىسى ح.ەرعاليەۆتىڭ بۇل جاعدايدى ەسكە تۇسىرە وتىرىپ يۋسۋپوۆ, ياعني «يسمايل اكا تۇركىمەن جازۋشىلارىن قابىلداي وتىرىپ: ء«بىز جەڭسىك تاعام رەتىندە ەت كومبيناتتارىنا ەسەكتىڭ ەتىن تاپسىرتامىز», دەگەندە قاسىندا تۇرعان قازاق اتاۋلىنىڭ باستارى سالبىراپ, جەرگە قاراعانى ءومىرى ەسىمنەن كەتپەيدى دەپ جازادى (ەرعاليەۆ ح. الاشتىڭ ارداقتىسى // كەمەڭگەر قوناەۆ. الماتى, 2003. 36 ب.). قۇداي ساقتاپ, ن.س.حرۋششەۆ پەن يۋسۋپوۆتاردىڭ جويقىن جوسپارلارى ىسكە اسپاي قالادى.
1964 جىلدىڭ قازان ايىندا كسرو-داعى بيلىك باسىنا لەونيد يليچ كەلدى دە تاشكەنتتە وتكەن ءبىر جينالىستا يۋسۋپوۆتى شاقىرىپ الىپ, «قازاقستان رەسەيدەن كەيىنگى ەڭ ۇلكەن رەسپۋبليكا, وندا اۋقىمدى ونەركاسىپ تە, اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسى دە بار, زور قۇرىلىستار سالىنۋدا. مۇنداي الىپتى تەك ءبىلىمى تەرەڭ, تاجىريبەسى مول ادام عانا باسقارا الادى. ال ءسىزدى باسشى ەتكەندە ءبىز قاتەلەسىپپىز, ءبىلىمىڭىزدى ەسكەرمەپپىز. ءسىز بار-جوعى تالعار سەلحوزتەحنيكۋمىن بىتىرگەن ەكەنسىز, وسى قاتەلىكتى قالاي جويساق», دەپ ءسوزىن تۇيىندەگەندە يۋسۋپوۆ ارىزىن جازۋعا دايىن ەكەنىن ءبىلدىرىپتى.
جەلتوقسان ايىندا د.ا.قوناەۆ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ قايتا سايلانادى. يسمايل اكانىڭ جۇمىستان كەتۋىمەن ەسەكتى ەت كومبيناتتارىنا وتكىزۋ جوسپارى دا ۇمىتىلادى. ال شوشقانى وسىرۋدەن قازاق قالاي قۇتىلدى؟
سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى ءادىھام شىلدەرحانوۆتىڭ ەستەلىگىنە نازار سالساق, 1965 جىلى العاباس اۋدانىنداعى بىتىك شىققان جۇگەرىنى كورۋگە ديمەكەڭ كەلەدى. كەزدەسۋ اياعىندا ۇجىمشار باسشىسى ءا.شىلدەرحانوۆ وبلىس باسشىلارىنا ۇسىنىسىڭ بولسا ايت دەگەندە «كەڭشارىمىزدا قوي وسىرىلەدى. قارا مال مەن جىلقىمىز دا بار. سوعان قوسا تاعى دا شوشقا ءوسىرۋ جوسپارلانعان. شوشقانىڭ ەتى قويدىڭ ەتىنەن 8 ەسە قىمباتقا تۇسەدى. وسىنىڭ جوسپارىن قوي ەتىمەن وتەپ, شوشقا وسىرمەي-اق قويايىق دەگەن ءوتىنىشىمىز ەش جەردەن قولداۋ تاپپاي ءجۇر», دەيدى. ادەكەڭنىڭ سيپاتتاۋىنشا «ديمەكەڭ ليۆەنتسوۆقا سۇستانا قاراپ ىزعارلى ۇنمەن: «ەي, سەن قازاققا شوشقا باقتىرىپ قويماقسىڭ با!» – دەيدى. «... ديمەكە, ديمەكە», دەپ ليۆەنتسوۆ كىبىرتىكتەي سويلەپ, ءوزىمىز دە تازا قازاقى اۋداندارداعى شوشقالاردى الساق پا دەگەن ويدا ءجۇر ەدىك. قالاي دا ورىندايمىز», دەپ ۋادە بەرەدى. ... ىزبە-ءىز كەڭشارىمىز شوشقا ءوسىرۋ تاۋقىمەتىنەن قۇتىلدى. جالعىز ءبىز ەمەس, تەك قازاقتار تۇراتىن العاباس, سوزاق, ءشاۋىلدىر اۋداندارىنىڭ بارىنەن دە شوشقانى جيىپ اكەتتى», دەپ كورسەتەدى سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى ء(ا.شىلتەرحانوۆ. شىعارمالارى, ءىى ت. الماتى, ورداباسى, 2007. 252 ب.).
