ادەبيەت • 25 قاڭتار، 2022

جازۋشى شىندىعى نەمەسە ول كەيىپكەردىڭ ءپروتوتيپى كىم؟

1118 رەت كورسەتىلدى

جازۋشىنىڭ باستى تاقىرىبى – ادام ءھام ادامنىڭ جانى. ادەبيەتتىڭ «ادىلەتسىز» زاڭدىلىعى دا سول: شىعارمانىڭ باعى كەيىپكەردىڭ كوركەم جازۋداعى بەينەسى مەن بولمىسىنا، ىشكى جان دۇنيەسىنىڭ سۋرەتتەلۋىنە، مىنەزىنە، شىنايىلىعىنا بايلانىستى. ءار قالامگەردىڭ جازۋشىلىق قۋاتى كەيىپكەرىنەن بىلىنەدى. ياعني شىعارماداعى وبراز – كەيبىر اۆتوردىڭ وسال تۇسى بولسا، كەيبىرىنىڭ تالانتىن دالەلدەيتىن ولشەم سىندى. سول ءۇشىن دە جازۋشى قاۋىم ارقاشان شىعارماشىلىق ىزدەنىستە جۇرەدى: قىم-قۋىت تىرشىلىكتە كەيىپكەر ىزدەيدى. ال كوپ جاعدايدا كەز كەلگەن قالامگەردىڭ كەيىپكەرىندە ءوزىنىڭ ءومىرى بەينەلەنەتىنى ەكىباستان. القيسسا.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، «EQ»

الەم ادەبيەتىندە جازۋشىنىڭ بيوگرافياسى، شىعارماشىلىق لابوراتورياسى، عادەتتەرى مەن وعاش مىنەزدەرىنە دەيىن جان-جاقتى زەرتتەلەدى. ونىڭ ىشىندە كەيىپ­كەرلەرىنىڭ ادەبي پروتوتيپتەرى دە بار. جالپى، ادەبي پروتوتيپ قالاي تاڭدا­لادى؟ ومىردەگى ادامنىڭ كوركەم شىعار­ماداعى وبرازى قالاي جاسالادى؟ ول كەيىپكەر اۆتوردىڭ ويىنا قايدان كەلدى؟ بۇل – جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىق قۇپياسى، بالكي شىندىعى.

ارينە، كوركەمدىكتىڭ نەگىزگى شارتى بويىنشا، كەز كەلگەن كەيىپكەر ءوز پروتوتيپىنەن بيىك بولۋى كەرەك-ءتى.

ماشاتتا قالعان ماحاببات

ءسىز ماشاتتا بولدىڭىز با؟ بالكي، ءبىر جازدا جول ءتۇسىپ، دەمالعان شىعارسىز... ءيا، ىلكىدە بىرەۋ بولماسا، ماشاتتى ار­كىم بىلە بەرمەيدى. ال مارحابات باي­عۇتتىڭ وقىرماندارىنا ول مەكەن كوز­بەن كورمەسە دە جاقسى تانىس. ونداعى وقىس وقيعالار، ليريكالىق شەگىنىستەر، ء«بىرتۇرلى» سەزىمدەر مەن سىرلى كەزدەسۋلەر وقۋشىنى ەرىكسىز ىنتىقتىرا تۇسەدى. ءيا، ماشاتتا ماحاببات قالعان.

مارحابات بايعۇتتىڭ 90-جىلدارى جارىق كورگەن «قورعانسىز جۇرەك» اتتى جيناعى ادەبي ورتادا رەزونانس تۋدىر­عانىن كوزكورگەندەر اڭىز قىلىپ ءالى ايتادى. اسىرەسە «ماشاتتاعى ماحاببات» پوۆەسى سول جىلدارى كوپ وقىلىپ، ەلگە جايىلدى.

