جاڭاشىلدىق
2022 جىلدىڭ العاشقى كۇنى امەريكا توپىراعىنا تابانى تيگەن كەيىپكەرىمىز ءبىر جىل بويى ونلاين-ساباق وتكىزىپ, بىرنەشە كۇي ۇيرەتكەن شاكىرتتەرىمەن جۇزدەسكەن. بۇيىرسا الدا ءبىراز جوسپار تۇر. ءبىز اسقارمەن دە, ونى ەلدەن ارنايى شاقىرتقان مۇنداعى قازاق دياسپوراسىنىڭ جەتەكشىسى قۋاتبەكپەن دە تەلەفون ارقىلى سويلەستىك.
– امەريكادا, نيۋ-يورك قالاسىندا وسىدان 6 جىل بۇرىن كونتسەرتتىك گاسترولمەن كەلگەن ەدىم. مىنە, تاعى دا ءدام بۇيىرىپ, وسى كەزگە دەيىن ونلاين ءدارىس بەرگەن شاكىرتتەرىمنىڭ جانىنا كەلىپ قالدىم, – دەيدى اسقار كەنجەعاليەۆ.
اسقاردى امەريكاعا جەتكىزگەن – جاڭاشىلدىعى دەر ەدىك. قازاقستاننىڭ ءبىر شەتى – شاعىن عانا ورال قالاسىندا ءجۇرىپ-اق رەسپۋبليكالىق كۇيشىلەر وداعىنا جەتەكشىلىك ەتتى. الىس-جاقىنمەن ارالاسىپ, تىنىم تاپپايدى. ورال قالاسىنداعى قادىر سارايىنان كۇي بولمەسىن اشقانىن 2019 جىلى جازعانبىز. https://egemen.kz/article/204125-oraldaghy-qadyr-ortalyghynda-kuy-bolmesi-ashyldy وسى بولمەدەگى وزدىگىنەن كۇي تارتاتىن «ەلەكتروندى دومبىرا» – اسقاردىڭ كوپ ىزدەنىسىنىڭ ءبىرى عانا.
– 2007-2008 جىلدارى دومبىرانى كومپيۋتەرمەن ۇيرەنۋ دەگەن باعدارلاما جاساپ ەدىم. ول كەزدە شىڭعىس مۇقان ورالدا بولاتىن. قولداپ, جەرگىلىكتى گازەتتەرگە ماقالا جاريالادى. بىراق ورالدا باعدارلاماشى جىگىتتەر از, باعدارلاما قيىندىقپەن جاسالدى, ەسكى كومپيۋتەر تىلىندە بولىپ, كەيىن قولدانىلماي قالدى. بىراق ءوزىم تاجىريبە جيناي بەردىم. ارينە, ۇيرەتۋشى ۇستازسىز, كومپيۋتەردىڭ كومەگىمەن دومبىرا ۇيرەنۋ وڭاي ەمەس. ۇيرەتۋشى جانىڭدا تۇرسا, مۇمكىندىك كوپ. ال باعدارلامادا ونىڭ ءبارىن قامتي المايسىڭ. سوندىقتان ءىس-ارەكەت, مەتوديكا وزگەرۋى كەرەك بولدى, – دەپ ەسكە الادى اسقار.
اسقار كەنجەعاليەۆتىڭ شەتتە جۇرگەن قازاق بالالارىنا دومبىرا ۇيرەتۋى دە كەشە عانا باستالعان ءىس ەمەس. رەسەيدىڭ سارىتاۋ (ساراتوۆ) وبلىسىنداعى قازاق بالالارىنا جىلىنا 4-5 مارتە ءوز قاراجاتىمەن بارىپ, ەمتيحان الىپ, قولداپ جۇرەدى. ول جاقتاعى دومبىراشى-ۇستاز جازيرا جاقسىباەۆاعا بارىنشا قولداۋ ءبىلدىرىپ جۇرەتىن. رەسەيدەگى تۇڭعىش قازاق قۋىرشاق تەاترىن اشۋعا تالپىنىپ جۇرگەن جازيرانى ورالدىق تەاتر ماماندارىمەن جالعاعان دا اسقار.
اكىمدەردىڭ ۋادەسى
شىنايى ونەرپاز باسشى جاعالامايدى. اسقار دا سونداي. دەگەنمەن, جەكەلەگەن ادامداردىڭ جانسەبىلدىگىمەن عانا العا باسىپ جاتقان كەي جۇمىستى مەملەكەت قولداپ كەتسە, تاۋ قوپارار ما ەدىك دەيدى كەيىپكەرىمىز.
ماسەلەن, اسقار رەسەيدەگى, اقش-تاعى نەمەسە باسقا دا شەتەلدەردەگى قانداستارىمىزدىڭ دومبىرا ۇيرەنۋىنە جاعداي تۋدىرۋ, كۋرستار اشۋ, مەتوديكالىق نۇسقاۋلىقتار دايىنداۋ جانە اسپاپتارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن كوپتەن كوتەرىپ ءجۇر. ءتىپتى جۇمىستى رەسپۋبليكالىق كۇيشىلەر وداعى جۇمىسىنىڭ ءبىر باعىتى ەتىپ ۇسىنعان.
– وسىدان 7-8 جىل بۇرىن كۇيشىلەر وداعىنىڭ بقو-داعى جەتەكشىسى رەتىندە ءبىراز ۇسىنىسىمدى ءتىزىپ, سول كەزدەگى ءوڭىر باسشىسى التاي كولگىنوۆكە بەردىم. ونىڭ ىشىندە شەتەلدەگى قازاق ۇلاندارىنا دومبىرا ۇيرەتۋ كلاستارىن اشۋ, قولداۋ تۋرالى ۇسىنىس بولدى. سەبەبى اقش-تىڭ تەحاس شتاتىنداعى حيۋستون قالاسىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان قازاق مەكتەبىمەن بايلانىستا ەدىم. اكىم الىستاعى قازاق بالالارىنا ۇلتتىق اسپاپ – دومبىرا سىيلاۋعا ۋادە بەرگەنىمەن, ءسوز كۇيىندە قالدى, – دەيدى اسقار كەنجەعاليەۆ.
كۇيشىنىڭ كەيىنگى اكىمنىڭ قابىلداۋىندا بولعانى دا «قىزىق». 2021 جىلى اقپان ايىنىڭ 22-ءسى كۇنى عالي ەسقاليەۆتىڭ قابىلداۋىنا جازىلدى. ەكى ايدان اسا ۋاقىت كۇتتى. ءساۋىردىڭ 29-ى كۇنى كەزەگى جەتتى. وبلىس باسشىسىنىڭ الدىندا وتىرىپ, بار جوسپارىن ايتتى. رەسپۋبليكالىق كۇيشىلەر وداعىنىڭ ماسەلەسى, كۇي ونەرى كەنجەلەپ قالىپ بارا جاتقانى, كومپوزيتورلار بايقاۋىن وتكىزۋ, كونە دومبىرا فەستيۆالى سەكىلدى يدەيالارىن ورتاعا سالدى. وزىنەن ونلاين ساباق الىپ جۇرگەن امەريكالىق قازاق بالالارى تۋرالى دا ۇمىتپادى.
امەريكا دەگەن سيقىرلى ءسوز اكىمدى ەلەڭ ەتكىزدى. سول كەزدە قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتقان, جەلتوقسان ايىندا پايدالانۋعا بەرىلەتىن «اتامەكەن» ونەر سارايىن اشۋ سالتاناتىندا شەتەلدىك قازاق بالالارىن دومبىراعا ۇيرەتەتىن ونلاين-مەكتەپتى استانالىق دوكەيلەرگە تانىستىراتىن «كرەاتيۆ» يدەيا تۋدى.
وسىدان كەيىن تاعى 4-5 اي حابارسىز كەتكەن اكىمدىك ونەر سارايىنىڭ اشىلۋ قارساڭىندا عانا ء«تىرىلىپتى». ونەر سارايىنىڭ اشىلۋىنا ۆيتسە-پرەمەر ەرالى توعجانوۆ كەلمەك ەكەن. استانالىق دوكەيدىڭ سۋ جاڭا «اتامەكەن» ونەر سارايىمەن تانىسۋى اسقار كەنجەعاليەۆتىڭ ونلاين مەكتەبىنەن باستالاتىن بولدى. كەشكى ساعات 6-دا كاليفورنيا, ۆاشينگتون, حيۋستون قالالارىنان 15 قازاق بالاسى دومبىراسىن ۇستاپ, ەكران الدىندا دايىن تۇردى. ول كەزدە اقش-تا تاڭعى ساعات 5.00. ەدى...
سونىمەن, ءبارى ءساتتى بولدى. ۇكىمەت توراعاسىنىڭ ورىنباسارىن «بالبىراۋىن» كۇيىمەن قارسى العان اسقاردىڭ الىستاعى شاكىرتتەرى «كەڭەس», «ەركەم-اي», «ەركە سىلقىم» كۇيلەرىن عانا ەمەس, «اداي», «كوڭىل تولقىنى» سەكىلدى كۇردەلى شىعارمالاردى دا قاشىقتان ۇيرەنىپ الىپتى. ەكى ەزۋى قۇلاعىنا جەتكەن ۇستاز ەل ۇكىمەتى باسشىلارىنىڭ الدىندا بار ويىن ايتتى. قازاق كۇي ونەرىن الەم بويىنشا ناسيحاتتاۋ ءۇشىن ويداعى جوسپارلارىن ورتاعا سالدى.
– مۇمكىن بولسا تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ ناۋرىز مەرەكەسىن وتكىزۋ ءۇشىن «ورال سازى» ءانسامبلىن اقش-قا اپارايىق. ولارعا امەريكالىق شاكىرتتەرىمدى قوسىپ, ۇلكەن وركەستر كولەمىندە ادەمى كونتسەرت بەرەيىك, – دەيدى اسقار.
– قانداي كومەك كەرەك؟ – دەيدى ۆيتسە-پرەمەر.
– امەريكادا دومبىرا ۇيرەنىپ جۇرگەن بالالاردى قازاقى ۇلتتىق كيىممەن, اسپاپپەن قامتيىق. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا بىرىككەن كونتسەرت بەرەيىك, – دەدى اسقار.
– جاسايمىز! كەرەك بولسا, ول بالالاردى قازاقستانعا دا الدىرامىز, – دەدى ەرالى توعجانوۆ.
سول كەزدە كەيىپكەرىمىزدىڭ قالاي قۋانعانىن كورسەڭىز! توبەسى كوككە ءسال جەتپەدى. بۇل اڭگىمەنىڭ ءبارىن امەريكالىق شاكىرتتەرى دە, اتا-انالارى دا تىكەلەي ەفيردە تىڭداپ تۇردى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىنا امەريكادا كونتسەرت وتكىزەتىنىن ويلاسا, جۇرەگى الابۇرتىپ كەتەتىن. بىراق وسىنىڭ ءبارى قيالشىل ونەر ادامىنىڭ ءبىر ساتتىك الدامشى قۋانىشى عانا ەكەن. ءومىردىڭ پروزاسى باسقا بولىپ شىقتى.
قاراشا ايىنىڭ باسىندا ۆيتسە-پرەمەر ساپارىنىڭ حاتتاماسى, وبلىستا جاسالاتىن جۇمىستاردىڭ جوسپارى كەلدى. بىراق ول حاتتامادا دومبىرا مەكتەبى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز جوق! باسقارما اكىمدىككە, اكىمدىك باسقارماعا سىلتەدى. اسقاردىڭ كوڭىلى سۋ سەپكەندەي باسىلدى. امال جوق, بۇل حاباردى مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنا دا جەتكىزدى.