سول 1965 جىلى ديمەكەڭ رەسەيدە وقيتىن قازاق ستۋدەنتتەرى قۇرعان «جاس تۇلپارعا» دا اراشا ءتۇسىپتى. قازاقتىڭ ءتىلى مەن باسقا دا رۋحاني ماسەلەلەرىن كوتەرە باستاعان «جاس تۇلپارلىقتار» – «بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلدار» بولىپ قۋدالاۋعا تۇسە باستاعان ەكەن. ۇيىمنىڭ باسشىسى مۇرات اۋەزوۆتىڭ جازبالارىنا سۇيەنسەك: ء«بىز, «جاستۇلپارلىقتار» وسى ايىپتاۋلاردىڭ باستى نىساناسىنا اينالا جازدادىق. بۇل جولى دا ءبىزدى قۇتقارىپ قالعان ديماش احمەت ۇلى بولدى. ونىڭ ءبىز تۋرالى: «بۇل ەلىمىزدەگى ەڭ ۇزدىك جوعارى ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى, ەلىمىزدىڭ ەرتەڭگى بەتكە ۇستار زيالىلارى, ءبىزدىڭ ولاردى ايالاپ, قورعاي ءبىلۋىمىز كەرەك» دەگەن سوزدەرى «شولاق بەلسەندىلەردىڭ» اۋزىنا قۇم قۇيعان-دى» (اۋەزوۆ مۇرات. جاراتىلىسى ەرەكشە جان // كەمەڭگەر قوناەۆ. الماتى, 2003. 123-124 بب.).
بوزبالا كەزىندە مۇحامەدجان تىنىشباەۆتى ۇلگى تۇتقان (كۋناەۆ د. و موەم ۆرەمەني. الماتى, 1992. س.15), ماعجان جۇماباەۆتىڭ ولەڭدەرىن جاتقا بىلگەن (اۋەزوۆ مۇرات. جاراتىلىسى ەرەكشە جان // كەمەڭگەر قوناەۆ. الماتى, 2003.
123 ب.) ديمەكەڭ جازۋشىلارعا, ونەر ادامدارىنا, جالپى حالىققا جاقىن بولدى. رۋحىمىزدى كوتەرگەن, سانامىزدى وسىرگەن, ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ جابۋلى بەتتەرىمەن قايتا قاۋىشتىرعان جازۋشىلارعا قورعان, قامقور بولا ءبىلدى. ولاردىڭ ىشىندە م.اۋەزوۆ, ءى.ەسەنبەرلين, و.سۇلەيمەنوۆ بولعانىن بىلەمىز. بەلگىلى عالىم, جازۋشى قۇلبەك ەرگوبەك ديمەكەڭنىڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن تەرەڭدەتكەن پروفەسسور بەيسەنباي كەنجەباەۆپەن دە حابارلاسىپ وتىراتىنىن, قالا ورتاسىنان ءۇي بەرگىزگەنىن, كولىك ۇسىنعانىن, جالپى ايتقاندا قارايلاسىپ تۇرعانىن ايتادى. تىزە بەرسەك, قازاق زيالىلارى ىشىندە ديمەكەڭنىڭ شاپاعاتىن كورگەندەر از بولماعان. ءى.ەسەنبەرليننىڭ سوزىمەن ايتساق, «اسىرەسە ول كىم ءجيى تۇڭعيىققا تىرەلگەن بولسا نەمەسە كىمنىڭ ءومىرى ءبىر تال شاشقا ءىلىنىپ تۇرعان بولسا, سولارعا قىمبات ەدى».
ديمەكەڭنىڭ ءى.ەسەنبەرلينگە, باسقا دا زيالى قاۋىم وكىلدەرىنە جاساعان جاقسىلىعىن جازۋشىنىڭ ءىنىسى, عارىشقا سامعاعان «بوراننىڭ» ىستىققا شىدامدى سىرتقى قاباتىنداعى قۇپيا ماتەريالىن جاساعان عالىم راۋناق ەسەنبەرلين بىلاي سيپاتتايدى: «ول وعان كومەگىن تۋرا دا, جاناي دا اياعان جوق. اسىرەسە ەكى وقيعا ءىلياس ءۇشىن وتە ءماندى ەدى. ءبىرىنشى جولى ديماش احمەت ۇلى قوناەۆ ءىلياستى وتە اۋىر جالادان امان الىپ قالدى. ولجاس جايلى حالىق بىلەدى, ال ديمەكەڭ تالايدى توتاليتارلىق جۇيەنىڭ قۇربانى قىلماعانىن تەك كىشى شەڭبەر تۇسىنەدى. ەكىنشى جولى ديماش احمەت ۇلى ءىلياس دارىنىنا سەنىم ارتتى. ناتيجەسىندە, قازاق حالقىنىڭ بەتكە ۇستار ماقتانىشىنا اينالعان «كوشپەندىلەر», «التىن وردا» تريلوگيالارى جارىق كوردى» (ەسەنبەرلين ءى. ويلار, باياندامالار, كۇندەلىكتەر, حاتتار. الماتى, 2015. 244 ب.).
ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا, قوناەۆ ادەبيەت پەن ونەردەگى ءاربىر جاڭا تۇلعانى بايقاپ وتىراتىن. ونىڭ قولداۋىنا ىلىنگەندەر از بولمادى. ارنايى شاقىرىپ ءشامشى قالداياقوۆقا قالا ورتالىعىنان ءۇش بولمەلى ءۇي بەرگىزگەنى, باسپادان اندەر جيناعىن شىعارۋدى مىندەتتەگەنى بەلگىلى. ديمەكەڭ قولداعانداردىڭ ىشىندە ءابىلحان قاستەەۆتى, مولداحمەت كەنباەۆتى, نۇرعيسا تىلەنديەۆتى ايتساق تا جەتكىلىكتى. ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ جازۋىنشا, «وتىرار سازىنىڭ» دا, ونى قالىپتاستىرعان نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ دە ءوسىپ, وركەندەۋىنە ديمەكەڭ تىكەلەي قامقورلىق جاسادى» ء(ازىلحان نۇرشايىقوۆ. ۇلتتىق ۇلى قازىنا // ەسەنبەرلين ءى. ويلار, باياندامالار, كۇندەلىكتەر, حاتتار. الماتى, 2015. 144-145 بب.).
قوناەۆتىڭ ىقپالىمەن كەزىندە قازاق دالاسىنىڭ تاعى ءبىر ۇلى تۇلعاسى, ەكىنشى ۇستاز اتانعان ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدى تۋعان جەرىنە قايتا تانىستىرۋ ماقساتىنداعى ەڭ مارتەبەلى شارالار وتكىزىلدى. سوۆەتتىك داۋىردە رەسپۋبليكانىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنىڭ ەرەكشە قولداۋىنسىز مۇنداي جيىندار وتە مە؟ 1975 جىلى ماسكەۋدە جانە الماتىدا ءال-ءفارابيدىڭ 1100 جىلدىق مەرەكەسىنە ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار ءوتتى. الماتىداعى جيىننىڭ دارەجەسىن كوتەرۋ ماقساتىندا د.قوناەۆتىڭ ءوزى قاتىستى. ايتپەسە, ورتاعاسىرلىق عۇلاماعا ارنالعان كونفەرەنتسياعا سوكپ ورتالىق كوميتەتى ساياسي بيۋروسىنىڭ مۇشەسى, وداقتىق پارلامەنت دەپۋتاتى, كسرو جوعارى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ مۇشەسى د.قوناەۆ قاتىسۋعا مىندەتتى مە؟ قاتىسپاسا دا ەشكىم ەشنارسە دەي الماس ەدى. بىراق ديمەكەڭنىڭ قاتىسۋى عىلىمي باسقوسۋدىڭ دارەجەسىن بيىكتەتكەنى انىق. مۇنداي دارەجەدەگى كونفەرەنتسيا ءال-فارابيگە بۇرىن سوڭدى دا, كەيىن دە وتكىزىلگەن ەمەس-ءتى.
ءال-فارابي تويىنان بەس جىل بۇرىن, ياعني 1970 جىلى د.ا.قوناەۆ اتاقتى ارحەولوگ كەمەل اقىشەۆتى قابىلداپ, جۇمىسى 20 جىلعا جوسپارلانعان وڭتۇستىك قازاقستاندىق كەشەندى ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ قۇرىلۋىنا جانە جىل سايىن اتالعان ماقساتقا قوماقتى قارجى بولىنۋىنە ىقپال ەتتى. ەكسپەديتسيانىڭ باستى زەرتتەۋ نىساناسى ءال-فارابي وتانى – وتىرار بولدى. مۇنداي قاراجات بۇرىن-سوڭدى قازاقستاندا بىردە-ءبىر جادىگەردى زەرتتەۋگە بولىنگەن ەمەس-ءتى. كەيىن ارحەولوگ ك.اقىشەۆتىڭ, اۋدانداعى العاش مۋزەيدى قۇرۋشى اسانتاي ءالىموۆتىڭ ۇسىنىسىمەن, وبلىس باسشىسى ا.اسقاروۆتىڭ قولداپ ءتيىستى شەشىم قابىلداۋىمەن ءشاۋىلدىر كەنتىندە قىزىلقۇم اۋدانىندا سالىنۋى ءتيىس التى تۇرعىن ءۇي قاراجاتى ەسەبىنەن ۇكىمەتتىڭ ەشبىر رەسمي جوسپارىندا قارالماعان وتىرار مۋزەيىنىڭ سالتاناتتى عيماراتى بوي كوتەردى. كەيىن وسى مۋزەيدىڭ اشىلۋىنا, وندا قويىلعان ارحەولوگيالىق جادىگەرلەر كورمەسىنە ديمەكەڭنىڭ تىكەلەي ءوزىنىڭ كەلۋى عيماراتتىڭ ءسال-ءپال «زاڭسىزداۋ» جولمەن سالعىزعانداردى قورعاۋ, قازاقتىڭ بايىرعى تاريحىن, مادەنيەتىن تانىتامىن دەگەندەرگە قولداۋ دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.
قازاقستاننىڭ ەڭ تاڭداۋلى ارحەولوگيالىق تابىلىمى – التىن ادامدى الەمگە تانىتۋدىڭ باسىندا دا ديمەكەڭ تۇرعانىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. قازاقستاننان شەتەلگە كورمەگە اپاراتىن ەكسپوناتتاردى كورىپ, ديمەكەڭ: «بۇنىڭ ىشىندە التىن ادام نەگە جوق؟» دەپ ەسىك وباسىنان تابىلعان جانە قالپىنا كەلتىرىلگەن ساق ءداۋىرىنىڭ كەرەمەت جادىگەرىنىڭ ەگيپەتتە وتەتىن كورمەگە ساپار شەگۋىنە جول اشقان.
قوناەۆ قازاق جاستارىنىڭ قالاعا ورنىعۋى دەگەن كۇردەلى ماسەلەنى دە شەشۋگە ارەكەت ەتتى. بىردە ديمەكەڭ الماتى وبلىسى مەن الماتى قالاسى باسشىلارىنا: «اۋىلدان كەلگەن جاستاردى قۇرىلىسقا, وندىرىستىك ورىندارعا ورنالاستىرۋعا جەتە ءمان بەرىلمەدى دەگەن ماسەلە كوتەرىپ جەكىگەن ەكەن. سول جيىندا ديمەكەڭ: «قالاداعى پاسپورت جۇيەسىن كىم باسقارادى؟ تۇرعىن ءۇي باسقارماسىن كىم باسقارىپ وتىر؟ نەگە پارا بەرگەندەر قالاعا تۇرعىن بولىپ شىعا كەلەدى؟ ال اۋىلدان كەلگەن جاستار نەگە ەسىكتەن ەسىككە, تەسىكتەن تەسىككە قاڭعىپ جۇرەدى؟», دەپ تالاپ قويعان ەكەن (تانەكەەۆ س.
تۇلعاسى ەرەن ەر ەدى // كەمەڭگەر قوناەۆ. الماتى, 2003. 83-ب.).
قوناەۆ تۋرالى ەستەلىك يەلەرىنىڭ باسىم بولىگى ديمەكەڭنىڭ قاراپايىمدىلىعىن ءجيى اتاپ وتەدى. قوناەۆتار اۋلەتىمەن جاقىنىراق ارالاسقان ىزگىلىك داباەۆتىڭ پىكىرىنشە, بۇل قاسيەت اكە-شەشەسىنەن دارىعان. ديمەكەڭ ىسساپارعا اتتاناردا مىندەتتى تۇردە اتا-اناسىنا سوقپاي جولعا شىقپايدى ەكەن. مۇنىسى: «ماعان باتالارىڭدى بەرىڭدەر, امان-ەسەن قايتايىن» دەگەنى. ءىسساپاردان قايتقاندا دا ءوز ۇيىنە بارماي, اۋەلى اكە-شەشەسىنە بارىپ, سالەمدەسەدى ەكەن. بۇل ناعىز قازاقى تاربيەنىڭ جەمىسى, بالانىڭ اتا-اناعا دەگەن قۇرمەتىنىڭ كورىنىسى (داباەۆ ي. حح ۆەك. پورترەتى ۆىدايۋششيحسيا دەياتەلەي. الماتى, 2015. 106 ب.).
سوۆەتتىك داۋىردەگى باسقا باسشىلاردان قوناەۆتىڭ تاعى ءبىر باستى ەرەكشەلىگى – قازاقتىڭ بايىرعى اۋليە ورىندارىن قاستەرلەۋى دەر ەدىم. ديمەكەڭنىڭ ەستەلىكتەرىندە تۇركىستاندا, قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە العاش قاشان بارعانى كورسەتىلمەيدى. بىراق 1961 جىلدىڭ باسىندا ن.حرۋششەۆقا تۇركىستان ستانساسىنان ءوتىپ بارا جاتىپ الىستان كورىنگەن كۇمبەزدى قۇرىلىس جونىندە بۇل يسلام ءدىنىن تاراتۋشى, فيلوسوف, اقىن قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ مازارى, ول وسى ايماق ءۇشىن «ەكىنشى مەككە», زيارات ورنى ەكەنىن, ءحىV عاسىردا جاڭا كەسەنەنى ءامىر تەمىر تۇرعىزعانىن تاراتىپ ايتقانىنا قاراعاندا ديمەكەڭنىڭ تۇركىستاندا ەرتەرەكتە بولعانى, ونىڭ تاريحىمەن جەتە تانىس ەكەنى بايقالادى. كسرو باسشىسىنا قازاق حاندارى وسى جەردە جەرلەنگەنىن, كەسەنەدە قازاقتىڭ اتاقتى حانى ابىلايدىڭ جاتقانىن, ونىڭ قازاق حالقىن بىرىكتىرۋدەگى قىزمەتىن سيپاتتاپ, ونىڭ ۇرپاقتارى شوقان مەن كەنەسارى ەكەنىن ايتىپ بەرەدى (قوناەۆ د. ءوتتى داۋرەن وسىلاي. الماتى, 1992. 213 ب.). باسقا بىرەۋ زارە-قۇتى قالماي اڭگىمەنى باسقا جاققا اۋدارىپ بۇعىپ قالار ما ەدى؟ قوناەۆ ولاي ەتپەدى. ول سول كەزدە قازاقتىڭ حاندارى – ابىلاي مەن كەنەسارى تۋرالى حاباردار ەتتى.
وتستاۆكاداعى ۇقك پولكوۆنيگى, سوعىس ارداگەرى ت.جاقىپباەۆتىڭ جازعاندارىنا سۇيەنسەك, د.قوناەۆ تۇركىستانعا كەلگەندە «بابانىڭ قۇلپىتاسىن ۇستاپ, بەتىن سيپاپ, سۋىنان ءدام تاتىپ كەتۋىنىڭ وزىندە ۇلكەن سىر جاتقان سياقتى. ءبارىمىز دە بىلەمىز, قۇران, ناماز, قۇداي دەگەنگە ەشكىكوزدەنە قارايتىن ۋاقىت بولدى ەمەس پە؟ سوعان قاراماستان ديماش اعامىز بابامىزدىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋىن ۇزگەن ەمەس» (جاقىپباەۆ ت. قوناەۆ زيارات ەتەتىن بە ەدى // كەمەڭگەر قوناەۆ. الماتى, 2003. 264 ب.). ديمەكەڭنىڭ 1983 جىلعى ساپارىندا قاسىندا بولعان ۇلكەن كىسىنىڭ قابىرحاناعا كىرىپ, ءياساۋيدىڭ مولاسىن سيپاپ شىققانىن سول كەزدەگى تۇركىستاندىق جوندەۋ شەبەرحاناسىنىڭ باستىعى, كەسەنەنىڭ ۇلكەن جاناشىرى جانتەمىر ءالىموۆ تە كورگەن.
ارىستانباب كەسەنەسى ورنالاسقان قىزىلقۇم اۋدانىنىڭ 1969-1970 جىلدىڭ قىسىنىڭ اياعىندا ەلدى مەكەندەردى سۋ باسىپ حالىقتى ابىگەرگە سالدى. سول كەزدە اۋداننىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ت.تايبەكوۆكە ديمەكەڭ تىكەلەي ءوزى تەلەفون سوعىپ ەل-جۇرت اماندىعىنان حاباردار بولعان سوڭ «جەردى توپانسۋ الىپ كەتتى دەپ ەستىپ جاتىرمىن. ارىستانباب امان با, سۋدىڭ استىندا قالعان جوق پا؟» دەپ سۇراۋ سالادى. ودان ءارى «كەسەنەنىڭ ىرگەسىنە سۋ كەتپەسىن, قابىرعاسى جارىلسا نەمەسە قۇلاسا ەكەۋىمىزدى ارۋاق ۇرادى. جازانىڭ ەڭ ۇلكەنى ارۋاق قوي. ارۋاق ۇرعان وڭالمايدى. سوندىقتان ءبىر كوزىڭ سوندا بولسىن. بۇگىن تۇندەلەتىپ تۋرۆو-دان (تۇركىستاندىق اسكەري وكرۋگىنەن) گەنەرال باستاعان ساپەرلار بارىپ ۆاگونىمەن تەمىر ستانساسىندا تۇرادى. وزەن مەن كولدەردەگى مۇز بۋادى دەگەن جەرلەردى جارعىزىڭدار. دۇرىستاپ پايدالانىپ, مەنىڭ كومەگىم كەرەك بولسا, تەلەفون شال» دەپتى. ارداگەردىڭ ەستەلىگىنە قاراعاندا اڭگىمە بىرازعا سوزىلعان. وندا ديمەكەڭنىڭ, اۋلەتىنىڭ يسلام دىنىنە, اۋليەلەرگە دەگەن كوزقاراسى دا انىق بايقالادى. ديمەكەڭ اۋدان باسشىسىنا: «مەنىڭ اكەم ءدىندار ادام ەمەس. ءدىندى وقىپ, ۋاعىزدامايدى. بىراق قاتتى قۇرمەتتەيدى. وعان ءتىل تيگىزبەيدى, ونىڭ كوپتەگەن ارتىقشىلىعىن مويىندايدى. بارلىق زاماننىڭ تالاپتارىنا تۇپ-تۋرا كەلەتىن قاعيدالارى كوپ-اق دەپ وتىرادى. وتكەن پايعامبارلاردىڭ ءومىرى تۋرالى قيسسالاردى وقىپ وتىرىپ تاڭدانادى, ولارعا باس يەدى. مەنىڭ وڭتۇستىك وڭىرگە بارىپ قايتقانىمدى بىلسە, «ارىستانبابقا, ازىرەت سۇلتانعا باردىڭ با, جولىن ىستەدىڭ بە؟ دەپ سۇراپ وتىرادى» دەيدى.
اڭگىمە اراسىندا ديمەكەڭ وتكەن قىستا قىرىمدا بولعانىن, وندا تەگەراننان كەلگەن ءدىني قوعام مۇشەلەرىمەن كەزدەسكەندە ءبىر كىسى ء«سىزدىڭ راببىڭىز كىم, ءدىنىڭىز قانداي, پايعامبارىڭىز كىم, قىبلاڭ قايدا, كىمنىڭ ۇرپاعىسىز, ميللەتىڭ كىم؟» دەپ سۇراعانىن جانە وعان «اللا تاعالا, يسلام, مۇحاممەد, قاعبا, مۋاززامدا, اداش اتا, يبراھيم» دەپ جاۋاپ بەرگەنىن جەتكىزەدى. اڭگىمەسىن اياقتاي كەلە, «وڭتۇستىككە بارعان سايىن جاسى دا, جولى دا ۇلكەن, پايعامباردىڭ كوزىن كورگەن دەپ الدىمەن ارىستانبابقا, سودان كەيىن قوجا احمەت ياساۋيگە كىرىپ شىعۋشى ەدىم. ارتىق ايتقان جەرىم بولسا, ىستەگەن وعاش قياناتىم بولسا, كەشىرە گور دەپ ىشتەي تىلەۋشى ەدىم. ءوزىمدى رۋحاني جەڭىلدەپ, ءارى جەتىلىپ قالعانداي سەزىم بيلەيتىن. ۇنەمى ىشتەي سيىنىپ جۇرەتىن ارۋاقتىڭ اماندىعىن ەسىتكەن سوڭ كوبىرەك سويلەپ كەتتىم. بۇل اڭگىمە مەنەن گورى ساعان كەرەك, ءتالىپ, امان بول», دەپ ديمەكەڭ تۇتقانى جاۋىپ قويعان ەكەن (جاپپاروۆ ءا. ارىستانباب امان با؟ // كەمەڭگەر قوناەۆ. الماتى, 2003. 318-323 ب.). ۇلىق بولساڭ كىشىك بول دەگەن وسى بولار.
ديمەكەڭ ارىستانبابقا كەلگەندە «قابىرتاسى ۇلكەن ەكەن عوي, كولەمىن شامالاپ كورەلىك» دەپ اۋليە ۇستىندەگى بەلگىنى ءبىر شەتىنەن كەرە قۇلاشتاپ ۇستاپ, ەكىنشى شەتىنە دەيىن ولشەگەن بولىپ ءتاۋ ەتەتىن دەسەدى قاريالار. ارىستانبابتى ديمەكەڭنىن ەرەكشە قاستەرلەۋىنىڭ تاعى ءبىر ايعاعى رەتىندە مىنا بولعان جاعدايدى ايتىپ كەتۋ قاجەت. سوۆەتتىك زاماندا قىزىلقۇم (قازىرگى وتىرار) اۋدانى باسشىلارى ارىستانبابقا تاياۋ جەردەگى جايقالعان جۇگەرى القاپتى د.قوناەۆقا كورسەتپەك بولىپ, اعاش بورەنەلەردەن مۇنارا ىسپەتتى بيىك مىنبەر جاساتىپ مارتەبەلى قوناقتى وسى ورىنعا الىپ كەلگەن. بىراق كولىكتەن تۇسكەن ديمەكەڭ مىنبەرگە كوتەرىلسە ارىستانباب كەسەنەسىنەن بيىكتەپ كەتەتىنىن بايقاپ «بابادان جوعارى بولماي-اق قويايىق» دەپ مىنبەرگە شىقپاپتى. ءبىز جوعارىدا ءوزىمىز جۇمىس ىستەگەن جەرلەردە ەستىگەن ارىستانباب پەن قوجا احمەت ياساۋيگە قاتىستى كوپشىلىككە بەيمالىمدەۋ ماتەريالداردى عانا بايان ەتتىك. ال ديمەكەڭ بايدىبەك اتا, دومالاق انا, تولە بي كەسەنەلەرىنە, قازاقتىڭ باسقا دا كيەلى ورىندارىنا بارىپ قاستەرلەگەنىن كوزى قاراقتى وقىرمان جاقسى بىلسە كەرەك.
ديمەكەڭنىڭ قولىندا شەكتەۋلى بيلىك بولسا دا شاماسى كەلگەنشە حالىقتىڭ جاعدايىن ويلاعانىن, ۇلتتىق مۇددەنى قورعاعانىن حالىق ءبىلدى دە قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى رەتىندە عانا ەمەس, ناعىز ۇلت كوسەمى, باسشىسى رەتىندە تانىدى. 1986 جىلعى «جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ» ديمەكەڭ قىزمەتىنەن بوساعان كۇنى بولۋى بەكەر ەمەس-ءتى.
قورىتا ايتقاندا, حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قازاقتىڭ ۇلتتىق ساناسىنىڭ وسۋىنە, ەڭسەسى كوتەرىلىپ ۇلت رەتىندە ۇيىسا تۇسۋىنە د.ا.قوناەۆ ەرەكشە ۇلەس قوستى. سوندىقتان ديماش احمەت ۇلى قوناەۆتى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشى ءبىر ساياساتكەر رەتىندە وقۋلىقتاردا لايىقتى ورىن الۋعا ءتيىس, ونەگەلى ءومىرى جاستارعا ناسيحاتتالۋى قاجەت-اق.
مۇحتار قوجا,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق
قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى
تۇركىستان
