قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ەل حالقىنا جولداعان «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى بيىلعى جولداۋىندا ۇزاق مەرزىمگە باعدارلانعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنان تۋىندايتىن اسقارالى مىندەتتەر جانە ءبىر سارالانىپ, ەل حالقى تاياۋ جىلداردا ىسكە اسىرۋعا ءتيىس ناقتى تاپسىرمالار العا قويىلدى. جاڭا تەحنولوگياعا, يننوۆاتسياعا, اۋىل شارۋاشىلىعىن جاڭاشا دامىتۋعا, الەۋمەتتىك سالاعا قاتىستى سان الۋان ماسەلەلەر قامتىلعان قۇجاتتا الەمدەگى اسا دامىعان وزىق 30 ەلمەن يىق تەڭەستىرۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەكتىگى تۇجىرىمدالىپ, ءتيىستى ورىندارعا باعىت-باعدار بەرىلدى. سونىڭ ىشىندە جولداۋدا مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنا قاتىستى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار جۇمىسىن جەتىلدىرۋ كەرەكتىگى, الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا ۇمتىلىس كەزىندە بىزگە ادال باسەكەلەستىك, ادىلەتتىلىك, زاڭنىڭ ۇستەمدىگى جانە جوعارى قۇقىقتىق مادەنيەت احۋالى قاجەتتىگى اتاپ كورسەتىلگەن.
ەلباسىنىڭ وسىناۋ جاسامپاز ساياساتىن زاڭ تۇرعىسىنان سۇيەمەلدەۋگە پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتتارى دا, ونىڭ ىشىندە «ءوڭىر» دەپۋتاتتىق توبى دا ءوز ۇلەسىن قوسۋعا ۇمتىلادى.
جالپى, قازاقستاننىڭ وڭىرلەرىن دامىتۋ ماسەلەسىنىڭ ۇنەمى ەلباسىنىڭ نازارىندا ەكەنىن, وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلوردانى الماتىدان اقمولاعا كوشىرگەننەن كەيىن كوپ ۇزاماي-اق استانانىڭ ەلدى وركەندەتۋدە لوكوموتيۆ بولۋعا تيىستىگى جونىندە ايتقان بەينەلى سوزدەرىنىڭ بۇگىندە اقيقاتقا اينالعانىن كورىپ وتىرمىز. كۇننەن كۇنگە كوركەيە, اسەمدەنە تۇسكەن استاناعا قاراپ بوي تۇزەگەن قازاقستان وڭىرلەرى, وبلىس ورتالىقتارى, قالالار, اۋداندار سەرپىندى دامۋ ۇستىندە.
ارينە, بۇعان قاراپ, بىزدە ءبارى تاماشا ەكەن عوي دەگەن قورىتىندى جاساۋدىڭ ءجونى جوق. ءومىر بولعان سوڭ تۇيتكىلدى ماسەلەلەر كەزدەسپەي تۇرمايدى. دەمەك, سان الۋان پروبلەمالار دا تۋىندايدى. ونىڭ ىشىندە كۇرمەۋى كۇردەلىلەرى دە بار.
اتاپ وتكەن «ءوڭىر» دەپۋتاتتىق توبىنىڭ نەگىزگى ماقساتى دا قازاقستان وڭىرلەرىنىڭ حالقىمەن تىعىز بايلانىستا بولىپ, ەلباسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ بارىسىندا ەل اراسىندا تۋىندايتىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرگە نازار اۋدارۋ, ءزارۋ پروبلەمالاردى قاجەت كەزىندە جەرگىلىكتى جەردە تالقىلاپ, ءتيىستى ورىنداردا ماسەلەنىڭ دۇرىس شەشىلۋىنە كوڭىل اۋدارۋ بولىپ تابىلادى.
ءسوز رەتىنە قاراي, 2007 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان «ءوڭىر» دەپۋتاتتىق توبى سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ ەرىكتى تۇردەگى بىرلەستىگى ەكەنىن, ونىڭ جۇمىسىنىڭ باسىم باعىتى ەلباسىنىڭ حالىققا جولداۋلارىنان تۋىندايتىن تاپسىرمالارىنا سايكەس رەسپۋبليكا ءوڭىرلەرىنىڭ دامۋىنا جاردەمدەسۋ بولىپ تابىلاتىنىن نازارعا سالا كەتكىمىز كەلەدى.
بۇل جاردەمدەسۋدىڭ قاي تۇرعىدا جۇرگىزىلەتىنىن تاراتىپ ايتار بولساق, ول – وڭىرلەردى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەۋدى, وسى باعىتتا قابىلدانعان قولدانىستاعى زاڭناماعا مونيتورينگ جۇرگىزۋدى جانە وڭىرلەردى دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قوعامدىق پىكىردى زەردەلەۋدى, ەلدى جانە وڭىرلەردى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامىتۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات جونىندە حالىقتى حاباردار ەتۋدى, وڭىرلەردى دامىتۋ سالاسىنداعى زاڭنامانىڭ جاي-كۇيىنە جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن اۋدارۋدى, پارلامەنت سەناتى جانىنداعى جەرگىلىكتى وكىلدى ورگاندارمەن (ماسليحاتتارمەن) ءوزارا ءىس-قيمىل جونىندەگى كەڭەسپەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەۋدى, رەسپۋبليكا ءماسليحاتتارىنىڭ دەپۋتاتتارىمەن ۇدايى بايلانىستا بولۋدى, وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ بارلىق ماسەلەلەرى بويىنشا ۇكىمەتپەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋدى جانە باسقا دا ماسەلەلەردى قامتيدى.
الەمدىك تاجىريبە گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنىڭ, تابيعي-كليماتتىق, دەموگرافيالىق جاعدايىنىڭ, تاريحي دامۋىنىڭ سان الۋاندىعىنا جانە باسقا دا فاكتورلارعا وراي وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيىنىڭ اركەلكى بولىپ كەلەتىنىن كورسەتەدى. سوندىقتان ءاربىر مەملەكەت ءوڭىرلەردىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن جاقسارتۋعا ۇمتىلادى, ياعني وڭىرلەردىڭ دامۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان وڭىرلىك ساياسات جۇرگىزەدى.
ماسەلەگە وسى تۇرعىدان كەلگەندە «ءوڭىر» دەپۋتاتتىق توبى ءوزى قۇرىلعالى بەرگى ۋاقىت ىشىندە وڭىرلەردى دامىتۋ سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرە ءتۇسۋ جانە ولاردىڭ دۇرىس ءارى بىركەلكى قولدانىلۋى جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەۋگە باعىتتالعان بىرقاتار ءىس-شارالارعا قوزعاۋشى بولدى. اتاپ ايتقاندا, «ءوڭىر» دەپۋتاتتىق توبىنىڭ مۇشەلەرى ەل ۇكىمەتىنە, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندارعا جولداعان وزدەرىنىڭ ساۋالدارىندا وڭىرلەردى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامىتۋدىڭ پەرسپەكتيۆالىق ماسەلەلەرىن, ونىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋدىڭ, دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ, كوممۋنالدىق مەنشىكتىڭ, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ جاي-كۇيىن, اۋىلدى اۋىز-سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بارىسىن, بالالار ۇيلەرىنە قامقورلىقتىڭ جاعدايىن, سونداي-اق, وبلىستار مەن اۋداندارداعى, قالالار مەن اۋىلدارداعى ەلدى مەكەندەردىڭ شۇعىل شەشۋدى تالاپ ەتەتىن جانە باسقا دا ماسەلەلەرىن كوتەرەدى.
ادەتتە دەپۋتاتتىق ساۋالداردا ايتىلعان ماسەلەلەردى ۇكىمەت زەردەلەيدى, كوپتەگەن ساۋالدار قولداۋ تاۋىپ, ولاردا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر بويىنشا شارالار قابىلدانىپ جاتادى. بۇدان ۇكىمەتتىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارعا سەرگەك قارايتىنى بايقالادى. وسىعان بايلانىستى ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىك. بىرەر جىل بۇرىن «ءوڭىر» دەپۋتاتتىق توبى «2011-2020 جىلدارعا ارنالعان «اق بۇلاق» باعدارلاماسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋ بارىسى تۋرالى» تاقىرىبىنا ءتيىستى قۇزىرلى مەكەمەلەردى قاتىستىرا وتىرىپ ارنايى وتىرىس وتكىزىپ, وندا ەلدى مەكەندەردى تازا اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان اتالعان باعدارلامانىڭ ورىندالۋ بارىسىنداعى كەمشىلىكتەر سىنعا الىنىپ, تيىسىنشە ۇكىمەتكە ساۋال جولدانعان ەدى. وسى ساۋالعا وراي ۇكىمەت تاراپىنان الىنعان جاۋاپتا دەپۋتاتتار ساۋالىندا قويىلعان ماسەلەنىڭ, ءتيىستى ورگاندارعا ايتىلعان سىننىڭ ورىندى ەكەنى, ودان قورىتىندى شىعارىلاتىنى ايتىلعان.
پارلامەنت سەناتى جانىنداعى «ءوڭىر» دەپۋتاتتىق توبىنىڭ جۇمىس جوسپارىنا سايكەس, وڭىرلەرگە شىعىپ, جەرگىلىكتى جەرلەردە كوشپەلى وتىرىستار وتكىزۋ ءداستۇرى قالىپتاسقان. حالىقپەن جۇمىس ىستەۋدىڭ مۇنداي ءتاسىلىنىڭ ءبىرسىپىرا ارتىقشىلىقتارى بار. بىرىنشىدەن, جەرگىلىكتى جەردەگى جاعدايدى ءوز كوزىڭمەن كورىپ, تانىساسىڭ. ەكىنشىدەن, تۇرعىندارمەن كەزدەسۋ ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىن جەتە تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى. وسىلايشا, ءتيىستى ورىنداردىڭ الدىنا ماسەلە قويۋ بارىسىندا ءوزىڭ قابىلداعان شەشىمنىڭ دۇرىستىعىنا تولىق سەنىمدى بولاسىڭ.
سوڭعى جىلداردا قاي جاعىنان العاندا دا پايدالى وسىنداي بىرنەشە كوشپەلى وتىرىستار وتكىزىلىپ, ولاردا وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا قاتىستى ءارتۇرلى ماسەلەلەر كوتەرىلدى. ولاردىڭ ءبىرى ششۋچە-بۋراباي كۋرورتتىق ايماعىن دامىتۋ پەرسپەكتيۆاسىنا, ەندى ءبىرى استانا قالاسىنىڭ توڭىرەگىندە ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن دامىتۋدىڭ كەلەشەگىنە, ءۇشىنشىسى, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋعا جانە ءبىرى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىنە ارنالىپ جاتادى. بۇلاردىڭ بارىندە دە ءوڭىر ءۇشىن, جالپى, حالىق ءۇشىن شەشىمىن كۇتكەن ءزارۋ ماسەلەلەر قوزعالاتىنى, ولاردى شەشۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلىپ, ءتيىستى ورىنداردىڭ الدىنا ماسەلە قويىلاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
«ءوڭىر» دەپۋتاتتىق توبى مۇشەلەرىنىڭ, وبلىس اكىمدىگى قىزمەتكەرلەرىنىڭ, وبلىستىڭ وكىلدى ورگاندارىنىڭ, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جانە وقۋ ورىندارى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا الماتى وبلىسىندا بولعان كوشپەلى وتىرىستىڭ مازمۇنىنا قىسقاشا توقتالىپ وتەيىن. كوشپەلى وتىرىس بارىسىندا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنىڭ اياسىندا حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ساياساتقا قاتىستى ماسەلەلەر كەڭ اۋقىمدا تالقىلاندى.
ەڭ الدىمەن, ەلىمىزدە بۇل باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار ساراپقا سالىندى. بيلىكتىڭ زاڭ شىعارۋ تارماعى مەن جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ وسىلايشا ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارىپ دەگەندەي بىرلەسە جۇمىس ىستەۋى وبلىستاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان سەرپىندى دامۋىنا قولعابىس جاسايتىنىنا سەنىم ءبىلدىرىلدى. مۇنان سوڭ ەلىمىزدى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا, سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە جۇزەگە اسىرىلعان يگى ىستەرگە شولۋ جاسالىپ, ىشكى جالپى ءونىمنىڭ وسىمىنە ءوندىرۋشى سالا عانا ەمەس, وڭدەۋشى سالانىڭ دا العاش رەت ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ وتىرعانى ورتاعا سالىندى.
جالپى, باعدارلامادا بەلگىلەنگەن كاسىپورىندار تولىقتاي پايدالانۋعا بەرىلگەندە, 181 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورىندارى پايدا بولاتىنى ءتۇسىندىرىلدى. اتالعان باعدارلاما جۇمىس ىستەي باستاعالى بەرى رەسپۋبليكادا ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ جۇرگەندەردىڭ سانى 25 مىڭعا قىسقارعانى جەتكىزىلدى. جالپى, جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىنىڭ الماتى وبلىسىندا جاقسى جولعا قويىلعانى اڭعارىلادى. «جۇمىسپەن قامتۋ جول كارتاسى-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا بىلتىر وبلىستىڭ 5,5 مىڭنان استام تۇرعىنى قاتىسقان, تاعى 4,5 مىڭعا جۋىق ادام مەملەكەتپەن الەۋمەتتىك كەلىسىمشارتقا وتىرعان. تۇتاستاي العاندا, وبلىس بويىنشا باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا 10 ميللياردتان استام تەڭگە بولىنگەن بولسا, وتكەن جىلى سونىڭ 7 ميللياردى يگەرىلىپتى.
كوشپەلى وتىرىس بارىسىنداعى كەزدەسۋ اياسىندا, سونداي-اق, اۋىل جاستارىمەن جۇمىس, كەلەشەگى جوق اۋىلداردىڭ تۇرعىندارىن ەكونوميكاسى دامىعان ورتالىقتارعا كوشىرۋ, وبلىستا كاسىبي جانە تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى تالقىعا سالىندى. جۇمىسسىزدىق پەن كەدەيلىكتى ازايتۋ, كادرلاردىڭ الەۋەتىن جانە كاسىپكەرلەردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋعا ىقپال ەتەتىن بىرقاتار ناقتى ۇسىنىستار دايىندالدى.