– مەنى جۇباتقان – امەريكالىق قازاقتار بولدى. «ۋايىمداما, قازاقستاندى بىلەمىز عوي. ءوز جولىمىزبەن جۇرە بەرەمىز» دەدى. ءسويتىپ, ولار وزدەرى ۇيىمداسىپ, امەريكاعا التى ايلىق ۆيزا جاساپ بەردى. مەنىڭ شارۋامنىڭ قۇقىقتىق شارالارىن رەتتەيتىن ادام جالدادى. ءسويتىپ, ەكى رەت اقش ەلشىلىگىنە اڭگىمەلەسۋگە باردىم. اقىرى ۆيزا قولىما ءتيدى. بىراق ءبىز كونتسەرتتى قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا قويىپ ۇلگەرمەدىك. ەندى بۇيىرسا ناۋرىز مەرەكەسىنە دايىندالامىز, – دەيدى دومبىراشى.
دومبىرا – قازاقتىڭ جانى
ء«بىز, اقش-تىڭ تەحاس شتاتىنداعى قازاقتار, ءوزىمىز بەن بالالارىمىز ءۇشىن ءتىلىمىز بەن سالت-ءداستۇرىمىزدى, كۇيىمىز بەن ءبيىمىزدى ۇيرەنۋ ماقساتىندا 2012 جىلى قازاق مەكتەبىن ۇيىمداستىرعان ەدىك. بىلتىر پاندەميا ۋاقىتىندا جابىلىپ قالدى. ەندى اسقار مىرزانىڭ كەلۋىمەن مەكتەبىمىزدىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلادى دەپ وتىرمىز» دەيدى حيۋستون قازاقتارىنىڭ بەلسەندىسى قۋاتبەك ماحۋم.
ون جىل بەدەرىندە حيۋستونداعى قازاق مەكتەبىنىڭ ءتالىم-تاربيەسىن 200-دەي قازاق بالاسى كورگەن. تۋعان جەردەن, قازاقى ورتادان الىس جۇرگەن جاندار ءۇشىن مۇنىڭ ءوزى داتكە قۋات.
قۋاتبەك بايان-ولگەيدە تۋىپتى. 1993 جىلى قازاقستانعا كوشىپ كەلگەن. 1998 جىلى تۇركياعا, 2006 جىلى اقش-قا قونىس اۋدارعان. ايتۋىنشا, حيۋستوننىڭ وزىندە 2 مىڭداي قازاق تۇرادى.
– وسى جاققا كەلگەلى بالالارىمىزعا قارايمىز, اعىلشىنعا جۇتىلىپ بارادى. ازعانتاي حالىقتىڭ ءوزىن ءوزى ساقتاپ تۇرۋى وڭاي ەمەس. وسىعان الاڭداپ جۇرگەن ەدىك. قادىردىڭ «ناعىز قازاق – قازاق ەمەس, ناعىز قازاق – دومبىرا!» دەگەن ايگىلى ءسوزى بار عوي. بالالارعا ۇلتتىق ونەر مەن سالتتى ۇيرەتەتىن العاشقى مەكتەبىمىزدى 2012 جىلى اشتىق. دومبىرا, بي ساباقتارىن بەرىپ جۇردىك. بۇل مەكتەپكە ءار جىلدارى 20-25 وقۋشىدان قاتىسىپ وتىردى. بۇل جاققا كەلىپ جاتقانداردىڭ ءبىر توبى ۋاقىتشا كەلەدى, باسقا جاققا كوشىپ كەتەدى. كەيبىرىنىڭ بالالارى ۇلكەيىپ, ءوسىپ كەتكەن سوڭ مەكتەپكە كەلمەيدى. كوۆيدتىڭ كەسىرىنەن ءبىر جىلداي مەكتەبىمىز جابىلىپ قالدى. جالپى, بۇگىنگە دەيىن 9 جىل ىشىندە 200-گە جاقىن وقۋشى شىقتى. بايقاعانىمىز, دومبىرانىڭ ەرەكشە قاسيەتى بار. ءتىل بىلمەيتىن ساقاۋدىڭ بويىندا دا قازاقتىڭ رۋحىن وياتىپ جىبەرەدى-اۋ! تالاي جەردە ءتىلدىڭ ورنىنا سويلەگەن, جوشى حاننىڭ ءولىمىن جەتكىزگەن قارا دومبىرا عوي. حالىقتىڭ رۋحاني تاربيەسىن, تاريحىن جەتكىزەتىن قاسيەتتى اسپاپ ەكەندىگىنە ءتانتى بولدىم. ەكى جىل بۇرىن ديماش قۇدايبەرگەن كەلگەندە دە امەريكا قازاقتارى ەرەكشە رۋحتانىپ قالعان ەدى. ەندى, مىنە, ورتامىزعا اسقار سىندى ونەرپاز كەلدى. ءبىزدىڭ ارمانىمىز – قازاق جۇرگەن جەردە دومبىرا مەكتەبى بولسا ەكەن, – دەيدى قۋاتبەك ماحۋم بىزگە.
قۋاتبەكتىڭ اتا-اناسى الماتى وبلىسىندا تۇرادى. ءوزى دە ەلگە كەلگەن سايىن قوس-قوس دومبىرا الىپ قايتادى ەكەن. كەشە اسقار وزىمەن بىرگە ەكى دومبىرا, ءبىر سىرناي, قىلقوبىز, ۇلتتىق كيىمدەرىن ارقالاپ بارعان. ءبىر جىل بويى تەك ەكراننان كورىپ, ونلاين ۇستازدىق ەتكەن كۇيشى ءوز شاكىرتتەرىمەن بەتپە-بەت جۇزدەسىپ, ناقتى شەبەرلىك ساباقتارىنا كىرىسىپ تە كەتكەن. امەريكالىق قازاقتار اراسىندا ەلدەن مىقتى ۇستاز ارنايى كەلگەنى تۋرالى حابار تاراپ, ۇل-قىزىن دومبىرا مەكتەبىنە بەرگىسى كەلەتىندەر دە كوبەيگەن.
ء«بىزدىڭ ەلدە تۇرىك ليتسەيىنىڭ بەدەلى قانداي! ءبىلىمى مەن تاربيەسى وزىق بۇل مەكتەپتىڭ اتاعى تالاي ەلگە جايىلعان. مەن دە شەتتەگى قازاقتارعا ماقتانىش بولاتىن «قازاق مەكتەبى» دەگەن برەند قالىپتاسسا ەكەن دەپ ارماندايمىن», دەيدى اسقار كەنجەعاليەۆ.
– ءار نارسە ارمان-تىلەكتەن تۋادى عوي. ادامدى ارمان عانا العا جەتەلەيدى. امەريكانىڭ ۇلكەن-ۇلكەن قالالارىندا ءبىزدىڭ بالالارىمىز, تەك قانا قازاق ەمەس, باسقا ۇلتىڭ بالالارى باس قوسىپ, وركەستر قۇرىپ, قازاقتىڭ ءۇنىن جەتكىزسەك دەگەن نيەتىمىز بار. ارامىزدا مىقتى رۋحتى ادامدار بار. باسىندا مەكتەبىمىز ۇيىرمە سەكىلدى باستالىپ, كەيىن ۇلكەيىپ, ونەر-ءبىلىم ورداسىنا اينالسا دەپ ارماندايمىز, – دەيدى قۋاتبەك.
باتىس قازاقستان وبلىسى