اقيقاتىندا، كوركەم شىعارمانىڭ نەگىزگى ميسسياسى وقىرماندى تاربيەلەۋ بولماسا كەرەك-ءتى. ياعني ادەبيەت – مورال پوليتسياسى ەمەس. ەرەسەك ادامداردىڭ «جول ورتاسىندا» جولىعىپ، سۇراپىل سەزىم كەشكەنى سۋرەتتەلەتىن بۇل پوۆەستىڭ وقىرمان اراسىندا تالقىعا ءتۇسۋىنىڭ سەبەبى دە وسىندا. سانجار مەن سايانىڭ ما­شاتتاعى ماحابباتى ءبىر وقۋشىعا سەزىمنىڭ دۇلەي كۇش ەكەنىن دالەلدەسە، ەندى بى­رەۋ مەزەتتە تۇتانعان سەزىم-وتقا كوپ سىن ايتىپ جاتتى. جالپى، سەزىمگە سوت بار ما؟

اۆتور ماڭگىلىك تاقىرىپتى قوزعاعان وسى شىعارماسىندا كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە توسىننان تاپ بولاتىن سەزىمدەر مەن ادامداردىڭ ۇمىتىلماس ساتتەر ءۇشىن ءومىر سۇرەتىنىن ءھام كەز كەلگەن جاننىڭ ءبىر ەرەجەمەن، شەڭبەردەن شىقپاي عۇمىر كەشە المايتىنىن باياندايدى. مەيلى، ول كەيىپكەر قاتەلەسىپ، جازا باسسىن، مەيلى، جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى اتتاپ ءوتسىن، ەڭ باستىسى – ونىڭ شىنايى بولمىسى. شىعارمانىڭ جانى دا سول شىنايىلىعىندا ەمەس پە؟

پوۆەستى وقىپ وتىرىپ، ء«بىز وسى تا­بيعاتقا قانشالىقتى جاقىنبىز؟» دەگەن وي كەلەدى. بۇگىنگى كۇنى كەڭسە ادامىنا اينالعان ءاربىرىمىزدىڭ بويىمىزدا تابيعاتقا ءتان ەركىندىك، ىڭكارلىك قالدى ما؟ سانجار مەن سايانىڭ ماشاتتاعى كۇندەرى، اسىرەسە قالاداعى قوعامنىڭ تابي­عاتتان الىستاپ بارا جاتقانىن تۇيسىن­دىرەدى. دالانىڭ سۇلۋلىعىن كورە بىلۋگە، سول ساتتەن باقىتتى سەزىنۋگە ءھام ومىرگە قۇشتار بولۋعا شاقىرادى.

ال جازۋشى سانجار مەن سايانىڭ قاس قاعىم ساتتەگى ماحابباتىنا ۇزاق ءومىر سىيلاي ءبىلدى. ناتيجەسىندە، عاشىق جانداردىڭ ءبىرى پويىزدىڭ ىشىندە، ءبىرى سىرتىندا قول بۇلعاپ قالا بەردى. ءومىردىڭ شىندىعى سول.

سودان كەيىن باس كەيىپكەر سايانى قايتا كورمەدى. جولدارى تۇيىسپەدى. بىرگە وتكىزگەن كەزدەر جىپ-جىلى ەستەلىك بولىپ ساعىم جىلداردىڭ ەنشىسىندە كەتتى. ماشاتتا... تەك ەستەلىك... سول ماشاتتا...

پوۆەستىڭ سەزىم ديناميكاسىنا، وقيعا جەلىسىنە قاراساق، ادەبي پروتوتيپتەرى بولۋى ابدەن مۇمكىن. سايا وبرازىنىڭ بوياۋ­ى قانىق شىققانى سونشالىق – ءدال ومىردە بار ادامداي اسەر ەتتى. شىعارماشىلىق قۇپياسىن بىلمەككە اۆتوردىڭ وزىنەن سۇراپ كوردىك.

«ماشاتتاعى ماحاببات» پوۆەسىنىڭ كەيىپكەرى سايا – سول كۇيىندە الىنعان بەينە. از عانا كوركەمدەۋلەر قوسىلعان. قازاقتىڭ قاراپايىم ءارى باتىل دا، سەزىم­تال قىزى. ورال قالاسىنىڭ ماڭايىنداعى اۋداندا تۋىپ-وسكەن. الماتىداعى قىزپي-گە ءۇش مارتە تۇسە الماي، سول ينس­تيتۋت ماڭىنداعى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەنى ءبىتىرىپ، ءىرى فابريكاداعى ۇلكەن تسەحتى باسقارعان. شىن اتى-ءجونى – ساعيدا جۇماعۇلوۆا. ماعان، ياعني سانجارعا «مانكەنت» شيپاجايىندا كەزدەسكەن كەيىپكەر عوي. ال پوۆەستەگى عالىمگۇل – كۋرستاسىمىز فازيعا اشەەۆا. سول شيپاجايدا دەمالعان. ايگۇل – ايىمبالا. تالدىقورعاننان. ءمۇستان كەمپىر شىمكەنت توڭىرەگىنەن. لاسكەر – جەرلەس الماتىدان» دەپ پروتوتيپتەرىن ايشىقتاپ بەرگەن مارحابات بايعۇت پوۆەستىڭ ومىردەگى جالعاسىن باياندادى.

«سايانىڭ پروتوتيپىنە «ماشاتتاعى ماحاببات» پوۆەسى ەنگەن «قورعانسىز جۇ­رەك» اتتى كىتابىمدى اپارىپ بەرمەككە الماتىعا باردىم. ءوزى ورال جاققا كەتكەن ەكەن، سىڭلىسىنە تاپسىردىم. سايا – ساعيدا ءبىر-ەكى جىلداي حابارلاسىپ تۇردى دا، كەيىن اداستىرىپ كەتتى. 1993 جىلى: «تەرەڭدەي بەرمەيىك، اعاتاي. سىزگە دە، ماعان دا قيىن بوپ كەتەر»، دەپ سوڭعى ءسوزىن ايتتى»، دەدى جازۋشى.

شىعارماداعى سيۋجەتتەردىڭ شىنايى شىعۋىنا كوپ جاعدايدا وسى تەكتەس وقي­عالار اسەر ەتىپ جاتادى. قالاي دەسەك تە، ادەبيەتتىڭ نەگىزگى ماسەلەسى پروتوتيپ ەمەس، كوركەمدىك دەڭگەيى ەكەنىندە داۋ جوق.

بولمىسى بولەك بورانباي-بارون

نۇرعالي ورازدىڭ العاشقى اڭگىمەسى «جالعىز ءتۇپ دولانا» وقىرماننىڭ ەسىن­دە بولار. اۆتوردىڭ ايتۋىنشا، شىعار­ما­نىڭ ءپروتوتيپى – ءتۇپ ناعاشىسى ءتالىپ اتاسى ەكەن.

ء«بىز جەتىنشى نە سەگىزىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە اتامنىڭ جالعىز قىزى ولمەس اپكەمنىڭ ۇزاتۋ تويى ءوتتى. بۇكىل اۋىل جيىلىپ، اپكەمنىڭ قۇربىلارى سىڭ­سۋ ايتىپ، ۋلاپ-شۋلاپ شىعارىپ سالدىق. جۇرت تارقادى. سول كەزدە اتام ەسىك الدىندا جاتاتىن ءبىر دوڭكەنىڭ ۇستىندە بۇك­شيىپ وتىرىپ قالدى. قاراسام، كوزى­نەن تارام-تارام جاس اعىپ، ءۇن-ءتۇنسىز ەگىلىپ وتىر ەكەن...

مىنە، وسى ءبىر كورىنىس مەنىڭ كوز الدىم­نان كەتپەي قويدى. اتامنىڭ نەگە جى­لاعانىن مەن وزىمشە توپشىلاپ: «سۋسار اپام ەكەۋى ولمەس اپكەمدى باقتى-قاقتى، قىزعالداقتاي ايالاپ ءوسىردى. ال ول بولسا ەندى، بوتەن ءۇيدىڭ وتىن جا­عىپ، قازانىن جۋىپ، تاماعىن ءپىسىرىپ بەرۋ ءۇشىن كەتىپ بارادى» دەپ ويلادىم. مەنىڭ دە كوزىمە جاس كەلدى، وزىمنەن ءوزىم قىس­تىعىپ جىلاپ جىبەردىم»، دەيدى جازۋشى.

