قىمباتشىلىق دەگەندە, اۋەلى ازىق-ت ۇلىك ماسەلەسى العا شىعادى. ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسىنىڭ جەدەلدەۋى – كوكونىس, سونىڭ ىشىندە كارتوپ, ءسابىز, قىزىلشا باعاسىنىڭ كۇرت وسۋىنە, سوڭىندا ونىڭ اۋقىمدى تاپشىلىعىنا الىپ كەلدى. سايكەسىنشە, جانار-جاعارماي, كيىم-كەشەك, باسقا دا تۇرمىستىق زاتتاردىڭ قىمباتتاۋى ازىق-ت ۇلىكتىك ەمەس ينفلياتسيانىڭ شارىقتاۋىنا اسەر ەتتى. سونىمەن قاتار اقىلى قىزمەتتەردىڭ جىلدىق ينفلياتسياسى قۇرىلىمىندا ەلەكتر ەنەرگياسى مەن گاز باعاسىنىڭ ءوسۋى فونىندا قاداعالانبايتىن كوممۋنالدىق قىزمەتتەر ءتاريفى دە كوتەرىلدى.
ءماجىلىس وتىرىسىندا ق.توقاەۆ ءبىراز جىلدان بەرى سىزداعان جارامىزعا اينالعان ينفلياتسيانىڭ ەكونوميكا مەن الەۋمەتتىك ساياساتقا كولەڭكە ءتۇسىرىپ كەلە جاتقانىن اشىق ايتتى.
«قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ءبىز بىرنەشە رەت جالاقى مەن زەينەتاقىنى كوتەردىك, بىراق كوتەرگەن سايىن ىرىققا كونبەگەن باعا وسىمىنە تاپ بولامىز. بۇل ماسەلەگە نۇكتە قويار كەز جەتتى. باعانى جانە حالىقتىڭ ينفلياتسيالىق كۇتۋىن تۇراقتاندىرۋ كەرەك. ينفلياتسيانى تومەندەتۋ بويىنشا جوسپارلى جۇمىس جۇرگەنى ءجون. 2025 جىلعا تامان 3-4 ماقساتتى دالىزىنە ءتۇسۋ كەرەك. ۇكىمەت ۇلتتىق بانك جانە «اتامەكەن» ۇكپ-مەن بىرلەسىپ ينفلياتسيانى باقىلاۋ بويىنشا شارالار كەشەنىن ازىرلەۋى ءتيىس. ونىڭ ىشىنە يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى تومەندەتۋ, شەكتەن تىس دەلدالدىقتى ازايتۋ شارالارى جانە اقشا-نەسيە ساياساتى قۇرالدارى ەنگىزىلۋى كەرەك», دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى ۆاليۋتا نارىعىندا تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتپەي ورنىقتى ەكونوميكالىق وسىمگە قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس دەدى. وسى ورايدا ول ىشكى جانە سىرتقى نارىق قاتىسۋشىلارى تاراپىنان تەڭگەگە دەگەن سەنىم قالپىنا كەلمەيىنشە ۆاليۋتا نارىعىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدى ۇلتتىق بانك پەن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنە تاپسىردى. پرەزيدەنتتىڭ ءدال بۇل ماسەلەگە ايرىقشا كوڭىل بولۋىنە سەبەپ تە جوق ەمەس. ويتكەنى ءدال قازىر ەلدە بولىپ جاتقان كۇردەلى احۋال, الەمدىك قۇبىلۋلار جاعدايىندا ۇلتتىق ۆاليۋتاعا ءتۇسىپ جاتقان سپەكۋليانتتىق قىسىم تاۋەكەلى اسا جوعارى بولىپ تۇر.
ەكونوميست ارمان بايعانوۆ بىزدەگى ينفلياتسيانىڭ شارىقتاۋىنا اقش-تاعى قىمباتشىلىق سەبەپ بولدى دەگەندى ايتادى.
«2020 جىلى اقش-تا پاندەمياعا بايلانىستى كوپ اقشا باسىپ شىعارىلىپ, ونىڭ ەكونوميكا مەن حالىق تۇرمىسىن قولداۋعا باعىتتالۋى ينفلياتسيانى كۇشەيتىپ جىبەردى. بۇل وزگە ەلدەرگە, ونىڭ ىشىندە قازاقستانعا دا اسەرىن تيگىزدى. ەلىمىز كوپتەگەن تاۋاردى سىرتتان يمپورتتايدى, سول سەبەپتى قاقپانعا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ىلىكتى. ساتىپ الۋلار نەگىزىنەن دوللار ارقىلى جۇرەدى. اقش-تاعى ينفلياتسيا سالدارىنان باعا دا وسەدى. ءبىز دوللاردى قىمباتقا ساتىپ الۋعا ءماجبۇر بولدىق. سايكەسىنشە, ينفلياتسيا دەڭگەيى قازاقستاندا دا شارىقتاپ ءوستى», دەيدى ەكونوميست.
