قوعام • 27 قاڭتار، 2022

جاستار حولوكوست تاقىرىبىنا ءالى دە ۇرەيمەن قارايدى

102 رەت كورسەتىلدى

گەرمانيادا جاقىندا جاستاردىڭ حولوكوستقا قاتىستى كوزقاراسىن ءبىلۋ ماقساتىندا زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى كوپتى تاڭعالدىردى. «ۇلتشىل-سوتسياليزم ءداۋىرىنىڭ ابسۋرد پەن زورلىققا تولى بولعانى سونشا، كەيدە ءتىپتى مۇنىڭ شىن مانىندە بولعانىنا سەنۋ قيىن» دەگەن دە جاۋاپتار كەزدەستى.  

زەرتتەۋ «ارولزەن ءارحيۆى» قۇجات ورتالىعىنىڭ باستاماسىمەن وتكىزىلدى. الەمدەگى ەڭ ۇل­كەن ارحيۆتە ۇلتشىل-سوتسياليزم قۇرباندارى، سونىڭ ىشىندە حولو­كوست قۇرباندارى مەن امان قال­عاندار تۋرالى اقپارات جيناق­تالعان.

اقپاراتتىڭ ءبىراز بولىگىن ورتا­لىق كوپشىلىك نازارىنا دا ۇسىن­عان، ارحيۆ سايتىنا كىرىپ، كونتس­لاگەر­دە بولعانداردىڭ، دەپور­تاتسيا­لان­عان ازاماتتاردىڭ، قارا جۇمىس­قا جەگىلگەندەر مەن حولو­كوستان امان قالعانداردىڭ ەستەلىكتەرىمەن تانىسۋعا بولادى. بۇل يۋنەسكو مۇراسىنا كىرەدى. ەندى اتالعان ارحيۆ جاستاردىڭ دا ويىن بىلمەككە زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، ەلدەگى 16 مەن 25 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتاردىڭ پىكىرىن سۇراعان.

 

بۇل تاقىرىپ جاستارعا قىزىعىراق

«ارولزەن ءارحيۆىنىڭ» ديرەكتورى فلوريانە ازۋلاي جاستار اراسىندا وتكىزىلگەن زەرتتەۋدەن جاڭا ۇرپاقتىڭ قىزىعۋشىلىعىن، اشىقتىعىن جانە وي ەركىندىگىن بايقاعانىن ورتاعا سالدى.

ء«دال قازىر بۇل ۇرپاق دەمو­كراتياعا قاۋىپ تونگەن شاقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. قازىرگىدەي پوپۋ­ليس­تىك، اۆتوريتارلىق تۇسىنىك بە­لەڭ العان ۋاقىتتا ۇلتشىل-ءسو­تسيا­ليزمدى ءوز الەمىمەن، قۇندى­لىق­تارىمەن بايلانىستىرۋ ورىندى دەپ سانايمىن»، دەيدى ارحيۆ باسشىسى.

ەكى كەزەڭنەن تۇراتىن زەرت­تەۋگە 1 100 ادام جۇمىلدىرىلعان. جاستاردىڭ جاۋابىن ولاردىڭ اتا-اناسىنىڭ جاۋابىمەن سالىس­تىرعان. ناتيجە كوپتى تاڭعالدىر­دى. زەرتتەۋگە قاتىسقان جاستاردىڭ 75 پايىزى ۇلتشىل-سوتسياليزم كەزەڭى تۋرالى تولىعىراق بىلۋگە قۇشتار. ال اتا-انالاردىڭ 66 پا­يىزى عانا راسيزم، ديسكريميناتسيا تاقىرىبىن ءسوز ەتۋگە دايىن.

زەرتتەۋ اۆتورلارى ونى بىر­نەشە سەبەپپەن بايلانىستىر­دى. ەڭ اۋەلگىسى رەتىندە وقيعاعا قاتىس­تى بولۋ سەزىمىن كەلتىرەدى. ياعني قازىرگى جاستار بۇل قارالى وقي­عاعا ءوزىن قاتىستى ساناماي­دى. ۇلتشىل-سوتسياليزم داۋىرىن­دەگى جاۋىزدىققا قاتىستى جاۋاپ­كەرشىلىكتى سەزىنبەيدى. «ارولزەن ءارحيۆىنىڭ» تاپسىرىسىن ورىنداۋشى – راينگولد ينستيتۋتى­نىڭ نەگىزىن قالاۋشى، پسيحولوگ شتەفان گريۋنەۆالد بۇل جاستارعا سول كەزدەگى اقپاراتتى ەركىن زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن پىكىر ايتادى.

 

ۇلتشىل-سوتسياليزم – دەموكراتياعا كەرى تۇسىنىك

حولوكوست سىندى جاۋىزدىق ورىن العان ۇلتشىل-سوتسياليزم ءداۋىرى – جاستار ءۇشىن وزدەرى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان دەموكراتيالىق قوعامنىڭ قاراما-قايشى كورىنىسى. بۇگىنگى جاستار شەشىم قابىلداۋدا ەركىن، ولار ءۇشىن مۇمكىندىككە تولى ءومىرى بار.

ء«بارىمىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان تاڭ­داۋى كوپ قازىرگى كەزەڭ كەزىن­دەگى ويلاۋ، تاڭداۋ ەركىندىگى بول­ماعان، نەنىڭ دۇرىس، نەنىڭ بۇرىس ەكەنى ناقتى ەرەجەدە كورسەتىلگەن ۇلت­شىل-سوتسياليزم زامانىنا كەرى الەم. فيۋرەر كۋلتى، ياعني شارتسىز باعىنۋ مىندەتى، ور­تاق يدەياعا ءشۇباسىز سەنۋ جانە وعان مو­يىنسۇنۋ سول كەزەڭگە ءبىر جا­عىنان قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرسا، ەكىنشى جاعىنان الشاقتاتادى»، دەلىنگەن زەرتتەۋ قورىتىندىسىندا.

پسيحولوگ شتەفان گريۋنەۆالد بۇل قىزىعۋشىلىقتىڭ دا ەكىنشى جاعى بار ەكەنىن ايتادى. ساراپ­شى بۇل تاقىرىپقا شامادان تىس قىزىعۋ كەيبىر يدەيالاردى قول­­داۋعا دا الىپ كەلۋى مۇمكىن دەگەن بول­جامىن دا جاسىرمادى. دەگەن­مەن پىكىر بىلدىرگەن جاستار­دىڭ كوپ­­شىلىگى ءدال سونداي ۇلتشىل­دىق قو­عامىنا تاپ بولۋ تۋرالى ويلاۋ­دىڭ ءوزى قورقىنىشتى ەكەنىن ايتىپتى.

زەرتتەۋگە اتسالىسقان جاس­تاردىڭ كوبى بۇيرىقتى ورىن­داعان وفيتسەرلەردىڭ ىشكى الەمىن تۇسىن­گىسى كەلگەنى ءمالىم بولدى. «ادام­دى ازاپتاۋعا قۇشتارلىقتى، سول لاگەر­لەردە قىزمەت ەتكەن باقى­لاۋ­شى، وفيتسەرلەر، ءتىپتى كورشى­لەرىن «ۇستاتىپ جىبەرگەن» ازامات­تاردىڭ ويىن بىلگىمىز كەلەدى. مۇن­داي قادامعا يتەرمەلەگەن سەبەپ­تى بىلسەك، ەندىگى جەردە دە ءدال وسىنداي وقي­عا قايتالانباسىن الدىن الا بول­جاي الارمىز»، دەدى ولار.

 

پاراللەل الەم

«ۇلتشىل-سوتسياليزم ءداۋىرى وزگەرىستىڭ بايقاتپاي باستالاتىنىن، مانيپۋلياتسيانىڭ قان­شالىقتى قاۋىپتى ەكەنىن كورسەتتى» دەيدى تاعى ءبىر توپ قاتىسۋشىسى. وڭشىل يدەولوگيانى قولداۋ، قوعامدى جىككە ءبولۋ، قاستاندىق تەورياسى – بۇگىنگى جاس ۇرپاقتى ەلەڭ ەتكىزەر تاقىرىپ. ال اتالعان تاقىرىپتار ۇلتشىل-ءسوتسياليزم­نىڭ اينىماس بولشەگى. «ەڭ باستىسى – قازىرگى ءومىر مەن تاريحتى باي­لانىستىرا ءبىلۋ. كونتەكستى كورۋ – ماڭىزدى ماقسات»، دەيدى «ارولزەن ءارحيۆىنىڭ» قىزمەتكەرى وليۆەر فيگگە.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، زەرتتەۋ قورىتىندىسىنان مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ نازارىنا شامادان تىس فاكتىلەر ۇسىنسا، ولار بۇگىنگى كەزەڭ مەن سول وقيعالار­­دىڭ بايلانىسۋ نۇكتەلەرىن تابۋعا قينا­لاتىنىن بايقاۋعا بولادى. ياعني فاكتىلەردىڭ كوپ بولۋى ولار­دى شاتاستىرىپ قانا قويماي، وقۋ­شىلارعا قيىن، ابستراكتىلى، تىم الىس بولىپ كورىنەدى ەكەن.