راسىندا، ءومىردىڭ زاڭدىلىعىمەن «قىز – جات جۇرتتىق» ەكەنىن ەس بىلگەننەن بىلەتىن اتاسى نەگە جىلادى؟ شاعىن اڭگى­مەدەگى كوڭىل تولقىتاتىن وي دا، سەزىم دە وسى. ال ونداعى باسقا وقيعانىڭ بارلىعى جازۋشى قيالىنان تۋعان.

كەيدە «وسى ءبىز ەركىن ءومىر ءسۇرىپ ءجۇر­مىز بە؟» دەپ ويلاناسىڭ. سىرتتان قارا­عاندا، ارينە، اينالاداعى ءار ادام شاما-شارقىنشا ءوز قالاۋىمەن عۇمىر كەشىپ جۇرگەندەي كورىنەدى. دەگەنمەن كۇيبەڭ تىرشىلىكتىڭ اعىسىنا تۇسكەن ءبارى­مىزدى ءبىر شەكتەۋلەر شەڭبەردەن شىعار­­­مايدى. قالاي دەسەك تە، ءبارىبىر «بۇيرا شاش، با­دىراق كوز قارا بالا». بورانباي-بارون­داي ەركىن ءومىر سۇرە المايتىن سياقتىمىز.

نۇرعالي ورازدىڭ «تەرىس اعاش» اڭگىمە­سىنىڭ كەيىپكەرى بورانباي-بارون­نىڭ ءبىرتۇرلى بولمىسى، دالالىق مىنەزى، باسقالاردا جوق ءبىر قىزىق قاسيەتتەرى بالا كەزدەن-اق بولاشاقتاعى ۇزاق سا­پارلارعا دايىنداعانداي. بالا بو­ران­باي مەكتەپ كەزىنەن وقۋ دەگەندى ۇمى­تىپ، قازىعۇرتتاعى جىلقىشىلارعا، قۇمسايداعى قويشىلارعا، شوش­قابۇ­لاقتاعى تاۋىقشىلارعا كەتىپ قالىپ، «قىپ-قىزىل قاڭعىباس» بولىپ شىعا كەلدى. وسە كەلە «بارون» اتانىپ، سىعان تابورىنا قوسىلىپ، قيىر كەزىپ، كەيىن الىس سىبىرگە اعاش كەسۋگە ايدالدى. ول جاقتان سەرىلىگىن سىبىردە قالدىرىپ كەتكەندەي موجانتوپاي، قاراپايىم بورانباي بولىپ ورالدى. ۋايىم-قاي­عىعا باس قاتىرىپ، ءۇي-جايدىڭ قامىن ويلاپ، ءومىرىن ۇيىمداستىرۋدى بىلمە­گەن قاڭعىباس بورانباي-بارون جارىق دۇنيەدە ەلۋ توعىز جىل جاسادى. اۋىر­ماي-سىرقاماي ءجۇرىپ-اق ماڭگىلىك ساپارعا كەتە باردى. باروننىڭ سوڭىندا تەرىس اعاشىنان باسقا ءىز قالماپتى. ۇرپاقسىز ءوتتى. ونىڭ تەرىس اعاشى دا باسقالارعا قاراعاندا باس جاعى جۋانداۋ، بيىك قارا اعاش بولدى. «سول قارا اعاش قازىر جاپى­راق جايعان كەزدە توعاي جاقتان كەلە جاتقان بورانباي-باروننىڭ بۇيرا شاشىنداي دوڭگەلەنىپ كورىنىپ تۇراتىن».

كەيىپكەر بورانباي-باروننىڭ ءپرو­توتيپى جونىندە نۇرعالي وراز بىلاي دەپ سىر شەرت­ەدى.

 «بورانباي بارون – تەرىس اعاش» اتتى اڭگىمەمدەگى بورانبايدىڭ ءپروتوتيپى دە بالا كۇنىمنەن تانىس ابەكەڭ. اتى-ءجونىن تولىق ايتپاي-اق قويايىن. ۇرپاعى رەنجىپ قالار.

