ءوز سوزىندە ق.توقاەۆ مەملەكەتتى العا دامىتۋداعى اۋقىمدى مىندەتتەردى اشىق كورسەتىپ, قاراپايىم حالىقتىڭ جاعدايىن جەتە, تەرەڭ تۇسىنەتىنىن, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالالاردا ورىن العان كەمشىلىكتەر مەن قيىندىقتاردى ەڭسەرۋگە بار كۇش-جىگەرىن جۇمسايتىنىن جەتكىزدى.
اشىعىن ايتار بولساق, جىل باسىندا بولعان قايعىلى جاعدايدىڭ نەگىزگى سەبەبى, كوپ جىلدار بويى شەشىمىن تاپپاي قوردالانىپ قالعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەر. اتاپ ايتساق,جۇمىسسىزدىق پەن باعانىڭ ءوسۋى, جەمقورلىقتىڭ جاپپاي ەتەك الۋى, قوعامداعى ادىلەتسىزدىك, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ قورعالماۋى, مەملەكەتتىك ورگان قىزمەتكەرلەرىنىڭ حالىق تالابىنا قۇلاق اسپاۋى, قاراپايىم حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى مەن تۇرمىسىنىڭ قيىنداپ كەتۋى ەدى. قاراپايىم حالىقتىڭ كوكەيتەستى ماسەلەلەرى ۇزاق جىلدار بويى شەشىمىن تاپپاي, باي مەن كەدەيدىڭ الشاقتىعى جىلدان-جىلعا ءوسىپ, قوعامدا تەڭسىزدىككە جول بەرىلىپ كەلدى. پرەزيدەنت «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن ۇكىمەت» تۇجىرىمداماسىنا مەملەكەتتىك ورگاندار فورمالدى تۇردە قاراپ, اتقارۋشى بيلىك پەن حالىق اراسىندا تۇسىنبەۋشىلىكتەر ورىن الىپ, الشاقتىق وسە بەردى. ايتپەسە, ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندەگى گاز باعاسىنىڭ ەشبىر قوعامدىق تالقىلاۋسىز, حالىق پىكىرىمەن ساناسپاي ءبىر كۇندە ەكى ەسەگە ءوسىپ كەتۋىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟.. ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ءتىپتى ەل ۇكىمەتىنىڭ حالىق نارازىلىعىنا نەمقۇرايلى قاراپ, قۇلاق اسپاۋى, ماسەلەنى شەشۋگە ۇمتىلىس بىلدىرمەي جاعدايدى ۋشىقتىرىپ جىبەرۋىن نەمەن تۇسىندىرۋگە بولادى؟ بۇل مəسەلە تەك مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى ارالاسقان سوڭ عانا وڭ شەشىمىن تاۋىپ, گازدىڭ دا, كوممۋنالدىق تولەمدەردىڭ دە باعاسى ءوز ورنىنا كەلدى. بارلىق ماسەلە تەك پرەزيدەنت ارقىلى شەشىلەتىن بولسا, وندا ۇكىمەتتىڭ قاجەتتىلىگى قانشا؟ پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ ۇكىمەتتى وتستاۆكاعا جىبەرگەنىن مەن تولىق قولدايمىن. سونىمەن بىرگە حالىقتىڭ نارازىلىعىنىڭ تۋىنداۋىنا جول بەرگەن, قوردالانعان پروبلەمالاردى دەر كەزىندە زەرتتەپ, تالداپ, شارا كورمەگەن ءتيىستى باسشى قىزمەتكەرلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن زاڭ جۇزىندە قاراۋ قەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.
مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ شارالارىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, تيىمسىزدىگى, ءادىل باسەكەلەستىكتىڭ بولماۋى, باعا بەلگىلەۋدە ىمىرالاستىققا جول بەرىلۋى, تاعى دا باسقا كەمشىلىكتەر ەكونوميكانىڭ العا باسۋىنا, اسىرەسە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ كەلەدى. پرەزيدەنت ءوز سوزىندە «قالىپتاسقان جۇيە نەگىزىنەن ءىرى قۇرىلىمدارعا «دوستارعا – ءبəرى, قالعاندارىنا – زاڭ بويىنشا» قاعيداتىمەن قىزمەت كورسەتۋگە باعدارلانعانىن ايتىپ, قازاقستان دامۋ بانكى جۇمىسىن قاتتى سىنعا الدى. مەملەكەت باسشىسى كازىرگى تاڭداعى تەڭسىزدىك ماسەلەسىنە, اسىرەسە م ۇلىكتىك جىكتەلۋدى, سونىمەن بىرگە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك پروبلەمالارى تولىق شەشىلمەي جاتقانىن اشىق كورسەتىپ, ۇكىمەتتى كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن «سامۇرىق-قازىنا» قورى جانە باسقا دا ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ ساتىپ الۋلارىنىڭ اشىقتىعىنا قاتىستى ماسەلەلەردى, جەكەشەلەندىرۋگە بايلانىستى شەشىمدەردىڭ تولىق, اشىق ءارى ايقىن بولۋىن, ەكونوميكاداعى وليگاپوليا, بيزنەستى قولداۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك شارالاردىڭ كەمشىلىكتەرىن, جەمقورلىق سەكىلدى مەملەكەتتىڭ دامۋىن تەجەيتىن پروبلەمالاردى شەشۋگە شاقىردى.
مەملەكەت باسشىسى ءوز سوزىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەك ەكەنىنە توقتالا كەلە بىلاي دەدى: «الداعى ءۇش جىلدا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى مəسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋ قاجەت. بۇل ۇكىمەت پەن əكىمدەردىڭ الدىندا تۇرعان نەگىزگى باسىمدىق ەكەنىنە ايرىقشا نازار اۋدارامىن. ەگەر نارىقتا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى مول بولماسا, ينفلياتسيانى ۇستاپ تۇرۋعا ەشقانداي شارا كومەكتەسپەيدى». بۇل وتە ورىندى ايتىلعان جايت. بۇگىندە ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىنا قولداۋ كورسەتۋ ءوز دارەجەسىندە ەمەس. اۋىل شارۋاشىلىعىنا بولىنەتىن نەسيەلەر مەن سۋبسيديالاردى نەگىزىنەن ءىرى الپاۋىتتار الادى دا, ولار بايۋ ۇستىنە باي تۇسەدى. ال شاعىن شارۋالارعا نەسيە, سۋبسيديا الۋ ۇلكەن پروبلەما.
جىلدان-جىلعا شارۋالار جانار-جاعارمايدىڭ قىمباتتاۋىنان جانە ناۋقان كەزىندە ونىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن زارداپ شەگىپ كەلەدى. تەك سوڭعى ءبىر جىلدا جانار-جاعار ماي باعاسى 50-60-پايىزعا, اعىن سۋدىڭ ءتاريفى ەكى ەسەگە ءوستى. ال ازىق-ت ۇلىك باعالارى جىل سايىن قىمباتتاپ, حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ جاتسا دا, وعان ءتيىستى دارەجەدە كوڭىل اۋدارىپ, شارا جاساپ جاتقان ۇكىمەت جوق. پرەزيدەنت نارىق جاعدايىندا جانار-جاعار ماي وندىرۋشىلەر مەن اراداعى ءəرتۇرلى دەلدالداردىڭ قوسىمشا پايدا الاتىنىن, وسى مارجاننىڭ ءبىر بولىگىن اكتسيزدەر ارقىلى بيۋدجەت پايداسىنا الۋ قاجەت دەپ سانايمىن دەگەن ورىندى ۇسىنىس ايتتى. وسى ورايدا ازىق-ت ۇلىك باعالارىنىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋ ماقساتىندا, جانارمايدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ ەداۋىر بولىگىن قۇرايتىنىن ەسكەرىپ, ازىق-ت ۇلىك تۇراقتاندىرۋ قورى سياقتى, جانارمايدىڭ تۇراقتاندىرۋ قورىن قۇرىپ, شارۋالاردى ارزان جانار مايمەن قامتاماسىز ەتۋدى قولعا السا, بۇل دا ازىق-ت ۇلىكتىڭ ارزانداۋىنا اسەر ەتەر ەدى. اراداعى دەلدالداردى دا بارىنشا ازايتۋ كەرەك. ارينە, بۇل ۇكىمەت تاراپىنان تەرەڭ زەردەلەۋدى قاجەت ەتەدى.
پرەزيدەنت الداعى باستى مىندەتىمىز ءدال قازىر ەل كۇتىپ, قوعام تالاپ ەتىپ وتىرعان əدىلەتتى قوعام مەن ءتيىمدى مەملەكەت قۇرۋ ەكەنىن, كەز كەلگەن ءىستى əدىلدىك قاعيداتىن باسشىلىققا الىپ اتقارساق, ءبىز ماقساتىمىزعا تولىق جەتەتىنىمىز تۋرالى ايتتى. حالىقتى ۇدايى جالىندى سوزدەرمەن, ۇراندارمەن, يدەيالارمەن, الداعى باعدارلامالارمەن, ماقتاۋلارمەن الداۋسىراتا المايسىڭ. حالىق ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ يگىلىگىن سەزىنە الماسا, ازاماتتاردىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسى جاقسارا تۇسپەسە, ەلىمىزدىڭ جەتىستىكتەرىن قۇر ماقتان ەتۋدىڭ قاجەتتىلىگى قانشا؟
ق.توقاەۆ ەل پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعاننان باستاپ ءوزىنىڭ باستى ۇستانىمى əدىلەتتىلىك ەكەنىن, ونسىز قوعام ەشقاشان دامىمايتىنىن ايتىپ كەلەدى. «Əدىلەتتىلىك سالتانات قۇرماعان قوعامدا تەك قايشىلىق, قيىنشىلىق, قۇلدىراۋ ۇستەمدىك ەتەتىنى بەلگىلى. ونى جوعالتىپ الۋ ادامزات ءۇشىن دە, ۇلت ءۇشىن دە ءوزىن ءوزى جوعالتىپ الۋمەن بىردەي. سوندىقتان əدىلەتسىزدىكپەن مەملەكەت, قوعام, əر ادام كۇن سايىن بىرىگىپ كۇرەسۋىمىز كەرەك. حالقىمىز ايتقانداي, «Əدىلەت جولى – اۋىر جول», بىراق اۋىر بولسا دا ودان باسقا تۋرا جول جوق. قوعام əدىلەتتىلىك سالتانات قۇرعاندا عانا جاڭارادى, داميدى. قوعامدا بولىپ جاتقان بارلىق كەلەڭسىز جاعدايلار: سىبايلاس جەمقورلىق, بايلار مەن كەدەيلەردىڭ تابىستارىنىڭ الشاقتىعى, ۇلتتىق بايلىقتىڭ تەڭدەي جəنە ءəدىل بولىنبەۋى, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ قورعالماۋى, قولدانىستاعى زاڭداردىڭ تولىققاندى ورىندالماۋى بيلىكتىڭ جۇرگىزگەن ساياساتىنىڭ əدىلەتتىلىگىنە بايلانىستى. سوندىقتان دا باستى مəسەلە – قازاق قوعامىنىڭ əدىلەتتى جولمەن دامۋىندا. تəۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇعىرىنىڭ بيىكتىگى, مىزعىماستىعى قوعامداعى əدىلەتتىلىك دەڭگەيىمەن ولشەنەدى. ەلىمىزدىڭ العا دامۋى ءۇشىن كەلىسىم مەن ىنتىماق, اۋىزبىرشىلىك كەرەك ەكەنى بəرىمىزگە ايان بولسا, ول تەك əدىلەتتىلىك بار جەردە عانا بولادى. Əدىلەتتىلىك – تəۋەلسىزدىكتىڭ تەمىرقازىعى. ادىلەتسىزدىك بەلەڭ العان كەز كەلگەن قوعام تىعىرىققا تىرەلەدى, توقىراۋعا ۇشىرايدى, ەل تəۋەلسىزدىگىنە قاۋىپ تونەدى, مەملەكەتتىلىگىمىزگە دەگەن سەنىم تومەندەيدى, بيلىككە نارازىلىق كۇشەيەدى. كەشە عانا ەلىمىزدە بولعان تراگەديا سونىڭ ايقىن دالەلى. سوندىقتان دا əدىلەتسىزدىكپەن اياۋسىز كۇرەسۋ ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز بولۋى كەرەك. جاسىراتىنى جوق, ەلىمىزدە بيۋدجەت قارجىسىن ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ قارىزىن جابۋعا, قىمبات عيماراتتار مەن جيھازدار ساتىپ الۋعا جۇمساپ, تەندەرلەر ارقىلى تالان-تاراجعا سالىپ جاتقان فاكتىلەر جەتكىلىكتى.
پرەزيدەنتتىڭ سوزىندە تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ مۇددەسىن قورعايتىن, بولاشاعىن ايقىنداپ بەرگەن ءتۇيىندى, باتىل ويلار ايتىلعان, حالقىمىزدىڭ, ۇلتىمىزدىڭ كوكەيىندە جۇرگەن وتكىر سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ بەرىلگەن. بۇعان دەيىن بيلىك تاراپىنان حالىق كوڭىلىنەن شىعاتىنداي مۇنداي تەرەڭ ويلار, يدەيالار, ۇسىنىستار, قوعامداعى ورىن الىپ وتىرعان كەمشىلىكتەر اشىق ايتىلعان ەمەس. ەلىمىزدىڭ الدىندا اۋقىمدى دا, كۇردەلى مىندەتتەر تۇر. قازىر حالىق ۇكىمەتتەن ناقتى جۇمىس پەن نəتيجە كۇتىپ وتىر. سوندىقتان ۇكىمەت ەلدىڭ سەنىمى مەن ءۇمىتىن اقتاۋ ءۇشىن ايانباي جۇمىس ىستەپ, ەلگە قاتىستى بار تىرلىكتى حالىقپەن اقىلداسىپ, تالقىعا سالىپ, سوزبۇيداعا سالماي ۋاقتىلى شەشىپ, ەلدەگى جاعداي تۋرالى حالىققا شىنايى, دۇرىس اقپارات بەرىپ وتىرۋلارى كەرەك. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋ ۇكىمەتتىڭ ەڭ باستى مىندەتى بولۋى كەرەك. ەگەر ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىنىڭ دەنى ساۋ, تۇرمىسى تابىستى, قارنى توق, باسپاناسى مەن كولىگى بولسا ەشكىم كوشەگە شىقپايدى.
قوعامدا قوردالانعان پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن, مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, قازاقستانعا جاڭارۋ كەرەك. حالقىمىزدىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ مەن ەلىمىزدىڭ مول بايلىعىن كوپشىلىكتىڭ يگىلىگىنە جاراتۋ, ءتيىمدى مەملەكەت پەن əدىلەتتى قوعام ورناتۋ ءۇشىن پرەزيدەنتىمىزدىڭ توڭىرەگىنە تىعىز توپتاسىپ, ونىڭ ءəربىر شەشىمىنە قولداۋ كورسەتۋىمىز قاجەت. تəۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋ, نىعايتۋ, ونى قورعاۋ – ءəربىر قازاقستاندىقتىڭ بورىشى.
قۋانىش ايتاحانوۆ,
قوعام قايراتكەرى