وڭىرلەرمەن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرىلاتىن مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. سونىڭ ءبىرى – رەسپۋبليكانىڭ جەرگىلىكتى جەرلەرىندەگى ماسليحاتتارمەن بىرلەسىپ جۇرگىزىلەتىن جۇمىستار كوبىنە سەنات قابىرعاسىندا قابىلداناتىن زاڭدارمەن بايلانىستى بولىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, دەپۋتاتتىق توپ وزدەرىنىڭ زاڭنامالىق باستامالارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن وبلىستىق, اۋداندىق ماسليحاتتارمەن ىنتىماقتاستىقتى جۇيەلى تۇردە ىسكە اسىرادى. مىسالى, وتكەن جىلدارى «مەملەكەتتىك م ۇلىك تۋرالى», «ەنەرگيا ۇنەمدەۋ تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە شارۋا (فەرمەرلىك) قوجالىقتارى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى», «ازاماتتىق قورعاۋ تۋرالى» جانە «جول ءجۇرىسى تۋرالى» زاڭ جوبالارى الدىن الا ءتيىستى ءماسليحاتتاردىڭ قاراۋىنا جىبەرىلىپ, پىسىقتالدى, پىكىر الماسۋلار جۇرگىزىلدى, ءماسليحات دەپۋتاتتارى تاراپىنان ايتىلعان ۇسىنىستار نازارعا الىندى. مۇنىڭ ءوزى زاڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە اسەرىن تيگىزەتىنىن ۋاقىت دالەلدەپ وتىر.
«ءوڭىر» دەپۋتاتتىق توبى مۇشەلەرىنىڭ ماسليحاتتارمەن ءوزارا ءىس-قيمىلى سەناتتا قۇرىلعان ورگان – جەرگىلىكتى وكىلدى ورگاندارمەن (ماسليحاتتارمەن) ءوزارا ءىس-قيمىل جونىندەگى كەڭەس شەڭبەرىندە دە جۇزەگە اسىرىلادى.
دەپۋتاتتىق توپ مۇشەلەرىنىڭ «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ قوعامدىق قابىلداۋ ورىندارىندا ازاماتتاردى قابىلداۋعا, ولارمەن بەتپە-بەت جۇزدەسىپ, حالىقتىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن شەشۋگە قولدان كەلگەنشە قولعابىس جاساۋعا ۇمتىلاتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ءارتۇرلى قۇرىلىمدارىنىڭ وكىلدەرى بەلسەنە قاتىساتىن پارتيانىڭ قوعامدىق قابىلداۋ ورىندارىندا جۇرگىزىلەتىن جۇمىس, شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ازاماتتاردىڭ وزەكتى پروبلەمالارىنا دەن قويىپ, تەز ارادا شەشىم قابىلداۋدىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى نىسانى بولىپ تابىلادى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى بيىلعى جولداۋىندا ايتىلعانداي, الەۋمەتتىك سالانى دامىتۋدىڭ 2050 جىلعا دەيىن باستى باعدارلارى ناقتى ينديكاتيۆتى تسيفرلاردا كورسەتىلگەن. ءبىز ىشكى جالپى ءونىم كولەمىن جان باسىنا شاققاندا 4,5 ەسە – 13 مىڭ دوللاردان 60 مىڭ دوللارعا دەيىن ارتتىرۋىمىز كەرەك. قازاقستان حالىق قۇرىلىمىندا ورتا تاپ ۇلەسى باسىم ەلگە اينالادى. ۋربانيزاتسيانىڭ جاھاندىق ۇردىسىنە وراي قالالىق تۇرعىندار ۇلەسى بارلىق حالىقتىڭ قازىرگى 55 پايىزىنان 70 پايىزداي دەڭگەيگە دەيىن وسەدى. قازاقستاننىڭ قالالارى مەن ەلدى مەكەندەرىن ساپالى جولدار مەن كولىكتىڭ بارلىق ءتۇرىنىڭ جۇردەك باعىتتارى بايلانىستىرادى.
جولداۋدىڭ وسىناۋ جاسامپاز جولدارىنان ءبىز قازاقستانىمىزدىڭ, ونىڭ وڭىرلەرىنىڭ بۇگىنگىدەن دە زور قارقىنمەن قارىشتاپ دامىعانىن كورگەندەي بولامىز. ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە ۇلەس قوسۋ ءار ازاماتتىڭ پارىزى دەپ سانايمىز.
ەرمەك جۇماباەۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى,
كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ مۇشەسى,
«ءوڭىر» دەپۋتاتتىق توبىنىڭ جەتەكشىسى.