2021 جىلدىڭ قازان ايىندا ەتتىڭ بارلىق ءتۇرى, اسىرەسە قوي ەتى 21,6 پايىزعا ءوسىپ شىعا كەلگەن ەدى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنشە, قانت, كۇنباعىس مايى, مايونەز, ۇن, ماكارون ونىمدەرىنىڭ باعاسى وسكەن.
بىلتىر جىل سوڭىندا ەلىمىزدە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى ەكى ايدان استام ۋاقىت بويى قىمباتتاماي تۇردى. سونىڭ ناتيجەسىندە, ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسىنىڭ ءوسىمى جىلدىق ماندە 0,4 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. 15 وڭىردە باعا ءوسىمى بايقالماسا, ءۇش وڭىردە باعا ءبىرشاما تۇسكەن. جىل ءتامامدالار تۇستا باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ادرەسىنە 113 حابارلاما جىبەرىپ, 16 زەرتتەۋ تەكسەرىسىن جۇرگىزىپ, وندىرۋشىلەرمەن, كوتەرمە جەتكىزۋشىلەرمەن جانە ساۋدا جەلىلەرىمەن ۇستەمەاقىنى 15-تەن 10 پايىزعا ءتۇسىرۋ تۋرالى 192 مونوپولياعا قارسى كومپلەانس اكتىسىن جاساعان. ۇستەمەاقى قوسقاندىعى تۋرالى 75 فاكتى انىقتالعان.
الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك ءونىمىنىڭ سانى – 12. سونىڭ تەڭ جارتىسى شەتتەن تاسىمالدانادى. تيىسىنشە, تەمىر جول ترانسپورتى (+18 پايىز), ەلەكتر ەنەرگياسى (+15-20 پايىز), جانار-جاعارماي ماتەريالدارى (+12-15 پايىز) ءتاريفىنىڭ قىمباتتاۋى باعا وسىمىنە تىكەلەي اسەر ەتتى.
باسپانا نارىعىنداعى احۋال دا ءالى بەلگىسىز ءارى تۇراقسىز. بيىل دا قۇرىلىس كولەمى ازايمايدى. سوعان ساي سۇرانىس تا جوعارى كۇيدە قالا بەرمەك. قازاقستان قۇرىلىس سالۋشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ۆيكتور ميكريۋكوۆتىڭ ايتۋىنشا, زەينەتاقى قارجىسىن پايدالانۋ باسپانا باعاسىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتپەيدى.
«قازىر قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ قۇنى قاتتى اسەر ەتىپ وتىر. بۇل ءۇردىس نارىقتاعى دۇرلىگۋمەن بايلانىستى. پاتەرگە دەگەن سۇرانىس ۇسىنىس تۋدىرادى, بۇل ءوز كەزەگىندە ماتەريالعا دەگەن قاجەتتىلىكتى ۇلعايتادى. ال ول باسپانا قۇنىنا ىقپال جاسايدى. ءسويتىپ شەڭبەر اينالا بەرەدى. بيىل ءبىرىنشى نارىق ۇيلەرى 7,5-8 پايىزعا قىمباتتادى. ەگەر قۇرىلىس سالۋشىلار پروپورتسيونالدى تۇردە باعانى كوتەرسە, وندا تاعى 7,5-8 پايىز قوسىلادى. ءسويتىپ قىمباتشىلىق 15 پايىزعا جەتپەك. كوپ كومپانيالار كليەنتتەرىنەن ايىرىلىپ قالماس ءۇشىن باعانى ۇستاپ تۇرۋعا تىرىسىپ جاتىر. 2022 جىلى تسيفرلى يپوتەكا جەدەل دامىپ, يپوتەكالىق باعدارلامالار وركەن جايا تۇسەدى», دەيدى ول.
Open Development باس ديرەكتورى ۆياچەسلاۆ لازارەۆتىڭ ايتۋىنشا, باسپانا باعاسى 2022 جىلى دا قىمباتتايدى, بىراق قىمباتتاۋ شەگى 10 پايىزدان اسا قويمايدى.
«وزىندىك قۇندى باقىلاۋ ءۇشىن قۇرىلىس سالۋشىلار پروتسەستەردى وڭتايلاندىرۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن تابۋ كەرەك. ءتيىمسىز جۇمىس ىستەگەن كومپانيالار نارىقتان كەتە باستايدى. ال بۇل ءۇردىس مونوپوليانىڭ قانات جايۋىنا, ۇسىنىستىڭ تومەندەي باستاۋىنا وراي ءارى قاراي تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ وسە تۇسۋىنە اسەر ەتەدى», دەيدى ۆ.لازارەۆ.
حالىقتىڭ ءۇشىنشى قاجەتتىلىگى سانالاتىن اۆتوكولىك باعاسى 2021 جىلى 8-10 پايىزعا قىمباتتاعان. بۇل دەرەكتى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى حابارلادى. ينفلياتسيا 8,9 پايىز بولعان كەزدە جاڭا اۆتوكولىكتەر 8,3 پايىزعا (2020 جىلمەن سالىستىرعاندا) قىمباتتاعان. ۇستالعان كولىكتەردىڭ قۇنى دا 9,8 پايىزعا ءوستى. اۆتوكولىك ءوندىرىسى ءۇشىن كومپونەنت دايىنداۋمەن اينالىساتىن الەمدىك زاۋىتتار جۇمىسىنىڭ ءىشىنارا توقتاۋى, قاجەتتى كومپونەنتتەردىڭ تاپشىلىعى جانە قىمباتتاۋى (مىس – 48 پايىزعا, اليۋميني – 61 پايىزعا, قورعاسىن – 37 پايىزعا) اۆتووندىرىسكە ەلەۋلى زيان كەلتىردى. بۇل ءوز كەزەگىندە لوگيستيكالىق قىزمەت قۇنىن ارتتىردى, سۇرانىستىڭ كۇرت ارتۋى باعا وسىمىنە الىپ كەلدى.
«پاندەميا كەزىندە زاۋىتتار كارانتيندە تۇرىپ قالدى, بۇل جەتكىزۋ تىزبەگىن تەجەدى جانە قازاقستاندا قۇراستىرۋ مەن اۆتوكولىكتەردى جەتكىزۋ بويىنشا كۆوتالار قىسقارىپ كەتتى. الەمدىك نارىقتاعى ەلەكتروندى كومپونەنتتەر تاپشىلىعى ءسات سايىن سۇرانىس پەن ۇسىنىس اراسىن الشاقتاتىپ بارادى», دەپ تۇسىندىرگەن ەدى مينيسترلىك قىمباتشىلىق ماسەلەسىن.
ەندى ەلىمىزدە كولىك باعاسىنىڭ قۇنى ءتۇسۋى مۇمكىن. بۇعان دا پرەزيدەنتتىڭ ءماجىلىس وتىرىسىنداعى تاپسىرماسى سەبەپ.
«وپەراتور روپ دەپ اتالاتىن كومپانيانىڭ قىزمەتى قوعام جانە كاسىپكەرلەر تاراپىنان سۇراقتار تۋدىرىپ وتىر. ءتىپتى وسى جەكە كومپانياعا قارسى قوعامدىق قوزعالىس ۇيىمداستىرۋعا دەيىن جەتتى. ۇكىمەتكە روپ وپەراتورىنىڭ ۋتيل الىمىنا يەلىك ەتۋىن توقتاتۋ بويىنشا ءىس-شارالار قابىلداۋدى تاپسىرامىن. مۇنىمەن شەتەلدەگىدەي مەملەكەتتىك ۇيىم اينالىسۋى كەرەك. ال الىمنىڭ ستاۆكاسىن قايتا قاراۋ كەرەك», دەدى پرەزيدەنت ۇكىمەتكە تاپسىرما جۇكتەي وتىرىپ.
قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ حابارلاۋىنشا, 2022 جىلى ەل ەكونوميكاسى 3,9-4 پايىز دەڭگەيىندە ءوسىم كورسەتۋى مۇمكىن. قىزمەت كورسەتۋ سەكتورىنداعى ءوسىمنىڭ قالپىنا كەلۋى, وندىرىستەگى ءوسىم قارقىنىنىڭ ساقتالۋى, ساۋدا بالانسىنىڭ نىعايۋى جانە ءوندىرۋشى ەمەس سالالارداعى ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىك جالپى ەكونوميكالىق ءوسىمدى ىنتالاندىرادى. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ بولجامىنشا, 2022 جىلى تاۋار ەكسپورتى 60,1 ملرد دوللاردى قۇراسا, يمپورت كولەمى 40,8 ملرد دوللارعا جەتپەك.