ءبىزدىڭ اۋىلدا توي-تومالاق، ءارتۇرلى جيىندار وتكەندە قۇرداستارى ابەكەڭدى ورتاعا الىپ: ء«اي، ءبىر اڭگىمە شەرتىپ جىبەر­سەڭشى!» «باياعى باسىڭنان وتكەن­دەردى ايتساڭشى!» دەپ ك ۇلىپ، قالجىڭداپ، قولقا سالىپ جاتاتىن.

ول كىسىنىڭ وزگەلەردەن ءبىر ەرەكشەلىگى – جاس كەزىندە قىدىرما، قاڭعىباس بول­عاندىعى. سوندىقتان دا ابەكەڭنىڭ با­سىنان تالاي-تالاي قىزىق وقيعالار وتكەن.

سوندا مەن: «ابەكەڭنىڭ ءومىرى باسقا­لارمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا قىزىق. مىسالى، ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ شالدارى بىرقالىپتى، سۇرەڭسىز تىرشىلىك كەشەدى. قىستا مالعا قارايدى، قورا تازالايدى. كوكتەمدە ءشوپ ورادى. جاز بويى ونى تاسىپ، مايالايدى. كۇزدە جوڭىشقا باۋلايدى. تاعى دا قىس كەلەدى... ال ابەكەڭ بولسا، سونىڭ بارىنە قولىن ءبىر-اق سىلتەپ، كەڭ دۇنيەنى كەزىپ كەتىپتى. مىنە، ەندى، باسقالارعا قاراعاندا ونىڭ كورگەنى دە، تۇيگەنى دە كوپ» دەپ ويلايتىنمىن» دەدى جازۋشى.

پلانەتاداعى شاڭنىڭ توزاڭىنداي عانا سالماعى بار ميللياردتاعان ادام­نىڭ ءومىر جولدارى دا سان-قيلى. بالكي، بورانباي-بارون سياقتى بولمىسى بولەك، تىم ەركىن جاندار تاعى ءبىر مەكەندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بولار.

اتاننىڭ بيىگى

ومىردە قوعامنان، قالىڭ كوپشىلىكتەن ساياق عۇمىر كەشەتىن ەلەۋسىز ادامدار بولادى. بىزگە سول «كىشكەنتاي» ادام­دار­دىڭ ومىرىندە سونشالىق كۇردەلى جاع­دايلار بولمايتىنداي كورىنەدى. الايدا جۇماباي شاشتاي ۇلىنىڭ «اسپانقورا» پوۆەسىندەگى اتاننىڭ ءومىرى بۇل ويىمىزدى تۇبەگەيلى وزگەرتتى.

«جيىرما ەكى جاسىندا ءبىر قولىن وق ج ۇلىپ كەتكەلى بەرى ىشتەگى قوڭىلتاقسىعان قۋىستىقتان ارىلا الماعان» اتاننىڭ كوزى تىرىسىندە كورمەگەن قيىندىعى جوق. زامان سالعان سىناقتاردان ايتەۋىر ءتىرى قالىپ، بار تىرشىلىگى اسپانقورانىڭ باۋىرىندا وتكەن ونىڭ كوزگە كورىنبەيتىن جۇرەك جارالارى دا از ەمەس. اتاننىڭ باستان كەشكەن تاعدىرىنىڭ كورىنىسى سول بىرتوعا بولمىسىندا تۇرعانداي.

ومىردەگى ءاربىر ساتسىزدىكتى، ءاربىر ادىلەت­سىزدىكتى، ءتىپتى جاقىنىڭنان ەستىگەن ءاربىر ءسوزدىڭ سالقىنىن اتان تەك وزىنەن كورەدى. باسىنا تۇسكەن باقىتسىزدىققا ءوزىن عانا كىنالايدى. حانىمكۇلدىڭ كۇنا­سىن دە ەڭ اقىرىندا وزىنەن كورەدى.

«ايەل ايەلدىگىن ىستەمەۋشى مە ەدى؟ اناۋ ايدابول سوعىستا جۇرگەندە قاتىنى جول-جونەكەي بالا تاۋىپ الماپ پا ەدى؟ نامىس، ۇيات مەنىڭ نە تەڭىم؟ كوپ بولسا ءسوز كوبەيىپ، ءجۇزىم تومەندەر. ايدابولدان قاي جەرىم ارتىق مەنىڭ» دەگەن ويلارعا كەپ، اتان ونىسىن «اجەپتاۋىر تۇعىر-تايانىش كورگەنىن» جازۋشى جاسىرمايدى. ءاربىر جەڭىلگەن ادامنىڭ وسىنداي ويعا كەلەتىنى شىندىق ەمەس پە؟

ال وقىرمان اتان مەن حانىمكۇلدىڭ اجىراسقانىنا كىمدى كىنالارىن بىلمەيدى. اتاندى اسپانقوراعا اپارىپ تىققان ساياق­تاۋ مىنەزدى مە، سوعىس سالعان كەم­تار­­لىقتى ما، مالشىلىق ءومىردى مە، كۇيەۋىنىڭ تىرشىلىگىنە كوڭىلى تولمايتىن حانىمكۇلدى مە؟ ءبىز نەگە بۇل نە­كەنىڭ بۇزىلۋىنان تراگەديا جاسايمىز؟ ادامزاتتىڭ ءبارى دە تولستويلىق مانەر­مەن ايتقاندا، «وزىنشە باقىتتى، ءدال سونداي باقىتسىز دا» ەمەس پە...

اقيقاتىندا، اتان ءوز ءومىرىن قوعام­نان تىم الىس جاسادى دەپ ايتا المايمىز. ايتپەسە ول حانىمكۇلمەن شا­ڭى­راق كوتەرەر مە ەدى؟ اتان دا ءوز كە­ڭىس­تىگىندە – اسپانقورادا باقىتتى بول­عىسى كەلدى. الايدا ەل ورتاسىنا سىي­ماعان اتان – اسپانقوراسىندا دا باقىت تاپپادى.

موپاسساننىڭ ء«ومىر ءبىز ويلاعانداي سونشاما جاقسى دا ەمەس، جامان دا ەمەس» دەيتىن تۇجىرىمى وسى شىعارمانىڭ نەگىزگى شىندىعى سىندى. ال بىزگە ادام ءومىرى ۇنەمى ۇلى وقيعالاردان تۇراتىنداي كورىنەدى. دەگەنمەن اتاننىڭ حيكاياسى سول ءومىردىڭ كۇيرەۋى دە ۇلكەن سەبەپتەردى تالاپ ەتپەيتىنىن تۇيسىندىرەدى. سوناۋ اسپانقورا دەگەن جەردە اتان ەسىمدى بىرەۋ مال باققان ەكەن. ەكى رەت ۇيلەنىپتى. ايەلمەن دە، دوسپەن دە قارىم-قاتىناسى وعاشتاۋ. اقى­رى، تۇيەگە فلياگا تەڭدەپ، ۇيىنە سۋ تاسىپ ءجۇرىپ جان تاپسىرىپتى. جالعىز تۇياعىن دا كوزى تىرىسىندە كورە الماعان. ونىڭ ءولىمىن ەستىگەندە سايلاۋباي: «اتان ءولىپ­تى» دەپتى. ال «قاسىمجومارتتىڭ قىزىل شىرايلى ءجۇزى شوققا قارىلا تۇسكەندەي نارتتانىپ، اپپاق قولىمەن بەتىن سيپادى».

شىعارماداعى كەي سيۋجەتتەر اۆتوردىڭ وتكەن شاقتاردا ەرەكشە اسەرلەنگەن ساتتەرىنە قۇرىلادى. جۇرەگىڭدى ج ۇلىپ تۇسىرەر كەي وقيعالار قانشا ۋاقىت وتسە دە ۇمىتىلماي، بولاشاق قالامگەردىڭ ويىنىڭ ءبىر تۇكپىرىندە جۇرەدى. جۇماباي شاشتاي ۇلى «اسپانقورا» پوۆەسىنە نەگىز بولعان اتاننىڭ ءپروتوتيپىن بالا كەزىندە جولىقتىرعان.

«بالا كەزىمدە قوي باعاتىن ۇلكەن اعاما كومەككە بارعانمىن. سوعىستا ءبىر قولى­نان ايىرىلعان، قاباعى وڭايشى­لىقپەن اشىلمايتىن ءوڭى سۇپ-سۇر كىسى قونىستاس. كوپ جىلدار بويى پەرزەنتسىز ءومىر كەشكەن وتباسى ءىنىسىنىڭ قىزىن اسىراپ العان سوڭ ايەلى بالا كوتەرسە كەرەك. ۇلكەن قۋانىشقا كەنەلسە دە، سول قويشىنىڭ سابىرلى ۇستامى ادام­دى تاڭىرقاتپاي قويمايتىن. ال ايەلى وتە جايدارى. قازىر جىگىتتەرمەن اس­پانقورانىڭ ماڭىنا بارساق، ء«سىزدىڭ اسپانقوراڭىز وتە بيىك ەمەس قوي»، دەيدى. نەگىزى، اسپانقورا بيىك. تاۋدىڭ وزىنە شىعۋ وتە قيىن. ەتەگىندە تۇرساڭ، تاۋدىڭ بيىكتىگى بىلىنبەيدى عوي. اتپەن شىقساڭ، ءتىپتى قيىن. ات بولدىرىپ قالادى. سون­دا شىڭىراۋداعى بۇلاقتان سۋ الىپ ىشەمىز. اعا-جەڭگەم جۇمساعان سوڭ الگى قوي­شىمەن ىلەسىپ شىڭىراۋعا سۋعا باردىم. ءبىر ۋاقىتتا سىركىرەپ جاۋىن جاۋىپ كەتتى. جالعىزاياق جول ەدى. قايتاردا انا كىسى ءوزى جالعىز كۇرەكپەن جولدى اشىپ شىقتى. سوندا شامامەن، از دەگەندە ءبىر شاقىرىم جەر. وندا بالامىن – مەنەن ەشقانداي كومەك بولعان جوق. ونىڭ جالعىز قولىمەن تەرگە مالشىنىپ، قينالعانىن كوزىم كوردى. بىراق ول شىعارماداعى اتاننىڭ جاعدايىنا ۇشىراعان جوق، ارينە. بۇل كورىنىس كوپكە دەيىن ويىمنان كەتپەي قويدى. جيىرما بەس جاسىمنان ارىقاراي وسى تاقىرىپتى قاۋزاي باستادىم. ەكى-ءۇش رەت قايتا جازدىم»، دەيدى جازۋشى.

سونداي-اق اۆتوردىڭ «جالا مەن نالا» پوۆەسىنىڭ ءپروتوتيپى – ادەبيەتشى رافات ابدىعۇلوۆتىڭ اكەسى ەكەنى بەلگىلى. پوۆەست كەيىپكەرى جاس مۇعالىم رايىس ءوزى وقىعان مەكتەپ قابىرعاسىنا قايتا ورالادى دا، بالا كەزىندە دوساەۆتان ەستىگەن – اكەسى نەمىستەرگە ساتىلىپ كەتكەندىگى تۋرالى ايىپتى ەسكە الىپ قينالادى. مۇنداعى باستى ءتۇيىن – «ماڭگىلىك» تا­قىرىپتاردىڭ ءبىرى – جالا مەن نالانىڭ قاتار ءوربۋى ارقىلى تارقاتىلادى.

جازۋشى نۇرجان قۋانتاي ۇلىنىڭ «قاراوزەك» رومانىنىڭ باس كەيىپكەرى حاقنازاردىڭ ءپروتوتيپى وقىرماندى ەرەكشە قىزىق­تىرا­دى. اۆتوردىڭ ايتۋىنشا، حاقنازار – جيىن­تىق وبراز. ومىردە بولماعان كەيىپكەر.

«بىراق رومانداعى كەيبىر ەپيزود بەلگىلى ءبىر كىسىلەردىڭ باسىنان وتكەن دۇ­نيەلەر ەكەنى راس. ماسەلەن، حاقنازاردىڭ تۇر­مەدەن ەتاپقا بارا جاتقان ءساتى، ەتاپ پويىزىنداعى اۋىر جاعدايلار – جەل­توقسان وقيعاسىنا قاتىسقان ازامات، كەيىن جۋرناليست بولدى، مارقۇم قۇتتىبەك ايماحاننىڭ باسىنان وتكەن وقيعالار. لاگەردەگى جاعداياتتىڭ ءبىرازى – ءبىر تۋىس اعامنىڭ ايتقان اڭگىمەلەرى. ال قالادا پاتەر ىزدەگەن، پاتەر جالداعان وقي­عالار جەلىسى – ءوزىمنىڭ باسىمنان كەشكەن ساتتەر. قالعانىنىڭ كوبىسى – ويدان شىعارىلعان سيۋجەت.

ال «ابىلاي» اڭگىمەسىندەگى ابى­لايدىڭ ءپروتوتيپى – ومىردە بولعان، ءالى دە بار، ابىلاي اتتى زاعيپ جىگىت. قازىر ماسساج مامانى بولىپ ءجۇر دەپ ەستىدىم، بىراق ءوزىن، وتىز جىلدان استى، ءالى كورمەدىم. سول ابىلايدىڭ قالاي زاعيپ بولىپ قالعان وقيعاسى – وسى اڭگىمەنىڭ نەگىزگى ارقاۋى بولدى. ارينە، كوركەم شىعارما بولعان سوڭ ويدان قوسىلعان ەپيزودتار دا بار. ماسەلەن، اڭگىمەنىڭ پرولوگى – ويدان شىعارىلعان سيۋجەت. ومىردەگى ابىلاي دا كوكشەتاۋ وڭىرىنەن، ومىردەگى ابىلاي دا سوقىرلار قوعامىنداعى ۇيدە تۇرعان»، دەيدى جازۋشى.

P.S. اۆتورلاردىڭ شىعارماشىلىق لابوراتورياسىنان بولىسكەن بۇل اڭگىمەلەر ءومىردىڭ ءوزىن جازۋعا اينالدىرۋدىڭ ءتىرى مىسالىنداي. ءبىز، وقىرمان، تەك كلاس­سي­كالىق شىعارما وقىعىمىز كەلەدى. الايدا كلاسسيكا قالاي جازىلادى؟ ونىڭ كەيىپكەرلەرى مەن وقيعالارى قالاي تۋادى؟ جازۋشى ول سيۋجەتتى شىعارمادا قا­لاي سۋرەتتەيدى؟ وسى ۋاقىتقا دەيىن جاقسى جازۋ قالام ۇستاعاننىڭ بارىنە بۇيىرمايتىنىن ءھام جاقسى جازعاننىڭ ءبارى عاسىرلارعا جەتپەيتىنىن ۋاقىت دالەلدەدى. سوندىقتان جازۋ دەگەنىڭىز دە ءبىر ء«تاتتى تامۇقتان» تۋعان مەحناتتى جۇمىس. ال ونداعى كەيىپكەرلەردىڭ ىشكى دۇنيەسى، جانى، مىنەزىنىڭ سۋرەتتەلۋى، شىعارمانىڭ ديناميكاسى – جازۋشىنىڭ كوركەمدىك قۋاتىنا بايلانىستى، ارينە. ومىردە جولىققان كەيىپكەر، اسەر ەتكەن وقيعانىڭ كوركەم اڭگىمەگە اينالۋى دا اۆتوردىڭ جازۋشىلىق قابىلەتىنەن بولسا كەرەك-ءتى.

سوڭعى جاڭالىقتار

يكبال الەمى

تانىم • كەشە

اسكەردەگى ادەبي كۇن

ايماقتار • كەشە

دامۋدىڭ كىلتى

قوعام • كەشە

ەل سەنىمىن ارقالاعان

قازاقستان • كەشە

تورعاي سۇڭقارى

ادەبيەت • كەشە

ۇلى شايقاس

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار