بيلىك پەن بايلىق

تاياۋدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازاقستان حالقىنا» اتتى قور قۇرۋدى ۇسىنىپ, تابىسى قوماقتى كوم­پانيالار مەن بيزنەستە جۇرگەن بايشىكەش-وليگارحتاردى حالىقتىڭ الەۋ­مەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا, دەن­ساۋلىق جانە ءبىلىم سالالارىن جەتىل­دى­رۋگە ۇلەستەرىن قوسۋعا شاقىردى. ويتكەنى ۇلتتىق تابىستىڭ راحاتىن 162 ادام عانا كورىپ, باسقالاردىڭ ايلىق تابىسى 50 مىڭ تەڭگەدەن اسپاي, كۇن كورۋدىڭ قيىندىقتارىنا دۋشار بولىپ وتىرعانىن اشىق اتاپ ءوتتى. جاڭادان اشىلعان «قازاقستان حال­قىنا» قورىنىڭ العاشقى قادامى جامان ەمەس, قورعا بىرنەشە كۇن ىشىندە قوماقتى قارجى جينالىپتى. الداعى كەزدە دە بۇل يگىلىكتى ءىس قولداۋىن تابا بەرمەك. ەرتەلى-كەش ەلىمىزدە تازا, اشىق, ادىلدىك ورناي­تىنىنا كوپشىلىك سەنەدى.

بايلىق تا, بيلىك تە اۋىتقىمالى ەكەنىن ەسكەرسەك, قازىرگى ەل تۇتقاسىن ۇستاپ وتىرعان شەنەۋنىكتەردىڭ ءوز ولجاسىن تۋعان حالقىمەن بولىسپەۋى – ەڭ ۇلكەن كەشىرىلمەيتىن قاسىرەت. مۇنىڭ ءبارى اشكوزدىكتەن جانە تاربيەدەن كەتكەن قاتەلىك. ونى جاقىندا بولعان «قاسىرەتتى قاڭتار» وقيعاسىنان بايقاپ وتىرمىز.

مەملەكەتتىك قىزمەتكە دانىگىپ, اياق استىن­داعىنى كورمەي, شالقاقتاپ, قا­را­پايىم حالىقتى مەنسىنبەي, با­رىنشا ارانى اشىلىپ, قورقاۋ قاس­قىرداي اشكوز, «تۇيەنى تۇگىمەن جۇ­تىپ», حالىقتى س ۇلىكتەي سورىپ جۇرە بەرەتىن تويىمسىز, قاناعاتسىز جان­دارعا «قىزمەتىڭە ادال بول!», «قا­ناعاتشىل بول!», «ەلدەن ۇلكەن ەمەس­سىڭ!», «ارىڭدى تازا ۇستا!», «ابىروي-اتاق شىن ەڭبەكپەن كەلسىن!» دەپ ۇدايى ەسكە سالىپ تۇرعانىمىز دا ءجون بولار ەدى. ويلانايىقشى, باقىت بايلىقتا ما؟

فيلوسوف-عالىم امانگەلدى ايتا­لى­نىڭ ايتۋىنشا, بەس عاسىر بۇرىن يسپاندار وتارلاپ, حالىق ساناعىن جۇرگىزگەندە, كانادالىق ۇندىستەردىڭ سانى 14 ميلليوننان اسقان. قايسىبىر جىلى حالىق سا­نىن قايتا ەسەپتەگەندە, سونشاما جەر­گىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنىڭ 800 مىڭى عانا قالىپتى. سولاردىڭ ىشىندەگى ءبىر ميللياردەر كəسىپكەردەن ء«سىز بايسىز. بايلىق – باقىت پا؟» دەپ سۇراعاندا, ول: «جوق, بايلىق باقىت ەمەس. عۇمىر بويى جيناعان بار بايلىعىمدى ەلىمنىڭ ءبىر كۇندىك تəۋەلسىزدىگىنە ايىرباستار ەدىم!» دەپ جاۋاپ بەرگەن. بۇل – ەلىنىڭ, حالقىنىڭ بوستاندىعىن, تاۋەلسىزدىگىن اڭساعان جان­نىڭ ارمانى, پاتريوتتىق سەزىمى دەپ ۇققان دۇرىس.

2017 جىلى ميللياردەرلەر اراسىندا ەڭ ۇزاق جاساعان, الەمگە اتى بەلگىلى امەريكالىق دەۆيد روكفەللەر 101 جاسىندا, سوڭعى جۇرەك الماستىرۋ وپەراتسياسىنان كەيىن ۇيىقتاپ جاتىپ, دۇنيەدەن وزدى. ايتۋشىلار, ول سونشاما بايلىق يەسى بولا ءجۇرىپ, كوپشىلىككە كومەك قولۇشىن بەرىپ, جاردەمدەسۋدى ەش ۇمىتپاعان ەكەن. اتاپ ايتساق, ونىڭ قارجىسى روكفەللەر اتىنداعى مەديتسينا ينستيتۋتى, چيكاگو ينستيتۋتى, نيۋ-يوركتەگى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمنىڭ شتاب-پاتەرى, قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىن ەمدەيتىن ەڭ ءىرى ونكوگوسپيتالى, بىرنەشە قارتتار ءۇيىنىڭ قۇرىلىسىنا جانە دە باسقا يگىلىكتى ءىس-شارالارعا جۇمسالىپتى. گۋمانيتارلىق جانە قار­جى فاكۋلتەتتەرىنىڭ بىلىمگەرلەرىن قول­داۋ ماقساتىندا جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 100 ميلليون دوللار كولە­مىندە دەمەۋشىلىك جاساپ كەلگەن. اتا­سى­نىڭ باستاعان ءداستۇرى بويىنشا اعايىن-تۋىستارىنا جىلىنا 8-10 مىڭ دوللار قارجى ءبولىپ وتىرعان. ولاردىڭ سانى 10-20 ەمەس, جۇزدەن اسىپ جىعىلعان ەكەن.

«يا ۋۆەرەن, چتو ماتەريالنىە ۆەششي موگۋت سدەلات جيزن پرياتنەە. نو ەسلي ۋ ۆاس نەت درۋزەي يلي رودستۆەننيكوۆ, جيزن بۋدەت پۋستوي ي پەچالنوي, نەسموتريا نا ۆسيو ماتەريالنوە», دەگەن دەۆيد روكفەللەردىڭ پىكىرىمەن كەلىسپەۋگە بولماس, ءسىرا. 

ارينە, قازىرگى جاستار ارمان­دا­عان­داي, باي بولعان, قيىنشىلىق كور­مەۋ جاقسى دا شىعار. ويتكەنى اقشا ماتەريالدىق يگىلىك قانا ەمەس, ول ءومىر­دىڭ قۋاتى, وزەگى, تىرەگى. قالتاڭدا اقشاڭ بولماسا, ازىعىڭ دا جوق. ازىق بولماعاننان كەيىن كۇش-قۋاتىڭ دا, كۇيىڭ دە جوق. قانداي اقىلدى, پاراساتتى بولا تۇرىپ كەدەي بولساڭ, ساعان ەشكىم پىسقىرىپ قارامايدى, ەسەپ­تەس­پەيدى, سىيلامايدى, ءتىپتى بۇرى­لىپ سالەم دە بەرمەيدى.

قازىر اقشانىڭ بەدەلى ءوسىپ, الگى حالىق اۋزىنداعى «اۋزى قيسىق بولسا دا, بايدىڭ بالاسى سويلەسىن» بولىپ تۇرعان دۇربەلەڭ داۋرەن عوي. جەكە ادامنىڭ بەدەلى مەن مارتەبەسى بايلىعىمەن, ءتىپتى قۇرمەتى قالتاسىنداعى اقشاسىمەن ولشەنەتىن, تۇيسىگى مول, سانالى كىسىنىڭ تۇسىنۋىنە قيىن الماعايىپ كەزەڭ بولىپ تۇر. نەسىن جاسىرامىز, بۇل كۇندەرى اعايىن-تۋىستاردىڭ اراسىنداعى قا­رىم-قاتىناس, دوس-زامانداستار ارا­سىنداعى سىيلاستىق اقشاڭا بايلا­نىس­تى. قازىرگى «جاڭا قازاقتار» «باي –
بايعا, ساي سايعا, قۇيادى» دەگەن پرين­تسيپپەن ءوزى ءتارىزدى قالتالى بايلار­مەن عانا ارالاسادى, سىيلاسادى, سىرلاسادى.

ادال ءناسىپ – ادال ەڭبەكتە. ەڭبەك بول­ماسا ەكونوميكالىق احۋال, الەۋ­مەتتىك جاعداي جاقسارادى دەۋ قيىن. ەڭبەكتىڭ قۇدىرەتىن ۇقپايتىن جاستار ءوسىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ەلدە وسى ماسەلە بۇركە­مەلەنىپ, كولەڭكەدە قالىپ بارا جاتقانىن مويىنداعانىمىز ءجون. قاي ءوڭىردى الماڭىز, جۇمىس ىزدەپ, سارىلىپ جۇرگەن جانداردى كەزدەستىرەسىز. الىسقا بارماي-اق مىسالعا, تاراز قالاسىن الايىق. كەڭەس زامانىندا بۇل شاھاردا كوپتەگەن كاسىپورىن قىزمەت ەتىپ تۇردى. ونىڭ ارقايسىسىندا بىرنەشە جۇزدەگەن, كەيبىرىندە بىرنەشە مىڭداعان جۇمىسشى-قىزمەتشى ەڭ­بەك ەتتى. قازىر سولاردىڭ اراسىنان بار بولعانى «قازفوسفات» بىر­لەس­تىگى عانا ء«تىرى». باسقالارىنىڭ بارلىعى «جۇمعاننىڭ جۇدىرىعىندا, تىس­تە­گەن­نىڭ اۋزىندا» كەتتى. تىپتەن جو­يىلىپ, تىپ-تيپىل بولعاندارى دا از ەمەس. قالا تۇرعىندارىنىڭ ءبى­را­زى ناپاقا­سىن تابۋ ءۇشىن قىر اسىپ, الماتى, نۇر-سۇلتان, اتىراۋ قالا­لا­رى مەن باس­قا وبلىستارعا ۆاح­تالىق ەڭبەككە «جە­گىلدى», ءتىپتى بىرەۋ­لە­رى رەسەي, كورەيا, گەرمانيا, اقش سىندى شەتەل­دەرگە كەتتى. ولار كىمدەر؟ ارينە, جوعارى ءبىلىمدى, قول­دا­رىنان ءىس كەلەتىن, تۇيسىگى مول, سانالى ازاماتتار.

اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تىرشىلىگى دە ءماز ەمەس, جاستار تۋعان اۋىلىن, اتامەكەنىن تاستاپ, قالاعا ۇدەرە كوشتى. توز-توز بولىپ, ءبىر كەزدە گۇلدەنىپ تۇرعاندار اۋىل تىپتەن جوق بولىپ كەت­كەنىن كىم ەسەپتەپ جاتىر. ءسويتىپ حا­لىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى كۇرت ناشارلادى, وتباسىلار كۇيزەلىسكە ءتۇس­تى. شەتەلدەرمەن سالىستىرا وتىرىپ, بيلىك باسىنداعىلار ء«بىزدىڭ قوعام الەمدە بولىپ جاتقان ءۇردىس – ۋربا­ني­زاتسياعا بەت الدى» دەپ ءماز-مەيرام بولىپ ءجۇر. بۇل دەگەنىڭ ءبىزدىڭ ەلگە, حالىققا كەرى اسەر ەتىپ جاتقانىن, اۋىل تىرشىلىگىن ەرتەڭ قۇردىمعا اپاراتىنىن ولار ۇعار ما ەكەن؟ قالاعا بارعان قازاقتى قاي كوكەسى قۇشاق جا­يىپ قارسى الادى؟ قالادا «جۇمىسسىز قازاق» اتانىپ, كەدەيلەردىڭ سانىن كوبەيتكەننەن نە ۇتامىز؟ «قازاقستان – كەڭ-بايتاق. جەرىنىڭ استى دا, ءۇستى دە باي», دەپ كەۋدە سوق­قانمەن, ەلىمىزدە نەگە جۇمىسسىزدىق جايلاپ بارادى؟ 

ساناڭا سالماق سالىپ كەيدە كۇيىنە­سىڭ. ءبىز سونشا نەگە سورلى بولىپ بارامىز؟ جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, قىتاي, مالايزيا مەن سينگاپۋر حالقى ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ جاتىر...

ءيا, ەل-جۇرت بولىپ ويلاناتىن دۇنيە كوپ... ەڭبەك قاعيداسىن ومىرىمىزگە ەنبىزبەسەك, ەڭبەكقورلىقتى جاستاردىڭ بويىنا سىڭىرمەسەك كەلەشەگىمىزدەن ءۇمىت كۇتۋ بوس اۋرەشىلىك. ادام ارىن ساتىپ, ۇرلىق-قارلىقتان ەمەس, تازا ەڭبەكتەن باقىت تابۋى كەرەك. بۇل دۇنيە دەگەننىڭ ءبارى ەڭبەككە بايلانىستى ەكەنىن ۇققانىمىز ءجون.

قازىرگى قوعام تىم كۇردەلەنىپ كەتتى. ادام­داردىڭ پيعىلى وزگەرىسكە ۇشى­راۋدا. ەلىمىزدىڭ تەلەديدارىنا قۇلاق اسساڭىز, قارجىدان قينالعان قانشاما دىمكاس جاس بالالار ءتيىستى ەم الا الماي كوپشىلىككە قول جايادى؟ قانشاما كوپبالالى وتباسىلار, جالعىزباستى انالار, جەكەباستى قارتتار باسپاناسىز حالدەرى مۇش­كىل جايدا قينالىپ, شىرعالاڭنان شى­عۋ­دىڭ جولىن ىزدەپ, قابىرعالارى قا­يى­سىپ, تاعدىرلارىنا نالىپ, «قان جۇتىپ» كۇيزەلىپ ءجۇر؟

بار جيعان-تەرگەن قارجىلارىن شەتەلدىك بانكتەردە مۇرتىن بۇزباي ساقتاپ وتىرعاندار دا بار. دەمەۋشىلىك دەگەن ءىستى ولار ۇعا بەرمەيدى, ءتىپتى وزدەرىنەن قىزعانادى, بايۋدىڭ ۇستىنە باي بەرسەم دەگەن ويدان, پيعىلدان شىعا الماي ءجۇر.

ءيا, گاپ, سول بايلىق قانداي جولمەن كەلدى؟ وي تارازىسىنا ءبىر ءسات بولسا دا سالىپ كورەلىكشى. الگى بايلىق تازا ەڭبەكپەن, ماڭداي تەرمەن كەلىپ جاتسا جاقسى عوي. ءىرى قىزمەتتە وتىرىپ, قازىنا قارجىسىن قىمقىرىپ, بىرىنەن سوڭ ءبىرى سوتتالىپ جاتقان اشكوز شەنەۋ­نىكتەر وزدەرىن باقىتتىمىن دەي مە ەكەن؟ بىرەۋدى ارباپ-الداۋمەن, ۇركىتىپ-قورقىتۋمەن كەلگەن اقشا ابىروي بەرە مە؟ بۇگىن «باقىتتىمىن», «بايمىن» دەپ ماي شايقاپ جۇرگەندە ەرتەڭ اياق استىنان ءسۇرىنىپ, زاڭ الدىندا جاۋاپقا تارتىلىپ, اباقتىعا توعىتىلىپ, ءبىر ساتتە-اق جيناپ-تەرگەن دۇنيەسى جەلگە ۇشۋى ابدەن مۇمكىن ەمەس پە؟ ونداي وقيعالاردى مىنا دۇربەلەڭگە تولى سايقىمازاق ومىردەن كورىپ تە ءجۇرمىز عوي.

راس, ەستىپ جاتامىز, تۋعان اۋىلىنا قولۇشىن بەرىپ, تاس جول تارت­قىزىپ, اۋىز­سۋ وتكىزىپ, كوپىر مەن مەشىت سالعىزىپ, بالالار ءۇشىن سپورت الاڭدارىن اشىپ جاتقان جومارت جاندار دا بار. بۇل – ەلىمىزدەگى «تۋعان جەرگە تاعزىم» باعدارلاماسىن قولداپ جاسالىپ جات­قان يگى ءىس-شارالار. سوڭعى جىلدارى جامبىل وبلىسىندا باسپاناسىز جۇر­گەن كوپبالالى وتباسىنا, جاعدايى جوق قارتتارعا اسارلاپ ءۇي سالۋ ءۇردىسى كەڭ ەتەك جايىپ كەلەدى. كوپشىلىكتىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن قامقورلىعى, جاردەمى ءالى دە كوبەيە تۇسسە دەپ وي قاۋزايسىڭ. مىسالى, وليمپيادا چەمپيونى, مار­قۇم جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ كەۋ­دە­سىنە «التىن جۇلدىز» تاعىلىپ, قازاق­ستان­نىڭ ەڭبەك ەرى اتانعان ساتتە مىن­بەر­دەن تولعانا: ء«اربىر كاسىپكەر ءبىر-ءبىر اۋىلدى قامقورلىققا الىپ, ونى قالپىنا كەلتىرۋگە, ءوسىپ-ور­كەن­دەۋىنە ۇلەس قوسايىق», دەگەنى كوپ­تىڭ ەسىندە.

شۇكىر, كەمباعالارعا, كوپبالالى وتباسىلارى مەن جەتىمدەرگە قولۇشىن بەرىپ جۇرگەن قالتالى ازاماتتار ءار وڭىردە بارشىلىق. ولاردىڭ حالىققا بەرگەن كومەگى, جومارتتىعى جايلى گازەت-جۋرنالدار مەن تەلەديدارلار كوپ­شى­لىككە حاباردار ەتىپ جاتادى. الگى جومارت جانداردىڭ يگىلىكتى ىس­تە­رىن ەستىپ, جۇرەگىڭ اجەپتاۋىر جىلىپ قالادى. قولىڭنان كەلىپ تۇرسا, مۇمكىندىگىڭ بولىپ تۇرسا, وزگەلەرگە جاقسىلىق جاساۋدان ارتىق ءىس بار ما؟

دەسەك تە, قىستى كۇنى قار سۇراساڭ, قيىپ بەرە المايتىن شىعايبايلار دا كوپ­شىلىكتىڭ ورتاسىندا از ەمەس. تىراش­تانىپ, دۇنيە قۋىپ, ادامشىلىقتان الشاقتاپ جۇرگەندەردى كەزدەستىرگەن ساتتە جاعاڭدى ۇستاپ, تۇڭىلەسىڭ. جيعان-تەرگەنىن ءتىپتى وزىنە جۇمساۋعا قيماي­تىنداردى كىم دەر ەدىڭىز؟ قۇداي­دىڭ بەرگەن جەر استى بايلىعىن ءوزىنىڭ جە­كە­مەنشىگىنە اينالدىرىپ, ونى كۇنى-ءتۇنى س ۇلىكتەي سورىپ, بار تاپقان قار­جىسىن شەتەلدىك بانكتەرگە, وفشور­لى ايماقتارعا اۋدارىپ, جەرگىلىكتى حا­­لىقتىڭ اۋزىنان ميلليونداردى, ميل­­­لياردتاردى جىرىپ الىپ, با­يىپ جاتقان شەندىلەردى حالىق بىلمەي, كور­مەي وتىر ما؟

بايلىق تا, بيلىك تە ادامعا كەرەك شىعار. بىراق ولاردىڭ ارتاتىن جاۋاپكەرشىلىك جۇگىنىڭ اۋىر ەكەنىن ەستە ۇستاپ, حالىققا تۇسكەن اۋىرت­پا­­لىقتى بىرگە ءبولىسىپ, ەلگە ەمىرەنە قىز­مەت اتقارىپ, ارىمىزدىڭ تازا بول­عانى ورىندى ەمەس پە؟!

ساعىندىق وردابەكوۆ,

دارىگەر-حيرۋرگ, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,

پروفەسسور

تاراز