وسكەمەن مەن سەمەيدە ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك, كوكونىستەردىڭ باعاسىن بىرقالىپتى دەڭگەيدە ۇستاۋعا باعىتتالعان شارالاردىڭ ءبىرى – تۇراقتاندىرۋ قورى ونىمدەرىن ساتۋ. بۇگىندە بۇل قور كارتوپ, ءسابىز, پياز, قىرىققابات سياقتى كوكونىس تۇرلەرى مەن حالىق ءجيى تۇتىناتىن قانت, ماكارون, كۇرىش, قاراقۇمىق جارماسى, كۇنباعىس مايى جانە جۇمىرتقا ونىمدەرىن بەلگىلى ءبىر شەكتىك باعادان اسىرماي ساۋدا سورەلەرىنە قويعان. الايدا تۇتىنۋشىلار ارزان ءونىمنىڭ تەز تاۋسىلىپ كەتەتىنىن ايتسا, ەندى ءبىرى مۇنشالىقتى ارزان ءونىم بارىنا سەنبەدى. شىندىعىندا, كيلوگرامى 82 تەڭگەلىك كارتوپ قالانىڭ باسقا دۇكەندەرىنەن تابىلمايدى. ال تۇراقتاندىرۋ قورىنىڭ ەلۋگە جۋىق نۇكتەسى بار. بىراق تۇرعىندار ايتقانداي قور ونىمدەرى تەز تاۋسىلادى.
رەيد كەزىندە انىقتالعانداي, كوپتەگەن ساۋدا نۇكتەسىندە قور ونىمدەرى تولىق كولەمدە بولماسا, ەندى بىرىندە تاۋارلاردىڭ باعاسى كوزگە ەلەۋسىز جەرلەرگە ورنالاستىرعان. وعان قوسا, بارلىعىندا دەرلىك تاۋاردىڭ ساپاسى مەن جەتكىزىلۋىنە قاتىستى اقپارات الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قوردىڭ بايلانىس نومىرلەرى دە ىلىنبەگەن.
– تۇراقتاندىرۋ قورى ونىمدەرى قولجەتىمدى باعادا ساۋدالانۋى ءۇشىن وبلىستىق بيۋدجەتتەن بەلگىلى مولشەردە اينالىم قاراجاتى سالىنعان. ءبىز ساتۋدا تۇرعان قور ونىمدەرىن كەز كەلگەن ۋاقىتتا تەكسەرە الامىز. قازىرگى ۋاقىتتا قور ونىمدەرى وسكەمەن مەن سەمەيدە عانا ەمەس, كۋرچاتوۆ قالاسىنداعى ساۋدا نىساندارىندا دا ساتىلا باستادى. ولار ءوز اۋماقتارىندا جول شىعىنان قوسىپ, كوكونىستەردى شامامەن 85-90 تەڭگە ارالىعىندا ساتادى. كوپشىلىك تاراپىنان كارتوپتىڭ, قىرىققاباتتىڭ, پيازدىڭ ساپاسىنا شاعىمدار بولدى. بىراق ساتۋشىلار ونى جوققا شىعارىپ وتىر. تۇراقتاندىرۋ قورىنىڭ پاۆيلوندارىندا تاۋار بار. بىراق ماكارون, جۇمىرتقا سياقتى ونىمدەر كوزگە كورىنەتىن جەرلەرگە ورنالاستىرىلماعان, – دەيدى وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى مارجان باحىتقىزى.
جوبالىق كەڭسە باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, تۇراقتاندىرۋ قورى ونىمدەرىن ساۋدالايتىن دۇڭگىرشەكتەردى كاسىپكەرلەر جالعا الىپ, ءوز تاۋارلارىن دا ساۋداعا قويادى. كاسىپكەر ءۇشىن وتە ءتيىمدى. وكىنىشتىسى, ساتۋشىلار الدىمەن ءوز ونىمدەرىن وتكىزۋدى ماقسات ەتكەن. سەنىم تەلەفون ءنومىرىن دە كورسەتپەگەن.
– تۇتىنۋشىلار سەنىم تەلەفونىنا قوڭىراۋ شالىپ, وي-پىكىرلەرىن ايتۋعا بولار ەدى. كەيبىرى بىرنەشە كۇن قاتارىنان كەلسە دە ساتۋشىلار تاۋاردىڭ ءبىتىپ قالعانىن نەمەسە كەلمەي جاتقانىن ايتاتىن سياقتى. ءتىپتى قىمبات باعاعا ساتىپ جىبەرۋلەرى دە مۇمكىن. سول سەبەپتى, سەنىم ءنومىرى تۇراقتاندىرۋ قورىنىڭ ءار ساۋدا نۇكتەسىندە كورنەكتى جەردە تۇرۋى كەرەك, – دەيدى مارجان باحىتقىزى.
ايتا كەتەرلىگى, كاسىپكەرلەر تۇراقتاندىرۋ قورى ونىمدەرىن ساتۋدا وزدەرىنە تۇسەتىن پايدانىڭ جوقتىعىن العا تارتادى. ماسەلەن, قوردان العان ونىمدەردىڭ ىشىنەن شىققان شىرىك كوكونىستەردى قايتا وتكىزە المايدى.
– بىزدەن كوكونىستەردىڭ شىرىگەن قالدىقتارىن قايتارىپ السا پايداسى بولار ەدى. وسى باعادا ساتىپ الامىز. ونىڭ ۇستىنە ساۋدا ورنىن جالعا الىپ وتىرمىز. ونىڭ جالداعان اقىسى بار. ساۋدا ءوزىن-ءوزى اقتاۋى كەرەك, – دەپ بىرقاتار ماسەلەنى ايتتى اينۇر ەسىمدى ساتۋشى.
كەيبىر ساۋدا نىساندارى قور ونىمدەرىنىڭ تەز تاۋسىلىپ قالماۋى ءۇشىن تاۋاردىڭ ءبىر ادامعا ساتىلاتىن شەكتى مولشەرىن دە بەلگىلەپ قويعان. مىسالى, «ستۋدەنتتەر قالاشىعى» اۋدانىنداعى قور نۇكتەسىندە ءبىر ادامعا ءبىر كيلودان دەپ بەلگىلەنسە, «ۆالەنتينا» ساۋدا ءۇيىنىڭ ماڭىنداعى ساۋدا دۇڭگىرشەگىندە بەس كيلودان دەپ كورسەتىلگەن. وسى ورايدا «ەرتىس» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى مەملەكەتتىك باعدارلامالار دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ارتەم دەميدوۆ كورپوراتسيا ءونىمدى ءار ادامعا بەس كيلودان ارتىق ساتپاۋ تۋرالى ارنايى شەشىمى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– ءبىز ساۋدا ورىندارىن جۇيەلى تۇردە تەكسەرىپ وتىرامىز. ءيا, تاۋاردىڭ جەتكىزىلمەي قالاتىن كەزدەرى بولادى. ساۋدا پاۆيلوندارىن كاسىپكەرلەرگە جالعا بەرۋ سحەماسى ءالى دە بولسا جەتىلمەگەن. كەز كەلگەن كاسىپكەر ءبىرىنشى كەزەكتە ساۋدانىڭ پايداسىن كورگىسى كەلەدى. ال الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋار تۇرلەرىن ۇستەمەسىز ساتاتىندىقتان, قور ونىمدەرىن كوپ مولشەردە العىلارى كەلمەيدى. كاسىپكەرلەر كوكونىس ونىمدەرىنىڭ قورىن جيناقتاۋ ءۇشىن 150-200 مىڭ تەڭگەدەي قوسىمشا قاراجات قۇيۋلارى قاجەت, – دەيدى ارتەم دەميدوۆ.
ا.دەميدوۆتىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, كاسىپكەرلەردىڭ تۇراقتاندىرۋ قورى ونىمدەرىن ساتۋدا پايدا بار. ويتكەنى ولار وسىنداي الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ءونىم تۇرلەرىن ساتىپ, ساۋدا نىساندارىنا دەگەن حالىقتىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرادى. دەمەك ءوز ساۋدالارى دا قىزىپ تۇر. ال قور ونىمدەرى بيىل ءبىرىنشى رەت عانا ۇستەمەسىز ساتىلىپ جاتىر.
جالپى ايتقاندا, تۇراقتاندىرۋ قورىنىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ونىمدەرىن ارزان باعادا ساۋدالاۋ – حالىققا از دا بولسا كومەك. تۇراقتاندىرۋ قورى ونىمدەرىن الەۋمەتتىك باعادا ساۋدالاۋ ءۇشىن وبلىس بيۋدجەتىنەن 3 ملرد تەڭگە بولىنگەن.
وسكەمەن
