– باعدات بۇرحانباي ۇلى, جول حالىق اراسىنداعى كۇندەلىكتى قولدانىسقا يە بىردەن-ءبىر ماڭىزدى سالا بولعاندىقتان وعان قاتىستى سىن ايتىلماي تۇرمايدى. وسى سالانىڭ قازانىندا قايناپ, شارىعىندا شىڭدالعان مامان رەتىندە نە ايتاسىز؟
– كەزىندە كسرو قۇرامىنداعى بارلىق 15 رەسپۋبليكادا دەرلىك جول عىلىمىن زەرتتەيتىن مەكەمەلەر بولدى. سونىڭ ىشىندە رەسەي, بەلارۋس جانە قازاقستاندا عانا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى ساقتالىپ قالدى. مۇنىڭ ءوزى جول عىلىمىنا ءبىزدىڭ وڭ كوزقاراسىمىزدى تانىتسا كەرەك. الايدا ونى ورىستەتۋ, دامىتۋ, تاجىريبەمەن ۇشتاستىرۋ ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. وتكەن جىلدىڭ باسىندا سالىنىپ جاتقان جولداردىڭ ساپاسىنا قاتىستى ەل پرەزيدەنتى سىن ايتقان بولاتىن. مەنىڭشە, بۇل سىن ورىندى. راسىندا دا جولعا كوپ كوڭىل ءبولۋ كەرەك. بولىنگەن قاراجاتتى دۇرىس يگەرۋ, جول ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ اسا ماڭىزدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جول ساپاسىن العاشقى ماسەلەلەر قاتارىنا قوسىپ وتىرعانى قۋانتادى. سەبەبى بۇل – ساپانىڭ بيىك ساتىعا كوتەرىلۋىنە ىقپال ەتەدى. وسىدان كەيىن بىزگە دەگەن كوزقاراس تا وزگەرگەن سەكىلدى.
2009 جىلى تمد ەلدەرىندەگى ەڭ ۇلكەن كۇرە جول «نۇر-سۇلتان – بۋرابايدى» سالىپ ءبىتىپ, قولدانىسقا بەردىك. قازىر قاراپ وتىرساق, سول ۋاقىتتان بەرى 12 جىل ءوتىپتى. التى جولاقتى جول كۇنى-ءتۇنى ساپالى قىزمەت ەتۋدە. بىزدە وسىنداي كەرەمەت جول بار دەپ بىرەۋ ماقتانا ايتىپ جاتىر ما؟ جول سالاسى بويىنشا كوميتەتتىڭ تۇڭعىش توراعاسى بولعان تيمۋر چەرداباەۆ اعامىزدىڭ ءبىر كىتابى بار. ول الەمدىك دەڭگەيدە جول تاريحىن جازىپ شىققان ادام. سول كىسى كىتابىنىڭ العى سوزىندە بىلاي دەيدى: ء«بىزدى, جولشىلاردى جاماندايدى دا جاتادى. ەگەر, ءبىزدى حالىق سىناماي قالسا – سونىڭ ءوزى جولدىڭ جاقسى ەكەنىن بىلدىرەدى» دەيدى. ياعني جولشىلارعا ماقتاۋ ايتىلا قويمايدى. مىسالى, «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» جولىن الىپ قارايتىن بولساق, ارينە ونىڭ دا اراگىدىك جەرلەرىندە كەمشىلىك بار. ول باسقا اڭگىمە. جالپى, بۇل جول حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعادى. بۇرىن تاۋلىكتەپ جۇرەتىن جولعا قازىر الماتىدان تاشكەنتكە, سارىاعاشقا دەيىن تاڭەرتەڭ شىعىپ, كەشكە جەتىپ بارادى. وسىنى كىم ماقتاپ, جولشىلارعا كىم راقمەت ايتىپ جاتىر؟ «جول جامان» دەگەن قاتىپ قالعان قاساڭ پىكىر بولماۋى كەرەك. مۇنىڭ ءبىر ۇشى جولدىڭ عىلىمى دا, ءبىلىمى دە جامان دەگەن سوزگە تىرەلىپ جاتادى. نەگىزى ولاي ەمەس. سوندىقتان دا, سۇراعىڭىزعا وسى قىزمەتتە قانشاما جىل ءجۇرىپ, الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىن ارالاي كەلىپ, بۇگىنگى سالىنىپ جاتقان قازاقتىڭ ساپالى جولى ونىڭ ەشبىرىنەن كەم ەمەس دەپ جاۋاپ بەرەر ەدىم. 15-16 جىل ىشىندە قازاقستان جول عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قايتا قۇردىق. بۇگىندە بۇل بۇكىل الەمگە تانىلعان جول عىلىمي-زەرتتەۋ ۇيىمىنا اينالدى.
– جول قۇرىلىسىنا پايدالاناتىن ماتەريالداردىڭ ساپاسى قالاي تەكسەرىلەدى جانە قانداي ماتەريالدار قولدانىلادى؟
– جولعا قانشاما ماتەريال كەرەك. الدىمەن, توپىراقتىڭ كوپتەگەن ءتۇرى, قيىرشىق تاستى قۇم, بەكىتىلگەن, بەكىتىلمەگەن, وڭدەلگەن, وڭدەلمەگەن قيىرشىق تاستىڭ ءارتۇرلى فراكتسيالارى, ودان كەيىن اسفالتبەتوننىڭ سان ءتۇرى, وسىنىڭ ءبارىن بىرىكتىرەتىن بيتۋم ماتەريالى, تاعىسىن تاعى. ال بيتۋم ماتەريالدى تومەنگى, جوعارى تەمپەراتۋرا, كليماتتىق جاعدايعا بەيىمدەۋ ءۇشىن پوليمەرلىك زاتتار, تاس ماتەريالدار مەن اسفالتبەتون قۇرامىنداعى بيتۋمداردىڭ ءبىر-بىرىنە جابىسۋىن جاقسارتۋ ءۇشىن ادگەزيالىق قوسپالار قاجەت. ءبىر اسفالتبەتوننىڭ وزىنە 10-عا جۋىق ءتۇرلى ماتەريال كەتەدى. ساپا بولۋى ءۇشىن بەلگىلى ستاندارتتار مەن تەحنيكالىق قاعيداتتار ساقتالۋى شارت. سول سەبەپتەن 2019 جىلى مەملەكەتتىڭ شەشىمىمەن ارنايى جول اكتيۆتەرىنىڭ ساپاسىن زەرتتەيتىن ۇلتتىق ورتالىق قۇرىلدى. قازىرگى تاڭدا ۇيىمنىڭ 14 وبلىس پەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 3 قالامىزدا جالپى 17 فيليالى بار. وسى مەكەمە جول ساپاسىن قاداعالاۋمەن ارنايى اينالىسادى. جولعا كەتەتىن ماتەريالداردىڭ تۇگەلى دەرلىك وتاندىق ونىمدەر. تەك قانا پوليمەر ماتەريالدارىن يمپورتپەن الدىرامىز. كوپ ۋاقىتقا دەيىن بيتۋمنىڭ ءبىر بولىگىن رەسەيدەن الىپ كەلدىك. ال بۇگىندە جىلىنا 1,3 ملن توننا بيتۋم سۇرانىسىن ءوزىمىزدىڭ قازاقستاندىق زاۋىتتار قاناعاتتاندىرىپ وتىر.
قازاقستان جول عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جول قۇرىلىسى ساپاسىن زەرتتەيتىن ۇلتتىق ورتالىقپەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەيدى. ورتالىقپەن بىرىگىپ جول سالاسىنا عىلىمي-زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, ساپانى جوعارىلاتۋعا, العان ناتيجەلەر بويىنشا ستاندارتتار جاساپ, نورمالىق قۇجاتتارعا ءتيىستى ناتيجەلەر ەنگىزۋگە ۇلەسىمىزدى قوسىپ كەلەمىز.
– جول قۇرىلىسىنا جاڭا عىلىمي تەحنولوگيالار مەن ماتەريالداردى پايدالانعاندا ەل ايماقتارىنىڭ تابيعي ەرەكشەلىگىن ەسكەرۋ جايى قالاي؟
– ينستيتۋتىمىزعا بىلتىر قاراشا ايىندا 62 جىل تولادى. وسى 62 جىل بويى ينستيتۋتتىڭ باستى مىندەتى – جول سالاسىندا عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزۋ جانە يننوۆاتسيالىق شەشىمدەر جاساۋ بولىپ كەلدى. قازىر دە وسى باعىتتاعى جۇمىستار جالعاسۋدا. اتاپ ايتار بولساق, نانوبيتۋم, نانو-اسفالتبەتون باعىتىنداعى زەرتتەۋلەردى 2017 جىلى باستادىق. 2019 جىلى نانوبيتۋم بويىنشا عىلىمي جاڭالىق اشىلدى. نانوبيتۋمنىڭ جاڭا قۇرامىن الدىق. بىلتىر تاقىرىپتى زەرتتەۋ تەرەڭدەي ءتۇستى. دالىرەك ايتقاندا, بۇگىندە كونسترۋكتورلارمەن جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. ءوزىمىزدىڭ كومىردەن نانو-ۇنتاق الاتىن جاڭا قوندىرعى جاساۋ ۇستىندەمىز. بۇل – جاڭا اسپاپ, جاڭا تەحنولوگيا. بولاشاقتا نانو-ۇنتاعىمىزدى جارتى پايىزدان ەكى پايىزعا دەيىن بيتۋمعا قوساتىن بولساق, بيتۋمنىڭ قاسيەتتەرىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە بولادى. وڭتۇستىگىمىزگە دە, سولتۇستىگىمىزگە دە جارايتىن جاقسى بيتۋم, اسفالتبەتون الۋ مۇمكىندىگىن تاپتىق. قازاقستاندىق نانوبيتۋم جانە نانواسفالتبەتون ماتەريالىن تۇبەگەيلى جاقسى زەرتتەپ شىعاتىن بولساق, بولاشاقتا پوليمەرلىك ماتەريالدارعا دا كوپ سۇرانىس تۋماۋى مۇمكىن. سونداي-اق قازاقستان مۇنايعا باي ەل. مۇنايدى جەر قويناۋىنان شىعارعان كەزدە مۇنايمەن قوسا كۇكىرت شىعادى. بىرىنشىدەن, كۇكىرت ءۇيىلىپ جاتپاس ءۇشىن, ەكىنشىدەن, ەكولوگياعا, ادامزاتقا, وسىمدىكتەر مەن جان-جانۋارلارعا زيانىن تيگىزبەس ءۇشىن سونى دەر كەزىندە زارارسىزداندىرۋ كەرەك. ونىڭ جولى – ۇتىمدى تەحنولوگيا ويلاپ تابۋ. وسى باعىتتا دا ءبىز تىڭ تاقىرىپتى قولعا الدىق. مىسالى, شوگىندى جىنىستاردان الىنعان تاس ماتەريالدار بولادى. ايتالىق, اكتاس دەگەندەي. بۇلاردىڭ بىرنەشە توڭۋ-ەرۋ تسيكلىنەن كەيىن بەرىكتىگى تومەندەپ قالادى. ولار سۋدى كوپ سىڭىرگەننەن كەيىن ىسىنەدى. وسىنداي جول قۇرىلىسىنا جارامسىز قۇبىلىستاردى بولدىرماۋ ماقساتىندا كۇكىرت پەن پوليمەرلەردى, باسقا دا قوسالقى حيميالىق زاتتاردى قولدانىپ, ماسساسى بويىنشا 98 پايىزعا دەيىن كۇكىرتتى پايدالانىپ, بەرىكتىگى تومەن ماتەريالداردىڭ بەرىكتىگىن جوعارىلاتۋ, جولعا پايدالانۋ قاسيەتتەرىن ارتتىرۋ ماقساتىندا جاڭا, جاقسى تەحنولوگيا جاسالۋدا. بۇل باعىتتا دا ارنايى قوندىرعى ازىرلەيمىز.
– جول توسەمەسىنىڭ تەمپەراتۋراسى مەن ىلعالدىلىعىن ولشەيتىن قوندىرعىلار ورناتىپ جاتقانىنان حاباردارمىز. ونىڭ جول قۇرىلىسىنا اسەرى مەن پايداسى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز؟
– 2009-2013 جىلعا دەيىن قازاقستاننىڭ 7 گەوگرافيالىق نۇكتەسىندە تەمپەراتۋرا مەن ىلعالدىلىقتى انىقتايتىن داتچيكتەر قويىپ, جول توسەمەسىنىڭ ءارتۇرلى قۇرىلىمىن, توپىراعىن, ارالىق قاباتتارى, اسفالتبەتوننىڭ جامىلعىلارى قانداي تەمپەراتۋرالىق جانە ىلعالدىلىق جاعدايدا قالاي جۇمىس ىستەپ جاتقانىنا مونيتورينگ جاساۋ ىسىمەن اينالىستىق. وسى باعىتتا ارنايى ونەرتابىستار جاساپ, وعان قازاقستاندىق, ەۋرازيالىق پاتەنتتەر العانبىز. ۇلتتىق ساپا ورتالىعىنىڭ تاپسىرماسىمەن بىلتىرعى كۇزدەن باستاپ 28 نۇكتەگە داتچيكتەر كەشەنىن ورنالاستىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ, ءساتتى اياقتالدى.
تاعى ءبىر جاڭا تاقىرىپ – جولدى سالىپ بىتكەن سوڭ, ايماقتا اۆتوكولىكتەردىڭ وتۋىنە, ىلعالدىلىققا قاراي, تابيعي فاكتورلاردىڭ اسەرىنەن جولدىڭ بەرىكتىگىنىڭ وزگەرۋى, باسقا دا قاسيەتتەرىنىڭ ۋاقىت بويىنشا وزگەرۋ ديناميكاسى بولادى. وسى جۇمىستى دا ۇسو تاپسىرماسىمەن باستاعانبىز. جوبا قارقىن الا باستادى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, قازاقستان جول عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا «نەگە پوليمەرلەردى ءوز ەلىمىزدە شىعارماسقا؟» دەگەن وي كەلدى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت شەشىمىمەن اقتاۋ قالاسىندا بىرنەشە پوليمەر شىعاراتىن زاۋىت جوباسى قارالدى. ەگەر, پوليەتيلەن, پوليپروپيلەن سياقتى پوليمەرلەر شىعارىلسا, سونى نەگىزگە الىپ, باسقا فۋنكتسيونالدىق توپتاردى قوسىپ, جولعا قاتىستى پوليمەرلەردى شىعارۋدى ويلاستىرۋدامىز.
اڭگىمەلەسكەن
ارمان وكتيابر,
«Egemen Qazaqstan»
