اۋىلدىق جەردە تۇرىپ, ءۇي سالاتىن جەر جوق دەگەنگە سەنۋدىڭ ءوزى قيىن. ءتىپتى كوز الدىڭىزعا ەلەستەتە الماس ەدىڭىز. ەلدىڭ وكپەسىن قارا قازانداي قىلعان, ورىندى وكپە-نازىن تۋىنداتىپ وتىرعان جايىلىم ماسەلەسى تالايدان بەرى ايتىلىپ كەلەدى. بۇل جايعا ەل پرەزيدەنتى دە كوڭىل اۋدارعان. ماسەلەن, مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا بىلاي دەپ ايتقان بولاتىن: «جايىلىمدىق جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ دا وتە ماڭىزدى. قازىر مال جاياتىن جەرگە شارۋالاردىڭ قولى جەتپەي ءجۇر. ويتكەنى مۇنداي القاپتاردى كەيبىر بەلگىلى ادامدار يەلەنىپ العان. ءتىپتى ونى ادام اياعى باسپايتىنداي ەتىپ قورشاپ تاستاعان. اكىمدەر ءتۇرلى سەبەپتەردى سىلتاۋراتىپ, ىقپالدى ادامداردىڭ ىعىنا جىعىلىپ, بۇل ماسەلەنى شەشە الماي وتىر. ۇكىمەت قۇزىرلى ورگاندارمەن بىرلەسىپ, وسى احۋالدى وزگەرتەتىن باتىل شارالار قابىلداۋعا ءتيىس. جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ مالىن جايىلىمدىق جەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا نازار اۋدارۋ قاجەت. ولاردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى جانە كورسەتىلەتىن قولداۋ تاسىلدەرى «جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار تۋرالى» بولەك زاڭدا كورىنىس تابۋى كەرەك. ۇكىمەت بۇل زاڭ جوباسىن وتە قىسقا مەرزىمدە ازىرلەۋگە ءتيىس».
الدىمەن جايىلىم ماسەلەسى تۋرالى ايتا كەتەلىك. سادوۆىي اۋىلدىق وكرۋگىنە ەلىكتى جانە زارەچنىي ەلدى مەكەندەرى قارايدى. وكرۋگ ورتالىعى سادوۆىي اۋىلىن قوسا ەسەپتەگەندە, وسى ءۇش اۋىلداعى مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان قاۋىم قازىر زار يلەپ وتىر.
– وسىدان ەكى جىل بۇرىن ءبارى ويداعىداي ەدى, – دەيدى اۋىل تۇرعىنى تاۋەكەل تۇرسىنبەك, – كەيىن اۋىلدىڭ ىرگەسىندەگى جەردىڭ ءبارىن «اگروترەيد كوكشە» جشس الدى دا, بىزگە مال جاياتىن توقىمداي جەر قالمادى. جايىلىم سەرىكتەستىكتىڭ ەگىن ەگەتىن القابىنىڭ ارعى جاعىندا. ءتورت اياقتى مال اتالعان جايىلىمعا جەتە المايدى. ەگىننىڭ ۇستىنەن باسىپ وتۋگە بولمايدى. ال سوندا حالىق كۇن كورىپ وتىرعان ءتورت ت ۇلىگىن قالاي باقپاق؟ قىسى-جازى قوراعا قاماپ تاعى باعا المايسىڭ. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ وكپە-نازى وسىدان باستالدى. اۋدان باسشىلارىنا ارىزداندىق, جازىلعان شاعىمدا ەسەپ جوق. كەيىن سەرىكتەستىك باسشىلارى ەل تىلەگىن ەسكەرىپ, ەنى 100 مەتر بولاتىن جول قالدىردى. بىراق اياقتى مالدى جايقالىپ ءوسىپ تۇرعان كوك ەگىننىڭ اراسىمەن ايداپ ءوتۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس, ۇزىندىعى ءبىر شاقىرىمنان اساتىن جولدان وتكەنشە باقتاشى قايىرىپ ۇلگەرمەيدى. ءتۇنى بويى قاماۋدا ءتىلىن تىستەپ تۇرعان اش مال جايقالىپ ءوسىپ تۇرعان ەگىنگە ءتۇسىپ كەتەدى. ويتكەنى مال ايدايتىن جول وتە تار. ال ەگىنگە تۇسسە, امال جوق ايىپپۇل تولەيمىز.
جايىلىم بار, تەك الىستا. كوكشەتاۋ-اتباسار تاس جولىنىڭ بويىنداعى وسى اۋىلدان 15-20 شاقىرىم جەردەگى اقادىر اۋىلىنىڭ ماڭىندا 10 مىڭ گەكتار قۇنارلى جەر مال باعىلماي, ەگىن ەگىلمەي تۋسىراپ بوس جاتىر. بۇل جەردى دە سەرىكتەستىك جالعا العان ەكەن. بىراق كادەگە اسىرماعان. وسى جايىلىمدا اۋىلدىڭ ءتورت ت ۇلىك مالىن باعۋعا ابدەن بولادى. بىراق وعان جەتە المايسىڭ. جول بويى ەگىستىك القاپتارى. دەمەك وكرۋگ, اۋدان باسشىلارى ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن سەرىكتەستىكتەر مەن قوجالىقتارعا جەر بولگەن كەزدە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ مۇددەسى مۇلدەم ەسكەرىلمەگەن. تىعىرىقتان شىعاتىن جول ءالى دە بار. كادەگە اسپاي جاتقان 10 مىڭ گەكتار جەردى ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن, ەگىستىك القاپتارى اۋىلدىڭ ىرگەسىندە ورنالاسقان سەرىكتەستىكتەرگە بەرىپ, ماڭايدى بوساتسا, ەشقانداي وكپە-ناز تۋماس ەدى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگى قازىر جايىلىمدىق, شابىندىق جەر بولماعاندىقتان, مال ۇستاي الماي وتىر. وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى اۋىل تۇرعىندارى ازدى-كوپتى مال ۇستاسا, ارتىق ونىمدەرىن ساتىپ كۇنكورىستەرىنە جاراتپاي ما؟! تاياۋدا اۋىل ادامدارى جىلدار بويى قوردالانىپ قالعان وسى وتكىر ماسەلەنى ايتىپ, وبلىستىق اكىمدىككە دەيىن بارعان. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى عالىمجان ابدىحالىقوۆ زەرەندى اۋدانىنىڭ باسشىلارى جانە «اگروترەيد كوكشە» جشس باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قايرات جانداەۆپەن اقىلداسا كەلىپ, ەگىن ۇستىنەن مالدى جايىلىمعا وتكىزەتىن جولدىڭ اۋقىمىن 300 مەترگە دەيىن كەڭەيتۋگە كەلىستى. ۋادەنىڭ قالاي ورىندالارى بەلگىسىز. ايتسە دە, اۋىل تۇرعىندارى ۇمىتتەنىپ وتىر.
اۋىلدا مال ۇستاپ, ءوز كۇنىمىزدى ءوزىمىز كورەمىز دەپ العا ۇمتىلعان ادامدار از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – بەيسەنبەك زيناتبەك. الدىنان جۇمىس ۇركىپ وتىراتىن ازاماتتىڭ وكپە-نازى دا ورىندى. قازىر ءبىر ءوزى 70 باس ءىرى قارا باعىپ وتىر. شابىندىق جەر بولماعاندىقتان, مال ازىعىن ساتىپ الادى. بيىل وعان 4 ملن تەڭگە قاراجاتىن جۇمساپتى. 35 ساۋىن سيىرىنىڭ ءسۇتىن كورشى-قولاڭعا ءليترىن 150 تەڭگەدەن ساتادى. مال باعۋعا جايىلىم بولماعاندىقتان, جاعدايى جوق اۋىل تۇرعىندارى ءسۇتتى ساتىپ الۋعا ءماجبۇر.
ماعان بار-جوعى 10 گەكتار جەر كەرەك. سول جەرگە جۇگەرى, ەكپە ءشوپ ەگىپ, مال ازىعىن قامداسام, شارۋام تۇزەلىپ قالار ەدى. نەسيەگە مال الىپ, باعىپ وتىرمىز. جازدىگۇنى مالدى وسى ارادان 50 شاقىرىم جەردەگى باسقا اۋىلدىڭ جايىلىمىندا باعىپ لاجدادىم, – دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى بەيسەنبەك زيناتبەك, – بۇل دا وڭتايلى جول ەمەس.
شارۋا قوجالىعى باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءۇي ىرگەسىندەگى شارباعىنىڭ ارعى جاعى ەگىستىك القابى. جازدىڭ كۇندەرى ەگىستىككە سەپكەن حيميالىق ءدارىنىڭ ءيىسى تىنىس الدىرمايدى. قازىر اۋىل تۇرعىندارى 200-گە جۋىق قارا مال مەن 300-ءدىڭ ۇستىندەگى قوي-ەشكىنى ارەڭ-ارەڭ باعىپ وتىر. قاراجاتى بارلار جەم-ءشوبىن ساتىپ الادى. بىراق ولاي مال باعۋدىڭ ءوزى ءتيىمسىز, ويتكەنى بيىلعىداي قۇرعاقشىلىق جىلى مال ازىعى كۇرت قىمباتتاپ كەتكەن.
ءمان-جايدى اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدىگىنىڭ باس ماماندارى ولجاس قايىرجانوۆ پەن فاريزا امانباەۆادان بىلدىك. تاناپتىڭ تابالدىرىققا دەيىن جىرتىلۋى شىندىق. ونى ايتاسىز, وسى اۋىلدىڭ تۇرعىندارى ونداعان جىل بويى ءۇي سالاتىن جەر تەلىمىنە قول جەتكىزە الماي وتىر. كەزەكتە تۇرعانداردىڭ سانى 200-دەن اسقان. بارلىعى 649 ادام تۇراتىن اۋىل ءۇشىن وتە كوپ كەزەك. ال كەزەكتىڭ العا جىلجيتىن ءتۇرى جوق. ويتكەنى اۋىلدىڭ ىرگەسىنە دەيىن ەگىن ەگىلگەندىكتەن, الاقانداي جەر قالماعان.
اۋىل تۇرعىندارى اسپانداعى ايدى الىپ بەرىڭدەر دەپ بۋىنسىز جەرگە پىشاق ۇرىپ وتىرعان جوق. بار بولعانى مال جاياتىن جايىلىم مەن شابىندىقتىڭ جانە ءۇي سالاتىن جەر تەلىمىنىڭ ماسەلەسى شەشىلسە بولعانى. جۇرتتىڭ جانايقايىنا نازار اۋداراتىن, ءتۇيىندى ماسەلەنى ءبىرجولا شەشەتىن ۋاقىت ابدەن جەتتى. جان-جاعىنىڭ ءبارى ءشوبى شۇيگىن القاپ, ەل ىرگەسىن جاناي وتەتىن وزەنى بار جەردە ءورىس تاپپاي قينالعاندىقتارى كىمنىڭ بولسىن جانىنا باتقانداي. وكىنىشتى-اق!
اقمولا وبلىسى,
زەرەندى اۋدانى
