قازاقستان • 20 قاڭتار, 2022

توتاليتارلىق سانادان ارىلۋ

620 رەت
كورسەتىلدى
5 مين
وقۋ ءۇشىن

كسرو ءداۋىرى جاقسى بولسا دا, جامان بولسا دا ءبىزدىڭ كەشەگى تاريحىمىز. ونى كوزى كورگەن قازاقستاننىڭ ورتا جانە اعا بۋىن تۇرعىندارى وسى كۇنگە دەيىن ارامىزدا ءجۇر. ولاي بولسا, مازمۇندىق ياعني سانا-cەزىم تۇرعىسىندا, كەڭەستىك يدەولوگيا مەن ونى «اڭساۋ» نيەتىنەن ارىلۋ جانە تاۋەلسىزدىكتى شارتسىز قۇندىلىق دەپ مو­يىنداۋ قۇبىلىسىنىڭ قوسارلانىپ وتىرۋ مۇمكىندىگىن دە تەرىسكە شىعارۋ قيىن.

توتاليتارلىق سانادان ارىلۋ

بۇل ءۇردىس بۇرىنعىداي كوممۋنيستىك قۇرىلىس نەمەسە يدەولوگيا دەپ اتالماسا دا, جالپى سولشىل باعىتتان ادامزات ساناسىنىڭ ارىلا قويۋى ازىرشە ەكىتالاي. ويتكەنى ول حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا تىكەلەي بايلانىستى. جاھاندانعان زاماندا الەمدە 811 ميلليون ادامنىڭ اشتىق جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن, جۇمىسسىزدىقتىڭ تولاستاماي تۇرعانىن جاسىرىپ, «الەۋمەتتىك تەڭدىكتى» تۋ ەتەتىندەردىڭ سانىن ازايتۋ وڭايعا تۇسە قويماس. وسىلاردىڭ ساندىق كورسەتكىشتەرى, البەتتە, ساپاعا «كوشىپ» تەڭگەرمەشىلدىك يدەياسىنا جان بىتىرەدى. سەبەبى ماركسيزم ىلىمىندەگى «سانانى تۇرمىس انىقتايدى» نەمەسە «تۇرمىس قوعامدىق سانانى بيلەيدى» دەگەن تۇسىنىك ادامداردىڭ كەيبىر توپتارىنا وسى كۇنگە دەيىن اسەر ەتۋدە.

ەندەشە, مۇنداي جاعدايدى مۇلدەم ەسكەرمەۋدىڭ رەتى كەلمەس. قالاي بولعاندا دا كسرو-نىڭ كۇيرەۋى پسيحولوگيالىق تۇرعىدا جاندارىنا باتاتىن ادامدار ءبىر مەزگىلدە سول كەزەڭنىڭ يدەولوگياسىنىڭ تاسىمالداۋشىسى بولىپ تابىلاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى قيىندىقتار, سول سياقتى بەلگىسىزدىك ادامداردى بولاشاقتان تۇڭىلۋگە دەيىن جەتكىزگەنى دە راس. كەيبىرەۋلەر قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العانىنا اشىق قارسىلىق بىلدىرمەسە دە, ىشتەي, ساناسىندا ونى قابىلداۋعا اسىعا قويماعانى بەلگىلى. ادامنىڭ تابيعاتىنا دۇنيەدە بولىپ جاتقان وقيعالارعا سالىستىرمالى تۇردە قاراۋ ءتان. سوندىقتان بولار, ولار كەڭەس ءداۋىرىنىڭ بولاشاعىنىڭ جوقتىعىن كورە تۇرا, سول يدەولوگيادان باس تارتقىسى كەلمەدى. بۇلار مۇنداي كوڭىل كۇيدىڭ دەسترۋكتيۆتىك سيپاتقا يە بولىپ كەتۋ مۇمكىندىگىن دە ونشا تۇسىنە قويماعانعا ۇقسايدى.

ەندىگى جەردە قازاقستان ازاماتتارىنىڭ اراسىندا, جالپى قوعامدىق قاتىناستاردا اتالعان كەڭەستىك سانانىڭ «قالدىعىن» ازايتۋ نەگىزىندە ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىك قۇندىلىقتارىن تولىققاندى ورنىقتىرۋ ماقساتى تۇر. وتكەندى قايتارۋعا بولمايتىندىعىن حالىققا تەرەڭىرەك ءتۇسىندىرىپ, ونىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن ساناسىنا ءسىڭىرىپ, جۇرەگىنە ۇيالاتا بىلگەن ءجون. بۇل جۇمىس تەك كسرو-نى كورگەندەردىڭ اراسىندا عانا ەمەس, اسىرەسە, جاستار اراسىندا تياناقتى تۇردە, ەشبىر شالاعايلىقسىز وسى وزگەرىستەردىڭ قايتىمسىزدىعىن تۇسىنەتىندەي ەتىپ جۇرگىزىلۋى ءتيىس. ياعني كەڭەستىك يدەولوگيانى تولىقتاي ەڭسەرۋ ماسەلەسى وزەكتى پروبلەماعا اينالىپ وتىرعانىن ەڭ الدىمەن بيلىك تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ءتيىستى شارالار قولدانعانى دۇرىس. ءبارى ءبىتتى, ءوتتى, ەندى ول قايتىپ ورالمايدى دەپ قانا وسىناۋ كۇردەلى جانە كەشەندى ماسەلەگە جەڭىل قاراپ, بوساڭسۋعا جول بەرۋدىڭ قيسىنى جوق.

باستىسى, كسرو-نىڭ كۇيرەۋىن گەوساياسي شىنايىلىق رەتىندە قابىلداۋ قوعامدىق ومىردەگى يدەولوگيالىق-ساياسي كوزقاراستار­دى بەينەلەۋدى تۇبەگەيلى وزگەرتەدى. ويتكەنى الەمدە سوتسياليستىك يدەولوگيانى ۇستاناتىندار وسى كۇنگە دەيىن ءوز پىكىرلەرىنەن باس تارتپاۋدا. ال پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە كەڭەس زامانىن «اڭسايتىندار», تىپتەن ونى قايتا قالپىنا كەلتىرگىسى كەلەتىندەر دە بارشىلىق. بۇعان توسقاۋىل بولۋ ءۇشىن قازاقستاندىقتاردىڭ ساناسىندا ءوزىنىڭ ورتاق تاريحىن جاڭاشا قابىلداۋ ءۇردىسىن قالىپتاستىرىپ, ونى بىرتىندەپ قوعامدىق سانادا بەكىتۋ جاعىن قاراستىرۋ قاجەت.

قازاقستاننىڭ بولاشاعى مەن تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى قۇندىلىقتارىن ماڭگىلىك ەتۋ ءۇشىن قازاقستاندىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋدىڭ ماڭىزى زور. ونى تەرەڭدەتۋ بارلىق وتكەن تاريحىمىزدى وبەكتيۆتى زەردەلەۋدەن ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتۋ, ونىڭ ءبارىن تەرىسكە شىعارۋ نەمەسە ونى نەگىزسىز قايتا جازۋدى اڭعارتپايدى. كەرىسىنشە, ول كەڭەس وداعى يدەولوگياسى الەۋەتىنىڭ سارقىلىپ, العاشقى ءمانىن جوعالتىپ, جالاڭ ۇراندارعا ويىسقان ۋادەلەرى مەن جوسپارلارى حالىقتىڭ مۇددەسىنەن شىقپاي, قوعامعا ۇسىنعان بولاشاعى تارتىمسىز بولىپ كەتكەنىن دالەلدەۋ دەگەن ءسوز. وسى كەزەڭدەردە كسرو-نى حالىقتىڭ قالىپتى مەملەكەت رەتىندە قابىلداماعانىن جانە وعان سەنىمسىزدىكپەن قاراعانىن ناقتى مىسالدارمەن دالەلدەگەن ماڭىزدىراق. سەبەبى كوممۋنيستىك يدەيانىڭ ءوزى ابدەن السىرەپ, دۇنيەجۇزىلىك كوممۋنيستىك قوزعالىس قىزمەتىن توقتاتىپ, وعان كىرگەن كومپارتيالار داعدارىسقا ۇشىراپ, تاريحي ارەنادان كەتە باستادى. ولاي بولسا, ودان بىرتىندەپ ارىلىپ, ۇلتتىق, ازاماتتىق سانا-سەزىمدى قا­لىپ­­تاستىرۋدىڭ وڭتايلى جولىن قاراستىرۋ ماڭىز­دى. سوندا عانا قازاق حالقى, بۇكىل قازاق­ستاندىقتار قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن دۇرىس قابىلداپ, قوعامدا ورتاق ءۇيىمىز – تاۋەل­سىز قازاقستانعا دەگەن پەيىل وزگەرەدى. سون­دا عانا قول جەتكەن جەتىستىكتەردى ءارى قاراي دا­مى­­تىپ قانا قويماي, قازاقستاندىق قوعامنىڭ جاڭا ساپالى دەڭگەيگە ءوتۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ مىندەتى ستراتەگيالىق سيپاتقا يە بولادى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار