مەملەكەت باسشىسى سىبايلاس جەمقورلىقپەن ىمىراسىز كۇرەسۋ مەملەكەتتىك ساياساتتاعى نەگىزگى باسىمدىقتىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, زاڭ ۇستەمدىگىن ورناتىپ, ناعىز قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, جەمقورلىقتىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ كەرەك.
پرەزيدەنت سوڭعى جىلدارى بىرقاتار ماڭىزدى قادام جاسالعانىنا نازار اۋداردى. سوتتاردىڭ ساپالى قىزمەت اتقارۋى ءۇشىن ناقتى شارالار قابىلداندى. كەيىنگى ءۇش جىلدا 174 سۋديا جۇمىستان شىعارىلدى, يا بولماسا لاۋازىمى تومەندەتىلدى. جاڭادان قۇرىلعان اكىمشىلىك سوتتارعا جارتى جىلدىڭ ىشىندە 14 مىڭ تالاپ-ارىز تۇسكەن. سونىڭ تەڭ جارتىسىندا سوتقا ارىزدانۋشىلار جەڭىپ شىققان. قىلمىستىق پروتسەستىڭ ءۇش بۋىندى ۇلگىسى ەنگىزىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە پروكۋرورلار بىلتىر ءۇش جارىم مىڭعا جۋىق ادامنىڭ قىلمىستىق پروتسەسكە نەگىزسىز تارتىلۋىنا جول بەرگەن جوق. باسقا دا بىرقاتار ينستيتۋتسيونالدىق شارالار جۇزەگە اسىرىلدى.
«جەمقورلىق ارەكەتى ءۇشىن سوتتالعان ازاماتتاردى شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتۋعا تىيىم سالىندى. سوتتارعا, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرىنە, پارا بەرگەندەرگە جانە دەلدالدارعا قاتاڭ جازا قولدانىلاتىن بولدى. بىلتىردان بەرى جالپىعا بىردەي سالىق دەكلاراتسياسىن تاپسىرۋدى باستادىق. وسى جانە باسقا دا شارالار ايتارلىقتاي ناتيجە بەرىپ, جەمقورلىق دەڭگەيى تومەندەدى. دەگەنمەن, تۇبەگەيلى وزگەرىس اكەلگەن جوق. مۇنى اشىق ايتۋىمىز كەرەك. ازاماتتارىمىز ءالى دە كۇندەلىكتى ومىردە سىبايلاس جەمقورلىق جاعدايلارىمەن بەتپە-بەت كەلۋدە», دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ازىرلەنگەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسىن بەكىتەتىنىن مالىمدەدى. بىراق جۇمىستىڭ تيىمدىلىگى ناقتى ناتيجە بويىنشا باعالانادى. تۇپكى ماقسات – سىبايلاس جەمقورلىقتان تازا قوعام قالىپتاستىرۋ.
مەملەكەت باسشىسى سىبايلاس جەمقورلىقپەن ءتيىمدى كۇرەس جۇرگىزۋ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنسىز مۇلدە مۇمكىن ەمەس دەپ سانايدى. كوپ جىل بويى ولار ماسەلەنى تەرەڭ زەرتتەمەي تۇرىپ, پارا الۋشىلاردى قىلمىس ۇستىندە ۇستاپ كەلدى. ءارتۇرلى ادام ءبىر لاۋازىمدى اتقارىپ وتىرىپ, بىردەي ماسەلەلەردى شەشكەنى ءۇشىن كىنالى دەپ تانىلعان. جەمقورلاردى تۇراقتى تۇردە ۇستاپ, تۇرمەگە توعىتىپ وتىرعان. ال سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ بەلەڭ الۋىنا قاتىستى سەبەپتەر مەن جاعدايلار ەشكىمدى قىزىقتىرا قويماعان. تەك سوڭعى جىلدارى عانا وسى ماسەلەگە نازار اۋدارىلا باستاعانى بايقالادى.
«بۇل جەردە اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى سۋبسيديالارعا بايلانىستى جەمقورلىق دەرەكتەردىڭ انىقتالعانىن اتاپ وتۋگە بولادى. كەيىنگى بەس جىلدا مەملەكەت اگراريلەردى قولداۋ ءۇشىن ەكى تريلليون تەڭگە ءبولدى. وسى ۋاقىت ىشىندە اتالعان سالادا 960 قىلمىستىق ءىس تىركەلگەن. 450 ادام قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. بۇل سالا جىلدار بويى جەمقورلىققا بەلشەدەن باتۋدا. سونىڭ كەسىرىنەن مەملەكەت ۇلكەن زيان شەكتى, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلدى. اتاپ ايتقاندا, جايىلىمدىق جەرلەردى سۋلاندىرۋعا بولىنگەن 80 ميلليارد تەڭگەنىڭ تەڭ جارتىسى ماقساتقا ساي جۇمسالماعان. بىلتىر قۋاڭشىلىق بولعان كەزدە شارۋالار جەم-ءشوپ تاپپاي, مال قىرىلىپ قالدى. ءتىپتى, كەيبىر وڭىردە شارۋالارعا سۋبسيديا رەتىندە كۇن باتارەياسى بەرىلگەن. اشىعىن ايتقاندا, اۋىل تۇرعىندارىنا نە قاجەت ەكەنىنە ەشكىم باس قاتىرماعان. سۋبسيديانى يگەردىك دەپ ەسەپ بەرۋ ءۇشىن سول كۇن باتارەيالارىنىڭ باعاسى ەسەلەپ كورسەتىلگەن. مۇنىڭ ءبارى ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ جاۋاپسىزدىعىنان بولعان. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن اكىمدەر مۇنداي بىلىققا جول بەرگەنى ءۇشىن جاۋاپ بەرۋى كەرەك», دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ اقپاراتتىق جۇيەلەر مەن دەرەكتەر بازاسىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى ماسەلەلەرگە ارنايى توقتالدى. تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىنە مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار ازىرلەگەن بارلىق اقپاراتتىق جۇيەگە تەكسەرۋ جۇرگىزۋ تاپسىرىلدى.
«ولار قانداي مىندەتتەر ورىندايدى, ولارعا كىمنىڭ قولى جەتىمدى, قانشا قارجى جۇمسالدى, ازاماتتار مەن مەملەكەتكە ودان قانداي پايدا بار؟ تسيفرلاندىرۋ جونىندەگى جۇمىستاردىڭ باسىمدىقتارى ناقتى جۇيەلەنۋى كەرەك. مەملەكەت قىزمەت تۇرلەرىن الۋدى شىنايى تۇردە جەڭىلدەتەتىن «ەلەكتروندى ۇكىمەت» نەمەسە جۇرگىزۋشىلەردىڭ جول ءجۇرۋ ءتارتىبىن كۇشەيتكەن جانە جول ەرەجەلەرىنىڭ بۇزىلۋىن تىركەۋدە ادامي فاكتوردى الماستىرعان «سەرگەك» سياقتى جوبالار بولسا, وندا ءجون. سونىمەن قاتار ەگەر تسيفرلاندىرۋ دەگەن جەلەۋمەن بيۋدجەتتەن قارجى جۇمسالىپ, كەيىن ەشكىمگە قاجەتى جوق رەسۋرستارعا كورسەتىلگەن قىزمەت ءۇشىن بىرەۋلەر ميلليونداپ الاتىن بولسا, وندا اڭگىمە باسقا», دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ بارلىق باعىتىن تۇبەگەيلى قايتا قاراۋعا شاقىردى, سونداي-اق ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ الدىنا بىرقاتار مىندەت قويدى. ونىڭ پىكىرىنشە, كاسىپكەرلەر مەن جۇرتشىلىقتىڭ سىبايلاس جەمقورلىق دەرەكتەرى بويىنشا بەرگەن وتىنىشتەرى نەگىزىندە جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەت.
«كەدەن, قۇرىلىس, ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنداعى جەمقورلىقپەن كۇرەسۋگە باسا ءمان بەرۋ كەرەك. جاۋاپتى مينيسترلىكتەر وسى باعىتتار بويىنشا جەمقورلىقتى جۇيەلى نەگىزدە جويۋ جونىندە جوسپار ازىرلەۋى قاجەت. بۇل جوسپاردى ءبىرىنشى توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مۇقيات پىسىقتاپ, ۇسىنۋدى تاپسىرامىن. بارلىق ءىس-شارانى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىمەن كەلىسۋ قاجەت. قۇزىرلى ورگاندارداعى ءبىرىنشى باسشىلاردىڭ جۇمىسىن جەمقورلىقپەن كۇرەس كورسەتكىشى ارقىلى دا باعالايتىن بولامىن», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت مەملەكەت بەلگىلەيتىن باعالاردى رەتتەۋ كەزىندەگى جەمقورلىقتى تۇبەگەيلى جويۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋداردى.
ء«تيىستى ۋاكىلەتتى ورگاندار باعانى بەلگىلەگەن كەزدە ونىڭ قانشالىقتى نەگىزدى ەكەنىن مۇقيات قاراۋى كەرەك. مۇنىڭ استارىندا ەكونوميكالىق سەبەپتەن بولەك, بىرەۋدىڭ جىمىسقى ارەكەتى جاتقان جوق پا دەگەن ساۋال تۋىندايدى. مىسالى, وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەر تەمىرجول سالاسىن جەمقورلىق جايلاعانىن ايتىپ, ۇنەمى شاعىمدانادى. كاسىپكەرلەر ناقتى ءبىر نىسانعا اپاراتىن تەمىرجولدى پايدالانعانى ءۇشىن تولەيتىن اقىنىڭ كولەمىنە بايلانىستى نارازىلىق بىلدىرۋدە. وسىعان وراي, ءبىر ۋاقىتتا بىرنەشە وڭىردەن – قوستاناي, شىعىس قازاقستان, تۇركىستان, اقمولا جانە پاۆلودار وبلىستارىنان ارىز تۇسكەن. مونوپوليست كومپانيالار باعانى ءوز بەتىمەن ەسەلەپ وسىرگەن. بۇل حالىق تۇتىناتىن تاۋارلاردىڭ باعاسىنا بىردەن اسەر ەتەدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى ساتىپ الۋلاردىڭ تۇتاس جۇيەسىن قايتا قاراۋدى تاپسىردى. پرەزيدەنت مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلارعا بەدەلى بار, ءتيىستى تەحنيكاسى بار, بىلىكتى جۇمىسشىلارى بار, سالىقتى ۋاقتىلى تولەيتىن وندىرۋشىلەر قاتىسۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
«قازىر سىبايلاس جەمقورلىقتى ناقتى جويۋدىڭ ورنىنا, پروتسەستى بيۋروكراتيالاندىرۋ ءجۇرىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. تاپسىرىستى ورىنداۋشىنى تاڭداۋعا بىرنەشە اي كەتەدى, بىراق ءبارىبىر ساپا مەن ادالدىق جەتىسپەيدى. قولدانىستا بار نورماتيۆتىك سۇزگىلەرگە قاراماستان, قانداي تەندەر بولسىن, ونى كىم جەڭەتىنى كوبىنە بەلگىلى بولىپ تۇرادى. ماسەلەن, ەكى جىلدا «قازاۆتوجول» تەحنيكالىق قاداعالاۋ قىزمەتى 99 ساتىپ الۋ كونكۋرسىن وتكىزگەن. ولاردىڭ تەڭ جارتىسىن ۇلەستىككە قاتىسى بارى ايقىن ءتورت كومپانيا جەڭىپ العان. ال ەلىمىزدە اككرەديتاتسيادان وتكەن ەكى مىڭنان استام ۇيىم مەن سەرتيفيكاتتالعان التى مىڭنان استام ساراپشى بار. سوندىقتان حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كومپانيالاردىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلارعا سيرەك قاتىساتىنىنا تاڭعالۋعا بولمايدى», دەدى پرەزيدەنت.
ۇكىمەتكە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل جانە قارجى مونيتورينگى ورگاندارىمەن بىرلەسىپ, مەملەكەت پەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ساتىپ الۋلارىن رەتتەۋ تاسىلدەرىن, سونىڭ ىشىندە وسى سالاداعى مەملەكەتتىك باقىلاۋ جۇيەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ تاپسىرىلدى.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك سالاسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى باقىلاۋدى كۇشەيتۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. ۇكىمەت مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك تۋرالى زاڭدى تۇبەگەيلى جاڭارتۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋعا ءتيىس.
پرەزيدەنت سالىق جانە كەدەن سالاسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋ ماسەلەلەرىنە ارنايى توقتالدى.
«قىتايمەن ءوزارا ساۋدا-ساتتىق تۋرالى ەكى ەلدىڭ ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرى ەكى ءتۇرلى. ولاردىڭ اراسىندا ميللياردتاعان دوللار ايىرماشىلىق بار. بىلتىر بۇل كورسەتكىش 5,7 ميلليارد دوللارعا جەتتى. مۇنداي ۇلكەن ايىرماشىلىق قالاي پايدا بولعانىن ەشكىم ءتۇسىندىرىپ بەرە المايدى. اشىعىن ايتقاندا, بۇل – كونتراباندا. كەلەڭسىزدىكتىڭ بار ەكەنىن كاسىپكەرلەر دە راستاپ وتىر. ساۋالناماعا قاراساق, شەتەلمەن ساۋدا جاسايتىن ادامداردىڭ 90 پايىزى جەمقورلىقپەن بەتپە-بەت كەلگەن. ونىڭ ىشىندە 45 پايىزى كەدەنشىلەرگە پارا بەرۋگە ءماجبۇر بولعان. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى ءۇش كولىكتىك باقىلاۋ بەكەتىن جەمقورلىق ابدەن جايلاعانىن انىقتادى. ەلىمىزدە مۇنداي 49 بەكەت بار. كەدەن جانە كولىكتىك باقىلاۋ سالاسىنداعى پاراقورلىق ترانزيتتىك الەۋەتىمىزدى تولىق پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت حالىق اراسىندا اقپاراتتىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى كۇشەيتۋگە شاقىردى. بۇكىل قوعامدى جەمقورلىقپەن كۇرەسۋگە جۇمىلدىرۋ قاجەت. «جەمقورلىق – ىندەت, ونىمەن كۇرەسۋ – مىندەت» قاعيداتىن بارشانىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ بۇكىل مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ورتاق جۇمىسى بولۋعا ءتيىس. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك اپپاراتتا جوبالىق باسقارۋ قاعيداتتارىن ەنگىزۋدى جالعاستىرۋ ماڭىزدى. بارلىق مەملەكەتتىك ورگان جۇمىستىڭ جاڭا فورماتىنا بەلسەندى كىرىسىپ, ولاردى ءىس جۇزىندە قولدانۋى كەرەك.
«جالپى اكىمشىلىك تاسىلدەردەن باس تارتىپ, باسقارۋدىڭ زاماناۋي تەحنولوگيالارىنا جان-جاقتى بەت بۇرۋ قاجەت. مەملەكەتتىك قىزمەت جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگان مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ءىس جۇزىندە سەرۆيستىك جانە تۇتىنۋشىعا قولايلى بولۋى ءۇشىن مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىن قايتا قۇرۋى كەرەك», دەدى پرەزيدەنت.
ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ مۇشەسى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جونىندەگى اگەنتتىكتىڭ قوعامدىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى مارات ءباشىموۆ قوعامدىق باقىلاۋدى كەڭەيتۋدى جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋدى ۇسىندى.
«كادر ماسەلەسىندە ادامنىڭ مورالدىق تۇرعىدان تازا بولۋى كەرەك ەكەنىنە باسا ءمان بەرىلگەنىن قالايمىن. ونىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قانداي دا ءبىر قاتىسى بار دەگەن سىبىس مۇلدە بولماۋى قاجەت. كەيدە قارايسىڭ, وقيسىڭ: اكىمدەر الدەبىر مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردى قايتالايدى, ءبىر قىزمەتتەن ەكىنشى قىزمەتكە اۋىسادى. مۇنى جۇرتشىلىق اۋىر قابىلدايدى. بارلىق مەملەكەتتىك ورگان جانە جۇرتشىلىق ءاردايىم بىرگە كۇش جۇمىلدىرا وتىرىپ, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسۋگە جانە وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تاربيەسىنە اتسالىسۋعا ءتيىس», دەدى مارات ءباشىموۆ.
وسىعان بايلانىستى قاسىم-جومارت توقاەۆ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالاردى تاعايىنداعان كەزدە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ قورىتىندى انىقتاماسىن مىندەتتى تۇردە تالاپ ەتۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
جيىن بارىسىندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى مارات احمەتجانوۆ, كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ۋاكىل رۋستام ءجۇرسىنوۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ەربول قاراشۇكەەۆ, تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى باعدات مۋسين ءسوز سويلەدى.