دەگەنمەن وقۋشىلار اراسىندا اننا فرانك، وسكار شيندلەر سياقتى باسقا دا تۇلعالاردىڭ ءومىرى تۋرالى ءسوز بولعاندا، جاستاردىڭ قىزىعۋشىلىعى ءاپ-ساتتە ارتا­تىن كورىنەدى. اسىرەسە وقيعالار­دى جاستاردىڭ تىلىنە بەيىمدەۋ ماڭىزدى ءرول اتقارادى ەكەن. وعان Instagram جەلىسىندە اشىلعان سوفي ءشوللدىڭ پاراقشاسى دالەل. پاراقشادا قاتال جۇيەگە قار­سىلىق تانىتقان ستۋدەنتتىڭ ءومىرى، ءولىم تاريحى تۋرالى باياندالا­دى. بۇل جاڭالىق جاستار اراسىندا تەز تاراپ، كۇرەسكەر قىزدىڭ «پاراقشاسى» بىرنەشە كۇننىڭ ىشىندە تانىمال بولدى. شتەفان گريۋنەۆالد مۇنداي قۇبىلىستى تاريحي تۇلعانىڭ ءومىرى جاستارعا تۇسىنىكتى ءارى جاقىن بولۋىنان دەپ تۇسىندىرەدى. «ياعني جاستار الەۋمەتتىك جەلىدەن ءسوفيدىڭ دە وزدەرى سياقتى مۋزىكا تىڭداپ، ساباق وقىپ، ءتىپتى عاشىق بولعانىن كورە الادى. بۇل جەردە رەجىمنىڭ اۋىسۋى ارقىلى ادامنىڭ دا قالاي وزگەرەتىنىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بار»، دەيدى پسيحولوگ.

 

اشىق تالقىلاۋدان قورىقپاۋ كەرەك

ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ اي­تۋىنشا، زەرتتەۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – بۇل تاقىرىپتى تالقىلاپ تۇرۋ قاجەتتىلىگىن كورسەتۋ. تالقىلاۋ ارقى­لى تاقىرىپتىڭ ماڭىز­دى­لىعىن جاستارعا جەتكىزۋ. سونى­م­ەن بىرگە زەرتتەۋ قورىتىن­دى­سى اشىق تالقىلاۋدىڭ ماڭىزىن دالەلدەگەندەي.

قورىتىندىدان زەرتتەۋگە قا­تىس­قان مەكتەپ وقۋشىسىنىڭ پىكى­رىن كورۋگە بولادى. ول «تاريح سابا­­عىندا ءدال وسى تاقىرىپ قوز­عال­سا، مەن بىردەن تارتىنىپ قالا­مىن. بويىمدى ۇرەي بيلەپ، تال­قىلاۋعا قاتىسۋدان باس تارتا­مىن. جالپى، جاستار ءوز پىكى­رىن اشىق بىل­دىرۋگە ءالى دە قورقا­تىنداي كورى­نەدى. ەشكىم تىيىم سالماسا دا، جالپىلاما ەرەجە بارداي كورىنەدى. جانە بۇل ەرەجەنى بۇزۋعا ەشكىمنىڭ باتىلى بارمايدى»، دەيدى.

بۇل جاستاردىڭ حولوكوست، ۇلتشىل-سوتسياليزم تاقىرىبىنا سەكەممەن قارايتىنىن ايعاق­تايدى. وعان قوسا تاريحقا قاتىستى وزدەرىنشە پىكىر قالىپتاس­تىرا­تىنى دا ءمالىم بولدى.

نە دەسەك تە، حولوكوست تاقى­رىبى گەرمانيا حالقىنىڭ سۇيە­گىنە تاڭبا بولىپ وتىر. جاستار مۇنداي زورلىققا سەبەپ ىزدەپ، ماعىنا بەرۋگە تىرىسسا دا، اقتاپ الۋ مۇمكىن ەمەسىن تۇسىنەدى. ۇكىمەت كونتسلاگەرلەردىڭ بۇرىنعى قىز­مەتكەرلەرىن ونداعان جىل ءوتىپ، ەگدە تارتسا دا جاۋاپقا تارتىپ جاتىر. بۇل، ءسىرا، جاسالعان قىل­مىستى ايىپتاۋدىڭ مەرزىمى شەكسىز ەكەنىن بىلدىرسە كەرەك.

سوڭعى جاڭالىقتار

مۇناي باعاسى 16% تومەندەيدى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:30

بۇگىن اۋا رايى قانداي بولادى؟

اۋا رايى • بۇگىن، 09:33

ەلىمىزدە 49 ادام ىندەت جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:14

جاڭارعان جۇيە جاۋاپكەرشىلىگى

سايلاۋ • بۇگىن، 08:58

سايىنداعى سۋ داۋى

ايماقتار • بۇگىن، 08:50

توپ جارعان ءۇش عالىم

ءبىلىم • بۇگىن، 08:45

قىرعىزدىڭ وڭىندەي...

ونەر • بۇگىن، 08:35

انا مەن بالا اماندىعى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:35

ساياسي الاڭداعى ۇستانىم

سايلاۋ • بۇگىن، 08:25

تاعى دا تاريف تۋرالى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار